ତତସ୍ତୁ ନାହୁଷୋ ରାଜା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ରେମେ ଚ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ତଯା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ସହ
ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ନାହୁଷ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।
ତସ୍ମାଦେଵ ତୁ ରାଜର୍ଷେଃ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଦ୍ରୁହ୍ଯୁଂ ଚାନୁଂ ଚ ପୂରୁଂ ଚ ତ୍ରୀନ୍କୁମାରାନଜୀଜନତ୍
ସେହି ରାଜା ଋଷିଙ୍କୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ଝିଅ, ତିନିଜଣ ପୁଅ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୁରୁ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତତଃ କାଲେ ତୁ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଦେଵଯାନୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଯଯାତିସହିତା ରାଜଞ୍ଜଗାମ ରହିତଂ ଵନମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିବା ଦେବୟାନୀ ଯୟାତିଙ୍କ ସହ ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ହେ ରାଜା।
ଦଦର୍ଶ ଚ ତଦା ତତ୍ର କୁମାରାନ୍ଦେଵରୂପିଣଃ। କ୍ରୀଡମାନାନ୍ସୁଵିଶ୍ରବ୍ଧାନ୍ଵିସ୍ମିତା ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଦେବତାଙ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ଛୁଆଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଖେଳୁଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇ କହିଲେ—
କସ୍ଯୈତେ ଦାରକା ରାଜନ୍ଦେଵପୁତ୍ରୋପମାଃ ଶୁଭାଃ। ଵର୍ଚସା ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ସଦୃଶା ମେ ମତାସ୍ତଵ
ହେ ରାଜା, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଛୁଆଁମାନେ କାହାର? ସେମାନେ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ରୂପ ଦେଖି ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ସେମାନେ ତୁମ ପରି।
ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ କୁମାରାନ୍ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରି, ସେ ପୁଣି ଛୁଆଁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧାତ୍ରୀ ତେଷାଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍। କିଂ ନ ବ୍ରୂତ କୁମାରା ଵଃ ପିତରଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭମ୍
ସେବେ, ଏହା ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ଧାତ୍ରୀ କହିଲେ, 'ପୁଅମାନେ, ତୁମେ କାହିଁକି କହୁନାହଁ, କିଏ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତା?'
ଋଷିଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜାତିଶ୍ଚୈଵ ନଃ ପିତା। ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାନୃତଂ ବ୍ରୂତେ ଦେଵଯାନି କ୍ଷମସ୍ଵ ନଃ
'ଆମ ପିତା ଏକ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦ୍ୱିଜ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମିଥ୍ୟା କହୁନାହିଁ। ଦେବୟାନୀ, ଆମକୁ ଖ୍ଷମା କର।'
କିଂନାମଧେଯଗୋତ୍ରୋ ଵଃ ପୁତ୍ରକା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପିତା। ପ୍ରବ୍ରୂତ ତତ୍ତ୍ଵତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ କଶ୍ଚାସୌ କ୍ଵ ଚ ଵର୍ତତେ
'ପୁଅମାନେ, ତୁମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତାଙ୍କର ନାଁ ଓ ଗୋତ୍ର କ'ଣ? ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦ୍ରୁତ କହ, ସେ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି?'
ପ୍ରବ୍ରୂତ ମେ ଯଥା ତଥ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତଂ ହ୍ଯହମ୍। ଏଵମୁକ୍ତାଃ କୁମାରସ୍ତେ ଦେଵଯାନ୍ଯା ସୁମଧ୍ଯଯା
'ଯଥା ତଥ୍ୟ, ସଠିକ୍ କଥା କହ, କାରଣ ମୁଁ ସେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।' ଏଭଳି କମରେ ସୁନ୍ଦର ଦେବୟାନୀ ପଚାରିଲେ, ଛୁଆଁମାନେ—
ତେଽଦର୍ଶଯନ୍ପ୍ରଦେଶିନ୍ଯା ତମେଵ ନୃପସତ୍ତମମ୍। ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ତଥାଽଽଚଖ୍ଯୁଶ୍ଚ ଦାରକାଃ
ସେମାନେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଏବଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ମାଆ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସହିତାସ୍ତେ ତୁ ରାଜାନମୁପଚକ୍ରମୁଃ। ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ ତାନ୍ରାଜା ଦେଵଯାନ୍ଯାସ୍ତଦାନ୍ତିକେ
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ନାହିଁ।
ରୁଦନ୍ତସ୍ତେଽଥ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମଭ୍ଯଯୁର୍ବାଲକାସ୍ତତଃ। `ଅଵିବ୍ରୁଵନ୍ତୀ କିଂଚିଚ୍ଚ ରାଜାନଂ ଚାରୁଲୋଚନା
ତାପରେ ସେମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ନାତିଦୂରାଚ୍ଚ ରାଜାନଂ ସା ଚାତିଷ୍ଠଦଵାଙ୍ମୁଖୀ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ତୁ ବାଲାନାଂ ସଵ୍ରୀଡ ଇଵ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୂରରେ ନ ଥାଇ, ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ; ଏବଂ ଛୁଆଁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କିଛି ଲଜ୍ଜିତ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରତିଵକ୍ତୁମଶକ୍ତୋଽଭୂତ୍ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତୋଽଭଵନ୍ନୃପଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତେଷାଂ ବାଲାନାଂ ପ୍ରଣଯଂ ପାର୍ଥିଵଂ ପ୍ରତି
ସେ ରାଜା କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲେ; ଏହି ଝିଅମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଦେଖି ସେ ଏଭଳି ହେଲେ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଦେଵୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠାପିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଭ୍ଯାଗଚ୍ଛତି ମାଂ କଶ୍ଚିଦୃଷିରିତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀଃ
ଯଥାର୍ଥ କଥା ବୁଝି, ଦେବୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାକୁ କହିଲେ, "ତୁମେ କହିଥିଲୁ, କେହି ଋଷି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।"
ଯଯାତିମେଵଂ ରାଜାନଂ ତ୍ଵଂ ଗୋପାଯସି ଭାମିନି। ପୂର୍ଵମେଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ତୁ ଵୃଜିନଂ କୃତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଭଳି ଉପାୟରେ ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ତୁମେ ତାହା ଅମାନି ଭୁଲ କାମ କରିଛ।
ମଦଧୀନା ସତୀ କସ୍ମାଦକାର୍ଷୀର୍ଵିପ୍ରିଯଂ ମମ। ତମେଵାଽଽସୁରଧର୍ମଂ ତ୍ଵମାସ୍ଥିତା ନ ବିଭେଷି ମେ
ମୋ ଅଧୀନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ କାମ କଲୁ? ତୁମେ ଅସୁରମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି କରୁଛ, ମୋ ଭୟ କରୁନାହଁ।
ଯଦୁକ୍ତମୃଷିରିତ୍ଯେଵ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ଚାରୁହାସିନି। ନ୍ଯାଯତୋ ଧର୍ମତଶ୍ଚୈଵ ଚରନ୍ତୀ ନ ବିଭେମି ତେ
ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଇଥିଲା ଯେ, 'ଏଠାକୁ ଋଷି ଆସୁଛନ୍ତି', ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି, ହେ ମଧୁର ହାସିଥିବା। ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମର ଭୟ କରେନି।
ଯଦା ତ୍ଵଯା ଵୃତୋ ଭର୍ତା ଵୃତ ଏଵ ତଦା ମଯା। ସଖୀଭର୍ତା ହି ଧର୍ମେଣ ଭର୍ତା ଭଵତି ଶୋଭନେ
ତୁମେ ଯେବେ ବରା ଚୟନ କଲ, ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କଲି। ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସଖୀଙ୍କର ବରା ମଧ୍ୟ ନିଜର ବରା ହୁଏ, ହେ ଶୋଭାବତୀ।
ପୂଜ୍ଯାସି ମମ ମାନ୍ଯା ଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହ୍ଯସି। ତ୍ଵତ୍ତୋପି ମେ ପୂଜ୍ଯତମୋ ରାଜର୍ଷିଃ କିଂ ନ ଵେତ୍ଥ ତତ୍
ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ, ବଡ଼ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। କିନ୍ତୁ ରାଜାର୍ଷି ମୋ ପାଇଁ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣନାହଁ କି?
ତ୍ଵତ୍ପିତ୍ରା ମମ ଗୁରୁଣା ସହ ଦତ୍ତେ ଉଭେ ଶୁଭେ। ତତୋ ଭର୍ତା ଚ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ପୋଷ୍ଯାଂ ପୋଷଯତୀହ ମାମ୍
ତୁମ ପିତା, ଯିଏ ମୋ ଗୁରୁ, ଦୁହେଁ ଆମକୁ ଏକସাথে ଦେଇଥିଲେ, ହେ ଶୁଭାଙ୍ଗି। ତେଣୁ ବରା ପୂଜ୍ୟ ଓ ରକ୍ଷ୍ୟ, ସେ ଏଠାରେ ମୋତେ ପୋଷଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାସ୍ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦେଵଯାନ୍ଯବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ରମସ୍ଵେହ ଯଥାକାମଂ ଦେଵ୍ଯା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ସହ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହ ରହ।"
ରାଜନ୍ନାଦ୍ଯେହ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିପ୍ରିଯଂ ମେ କୃତଂ ତ୍ଵଯା। ଇତି ଜଜ୍ଵାଲ କୋପେନ ଦେଵଯାନୀ ତତୋ ଭୃଶମ୍
ହେ ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଛ। ଏଭଳି ଦେବୟାନୀ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଉଠିଲେ।
ନିର୍ଦହନ୍ତୀଵ ସଵ୍ରୀଡାଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ସମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଅପଵିଧ୍ଯ ଚ ସର୍ଵାଣି ଭୂଷଣାନ୍ଯସିତେକ୍ଷଣା
ଲଜ୍ଜିତ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ଦେଖି, ଦେବୟାନୀ ତାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜଳାଉଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଳା ଆଖିରେ ସମସ୍ତ ଗହଣା ଖୋଲି ଫେଲିଦେଲେ।
ସହସୋତ୍ପତିତାଂ ଶ୍ଯାମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନାମ୍। ତୂର୍ଣଂ ସକାଶଂ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥିତାଂ ଵ୍ଯଥିତସ୍ତଦା
ଏହି କଳା ଦେହି ଝିଅ ହଠାତ୍ ଉଠିଯିବା ଓ ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖି, ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ କାବ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅନୁଵଵ୍ରାଜ ସଂଭ୍ରାନ୍ତଃ ପୃଷ୍ଠତଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ନୃପଃ। ନ୍ଯଵର୍ତତ ନଚୈଵ ସ୍ମ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନା
ରାଜା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଛରୁ ଶାନ୍ତନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଵିବ୍ରୁଵନ୍ତୀ କିଂଚିତ୍ସା ରାଜାନଂ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନା। ଅଚିରାଦେଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କାଵ୍ଯସ୍ଯୋଶନସୋଽନ୍ତିକମ୍
ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁଭରା ଥିଲା, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ରେ କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ସା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈ ପିତରମଭିଵାଦ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା। ଅନନ୍ତରଂ ଯାଯାତିସ୍ତୁ ପୂଜଯାମାସ ଭାର୍ଗଵମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଣାମ କରି ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ତାପରେ ଯୟାତି ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅଧର୍ମେଣ ଜିତୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତମଧରୋତ୍ତରମ୍। ଶର୍ମିଷ୍ଠଯାଽତିଵୃତ୍ତାଽସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ହରାଯାଇଛି, ଅଧର୍ମର ଚଳିତ୍ର ଚାଲିଛି। ମୁଁ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗିଛି।