ଶିରଃ ପଶୋସ୍ତେ ଦାସ୍ଯନ୍ତି ଭାଗଂ ଯଜ୍ଞେଷୁ ମାନଵାଃ । ଏଷ ତେଽନୁଗ୍ରହସ୍ତକ୍ଷନ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁ ମମ ପ୍ରିଯମ୍
ମଣିଷମାନେ ବଳିରେ ପଶୁର ମୁଣ୍ଡ କଟି ଦେବେ; ଏହି ମୋର ଦୟା ତୋତେ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ—ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କର।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତକ୍ଷା ସ ମହେନ୍ଦ୍ରଵଚନାତ୍ତଦା। ଶିରାଂସ୍ଯଥ ତ୍ରିଶିରସଃ କୁଠାରେଣାଚ୍ଛିନତ୍ତଦା
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ତାକୁ କୁଠାରି ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶିରାର ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା।
ନିକୃତ୍ତେଷୁ ତତସ୍ତେଷୁ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ନଣ୍ଡଜାସ୍ତ୍ଵଥ। କପିଞ୍ଜଲାସ୍ତିତ୍ତିରାଶ୍ଚ କଲଵିଙ୍କାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ସେଇ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା ପରେ, ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବାହାରିଲେ—କପିଞ୍ଜଳ, ତିତିରି ଏବଂ କଳବିଙ୍କ, ସମସ୍ତେ।
ଯେନ ଵେଦାନଧୀତେ ସ୍ମ ପିବତେ ସୋମମେଵ ଚ। ତସ୍ମାଦ୍ଵକ୍ରାର୍ଦ୍ଵିନିଶ୍ଚେରୁଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତସ୍ଯ କପିଞ୍ଜଲାଃ
ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ବାକୁଡ଼ା ମୁଣ୍ଡରୁ ଶୀଘ୍ର କପିଞ୍ଜଳ ପକ୍ଷୀ ବାହାରିଲେ।
ଯେନ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ରାଜନ୍ପିବନ୍ନିଵ ନୀରୀକ୍ଷତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵକ୍ରାଦ୍ଵିନିଶ୍ଚେରୁସ୍ତିତ୍ତିରାସ୍ତସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ମନେ ହେଉଥିଲା ସେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେଇ ବାକୁଡ଼ା ମୁଣ୍ଡରୁ ତିତିରି ପକ୍ଷୀ ବାହାରିଲେ।
ଯତ୍ସୁରାପଂ ତୁ ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଵକ୍ରଂ ତ୍ରିଶିରସସ୍ତଦା। କଲଵିଙ୍କାଃ ସମୁତ୍ପେତୁଃ ଶ୍ଯେନାଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଯେ ମୁଣ୍ଡ ମଦପାନରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରୁ କଳବିଙ୍କ ଏବଂ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଉପଜିଲେ।
ତତସ୍ତେଷୁ ନିକୃତ୍ତେଷୁ ଵିଜ୍ଵରୋ ମଘଵାନଥ। `ତକ୍ଷ୍ଣେ ତଥା ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ସେଇ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା ପରେ, ମଘବାନ୍ ଦୁଃଖରହିତ ହେଲେ, ଏବଂ କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଖୁସି ହେଲେ।
ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ଦେଵସ୍ତକ୍ଷାଽପି ସ୍ଵଗୃହାନ୍ଯଯୌ। ମେନେ କୃତାର୍ଥମାତ୍ମାନଂ ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଂ ସୁରାରିହା
ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଶତ୍ରୁକୁ ମାରି ନିଜ କାମ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ତକ୍ଷାପି ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ନୈଵ ଶଂସତି କସ୍ଯଚିତ୍। ଅଥୈନଂ ନାଭିଜାନନ୍ତି ଵର୍ଷମେକଂ ତଥାଗତମ୍
କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ଘରକୁ ଯାଇ କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ତାଙ୍କ କାମ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ଭୂତାଃ ପଶୁପତେଃ ପ୍ରଭୋ। ତମାକ୍ରୋଶନ୍ତ ମଘଵାନ୍ନଃ ପ୍ରଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମହା ଇତି
ଏହାପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, ପଶୁପତିଙ୍କ ଭୂତମାନେ ମଘବାନ୍ଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କଲେ, 'ଆମ ସ୍ୱାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା' ବୋଲି।
ତତ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵ୍ରତଂ ଘୋରମାଚରତ୍ପାକଶାସନଃ। ତପସା ଚ ସୁସଂଯୁକ୍ତଃ ସହ ଦେଵୈର୍ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ
ତେଣୁ ପାକଶତ୍ରୁ ଦମକାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ମରୁତମାନଙ୍କ ସହିତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ସମୁଦ୍ରେଷୁ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚ ଵନସ୍ପତିଷୁ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚ। ଵିଭଜ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଚ ତାନ୍ଵରୈରପ୍ଯଯୋଜଯତ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ସମୁଦ୍ର, ପୃଥିବୀ, ଗଛ ଏବଂ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ, ଏହି ଦାନ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଯୋଗାଇଲେ।
ଵରଦସ୍ତୁ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୃଥିଵ୍ଯୈ ସାଗରାଯ ଚ। ଵନସ୍ପତିଭ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଭ୍ଯଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ନୁନୋଦ ତାମ୍
ପୃଥିବୀ, ସାଗର, ଗଛ ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୈର୍ଲୋକୈଶ୍ଚ ପୂଜିତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନମୁପାତିଷ୍ଠତ୍ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ
ତାପରେ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ; ମହାର୍ଷିମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରଜାପତିଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶକ୍ରେଣାଥ ହତଂ ସୁତମ୍। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତ୍ୱଷ୍ଟା ପ୍ରଜାପତି, ଶକ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପୁଅ ହତ୍ୟା ହେବା କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ:
ତପ୍ଯମାନଂ ତପୋ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷାନ୍ତଂ ଦାନ୍ତଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଵିନାଽପରାଧେନ ଯତଃ ପୁତ୍ରଂ ହିଂସିତଵାନ୍ମମ
ମୋ ପୁଅ ଯିଏ ସଦା ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲା, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନିୟମିତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ କୌଣସି ଦୋଷ ଛାଡ଼ି ହିଁସା କଲେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛକ୍ରଵିନାଶାଯ ଵୃତ୍ରମୁତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହମ୍। ଲୋକାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ମେ ଵୀର୍ଯଂ ତପସଶ୍ଚ ବଲଂ ମହମ୍ । ସ ଚ ପଶ୍ଯତୁ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ଦୁରାତ୍ମା ପାପଚେତନଃ
ତେଣୁ ଶକ୍ରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ବୃତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି; ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋର ଶକ୍ତି ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ବଳ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ପାପ ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନ୍ତୁ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତପସ୍ଵୀ ସୁମହାଯଶାଃ । ଅଗ୍ନୌ ହୁତ୍ଵା ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଘୋରଂ ଵୃତ୍ରମୁଵାଚ ହ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୱୀ, ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଅଗ୍ନିରେ ହବନ କରି, ଭୟଙ୍କର ବୃତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୋ ଵିଵର୍ଧସ୍ଵ ପ୍ରଭାଵାତ୍ତପସୋ ମମ। ସୋଽଵର୍ଘତ ଦିଵଂ ସ୍ତବ୍ଧ୍ଵା ସୂର୍ଯଵୈଶ୍ଵାନରୋପମଃ
ହେ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ, ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ। ଏଭଳି କହି, ସେ ଆକାଶକୁ ଅଟକାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ।
କିଂ କରୋମୀତି ଚୋଵାଚ କାଲସୂର୍ଯ ଇଵୋଦିତଃ। ଶକ୍ରଂ ଜହୀତି ଚାପ୍ଯୁକ୍ତୋ ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ତତଃ
ସେ, କାଳସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦିତ ହୋଇ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ତାକୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବଧ କର' ବୋଲି କୁହାଯିବା ପରେ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଭଵଦ୍ଵୃତ୍ରଵାସଵଯୋର୍ମହତ୍। ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଯୋର୍ମହାଘୋରଂ ପ୍ରସକ୍ତଂ କୁରୁସତ୍ତମ
ତାପରେ ବୃତ୍ର ଓ ବାସବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁହେଁ ଖୁବ ରାଗିଥିଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତତୋ ଜଗ୍ରାହ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରଂ ଵୃତ୍ରୋ ଵୀରଃ ଶତକ୍ରତୁମ୍ । ଅପାଵୃତ୍ଯାକ୍ଷିପଦ୍ଵକ୍ରେ ଶକ୍ରଂ କୋପସମନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ ବୀର ବୃତ୍ର ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅପରାଜିତ କରି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଚାଲିଦେଲେ।
ଗ୍ରସ୍ତେ ଵୃତ୍ରେଣ ଶକ୍ରେ ତୁ ସଂଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ତ୍ରିଦିଵେଶ୍ଵରାଃ। ଅସୃଜଂସ୍ତେ ମହାସତ୍ଵା ଜୃମ୍ଭିକାଂ ଵୃତ୍ରନାଶିନୀମ୍
ବୃତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଗିଲାଯିବା ପରେ, ତିନି ଲୋକର ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସେମାନେ ବୃତ୍ରକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଜମ୍ଭା ଦେଲେ।
ଵିଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ତତୋ ଵୃତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯାଦପାଵୃତାତ୍। ସ୍ଵାନ୍ଯଙ୍ଗାନ୍ଯଭିସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ବଲନାଶନଃ
ତାପରେ ବୃତ୍ରଙ୍କ ମୁହଁ ବଡ଼ ଭାବେ ଖୋଲିଗଲାବେଳେ, ଶକ୍ତିକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକୁଚିତ କରି, ଭିତରୁ ବାହାରିଆସିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଲୋକସ୍ଯ ଜୃମ୍ଭିକା ପ୍ରାଣିସଂଶ୍ରିତା। ଜହୃଷୁଶ୍ଚ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଶକ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିଃସୃତମ୍
ସେଇ ସମୟରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ଭା ଆସିଗଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବାହାରିଆସିଥିବା ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୃତ୍ରଵାସଵଯୋଃ ପୁନଃ । ସଂରବ୍ଧଯୋସ୍ତଦା ଘୋରଂ ସୁଚିରଂ ଭରତର୍ଷଭ
ତାପରେ ବୃତ୍ର ଓ ବାସବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁହେଁ ରାଗିଥିଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯଦା ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ରଣେ ଵୃତ୍ରୋ ବଲସମନ୍ଵିତଃ। ତ୍ଵଷ୍ଟୁସ୍ତେଜୋବଲାଵିଦ୍ଧସ୍ତଦା ଶକ୍ରୋ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ଯେତେବେଳେ ବୃତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ତେଜ ଓ ବଳରେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ନିଵୃତ୍ତେ ଚ ତଦା ଦେଵା ଵିଷାଦମଗମନ୍ପରମ୍ । ସମେତ୍ଯ ସହ ଶକ୍ରେଣ ତ୍ଵଷ୍ଟୁସ୍ତେଜୋଵିମୋହିତାଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ପଛକୁ ହଟିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ତେଜରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଅମନ୍ତ୍ରଯନ୍ତ ତେ ସର୍ଵେ ମୁନିଭିଃ ସହ ଭାରତ। କିଂ କାର୍ଯମିତି ଵୈ ରାଜନ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଭଯମୋହିତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ, 'ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଭୟରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵେ ମହାତ୍ମାନଂ ମନୋଭିର୍ଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯଯମ୍। ଉପଵିଷ୍ଟା ମନ୍ଦରାଗ୍ରେ ସର୍ଵେ ଵୃତ୍ରଵଧେପ୍ସଵଃ
ସମସ୍ତେ ମନରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୃତ୍ର ବଧ ପାଇଁ ଥିଲା।