ଯତ୍ତେ କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗ କ୍ରିଯତାଂ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯାପ୍ସରସଃ ଶକ୍ରୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ଚ ମହାମତିଃ
ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେହି କାମ ପରେ କର। ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ସରାମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ ଏବଂ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ତସ୍ଯୈଵ ଵଧୋପାଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ଵୀରୋ ଦେଵରାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ତାପରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଚୁପଚାପ ଭାବିଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଚିତମତିର୍ଧୀମାନ୍ଵଧେ ତ୍ରିଶିରସୋଽଭଵତ୍। ଵଜ୍ରମସ୍ଯ କ୍ଷିପାମ୍ଯଦ୍ଯ ସ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତି ସହିତ ସେ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଠାନିଲେ—'ଆଜି ମୁଁ ମୋର ବଜ୍ର ଛାଡ଼ିବି, ସେ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ନୋପେକ୍ଷ୍ଯୋ ଦୁର୍ବଲୋଽପି ବଲୀଯସା। ଶାସ୍ତ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ କୃତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିଂ ଵଧେ ଦୃଢାମ୍
ଶତ୍ରୁ ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଚାର କରି, ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ମନ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ଵୈଶ୍ଵାନରନିଭଂ ଘୋରରୂପଂ ଭଯାଵହମ୍। ମୁମୋଚ ଵଜ୍ରଂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ରସ୍ତ୍ରିଶିରସଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ଭୟଦାୟକ ଆଗ୍ନି ସଦୃଶ ବଜ୍ରକୁ କ୍ରୋଧରେ ଶକ୍ର ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ପପାତ ହତସ୍ତେନ ଵଜ୍ରେଣ ଦୃଢମାହତଃ। ପର୍ଵତସ୍ଯେଵ ଶିଖରଂ ପ୍ରଣୁନ୍ନଂ ମେଦିନୀତଲେ
ସେ ବଜ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ।
ତଂ ତୁ ଵଜ୍ରହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନମଚଲୋପମମ୍। ନ ଶର୍ମ ଲେଭେ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ଦୀପିତତସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା
ବଜ୍ର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଦେହକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତେଜ ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା ଯେ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ହତୋଽପି ଦୀପ୍ତତେଜାଃ ସ ଜୀଵନ୍ନିଵ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ। ଘାତିତସ୍ଯ ଶିରାଂସ୍ଯାଜୌ ଜୀଵନ୍ତୀଵାଦ୍ଭୁତାନି ଵୈ
ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା ଓ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଛିଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଜୀବନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶିରାଂସି ତସ୍ଯାଜାଯନ୍ତ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ଶକୁନାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତିତ୍ତିରିଃ କଲଵିଙ୍କଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ କପିଞ୍ଜଲଃ । ଵିଶ୍ଵରୂପଶିରାଂସ୍ଯେଵ ଜାଯନ୍ତେ ତାନି ଭାରତ
ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେପରି ତିନିଟି ପକ୍ଷୀ—ଏକ ତିତିରି, ଏକ କଳବିଙ୍କା, ଓ ଏକ କପିଞ୍ଜଳ; ଭାରତ, ଏମିତି ଭାବେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କର ମୁଣ୍ଡମାନେ ଉପଜିଥିଲେ।
ତତୋଽତିଭୀତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଶକ୍ର ଆସ୍ତେ ଵିଚାରଯନ୍। ଅଥାଜଗାମ ପରଶୁଂ ସ୍କନ୍ଧେନାଦାଯ ଵର୍ଧକିଃ
ତାପରେ, ଭୟରେ ଶରୀର କମ୍ପିଥିବା ଶକ୍ର ବସି ବିଚାର କରୁଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଏକ କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ କାନ୍ଧରେ କୁହାଡ଼ି ନେଇ ଆସିଲେ।
ତଦରଣ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଯତ୍ରାସ୍ତେଽସୌ ନିପାତିତଃ । ସ ଭୀତସ୍ତତ୍ର ତକ୍ଷାଣଂ ଘଟମାନଂ ଶଚୀପତିଃ
ହେ ରାଜା, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଶଚୀପତି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେଠାରେ କଠମିଷ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉପକରଣ ତିଆରି କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଅପଶ୍ଯଦବ୍ରଵୀଚ୍ଚୈନଂ ସତ୍ଵରଂ ପାକଶାସନଃ । କ୍ଷିପ୍ରଂ ଛିନ୍ଧି ଶିରାଂସ୍ଯସ୍ଯ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ
ପାକଶାସନ ସେଠାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—'ତୁରନ୍ତ ଏହାର ମୁଣ୍ଡମାନେ କାଟ, ମୋ କଥା ମାନ।'
ମହାସ୍କନ୍ଧୋ ଭୃଶଂ ହ୍ଯେଷ ପରଶୁର୍ନଭଵିଷ୍ଯତି। କର୍ତୁଂ ଚାହଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି କର୍ମ ରାଦ୍ଭିର୍ଵିଗର୍ହିତମ୍
'ଏହି କୁହାଡ଼ିର ଦଣ୍ଡ ବଡ଼ ଓ ମଜବୁତ, ଏହା ଭାଙ୍ଗିବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏମିତି ନିନ୍ଦିତ କାମ କରିପାରିବି ନାହିଁ।'
ମା ଭୈସ୍ତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରମେତଦ୍ଵୈ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ। ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଧି ତେ ଶସ୍ତ୍ରଂ ଵଜ୍ରକଲ୍ପଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଭୟ କରିନାହଁ, ଶୀଘ୍ର କର, ମୋ କଥା ମାନ। ମୋ ଅନୁଗ୍ରହରେ ତୋର ଶସ୍ତ୍ର ବଜ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ।'
କଂ ଭଵନ୍ତମହଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଘୋରକର୍ମାଣମଦ୍ଯ ଵୈ। ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵେନ କଥଯସ୍ଵ ମେ
'ଆପଣ କିଏ, ଏହି ଭୟଙ୍କର କାମ କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ।'
ଅହମିନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଵରାଜସ୍ତକ୍ଷନ୍ଵିଦିତମସ୍ତୁ ତେ। କୁରୁଷ୍ଵୈତଦ୍ଯଥୋକ୍ତଂ ମେ ତକ୍ଷନ୍ମାଽତ୍ର ଵିଚାରଯ
'ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା—ଏହା ଜାଣ, କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ। ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି, ସେହିପରି କର, ଏଠି ଭାବିବାର ଦରକାର ନାହିଁ।'
ମଯା ହି ନିହତଃ ଶେତେ ତ୍ରିଶିରାସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଵିଦ୍ଵି ଵୈ
'ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶିରାସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ଏହା ତୁମେ ଜାଣ।'
କ୍ରୂରେଣ ନାପତ୍ରପସେ କଥଂ ଶକ୍ରେହ କର୍ମଣା। ଋଷିପୁତ୍ରମିମଂ ହତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଭଯଂ ନ ତେ
'ଏମିତି କ୍ରୂର କାମ କରି, ଶକ୍ର, ତୁମେ କିପରି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହଁ? ଏହି ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମାରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ଭୟ ତୁମେ କାହିଁକି ଅନୁଭବ କରୁନାହଁ?'
ପଶ୍ଚାଦ୍ଧର୍ମଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ପାଵନାର୍ଥ ସୁଦୁଶ୍ଚରମ୍। ଶତ୍ରୁରେଷ ମହାଵୀର୍ଯୋ ଵଜ୍ରେଣ ନିହତୋ ମଯା
'ପରେ ମୁଁ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବି; ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରିଛି।'
ଅଦ୍ଯାପି ଚାହମୁଦ୍ଵିଗ୍ନସ୍ତକ୍ଷନ୍ନସ୍ମାଦ୍ବିଭେମି ଵୈ। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଛିନ୍ଧି ଶିରାଂସି ତ୍ଵଂ କରିଷ୍ଯେଽନୁଗ୍ରହଂ ତଵ
'ମୁଁ ଏଯାଁ ଅଧ୍ୟାପି ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତିତ, କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ; ତୁରନ୍ତ ଏହାର ମୁଣ୍ଡମାନେ କାଟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି।'
ଶିରଃ ପଶୋସ୍ତେ ଦାସ୍ଯନ୍ତି ଭାଗଂ ଯଜ୍ଞେଷୁ ମାନଵାଃ । ଏଷ ତେଽନୁଗ୍ରହସ୍ତକ୍ଷନ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁ ମମ ପ୍ରିଯମ୍
ମଣିଷମାନେ ବଳିରେ ପଶୁର ମୁଣ୍ଡ କଟି ଦେବେ; ଏହି ମୋର ଦୟା ତୋତେ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ—ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କର।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତକ୍ଷା ସ ମହେନ୍ଦ୍ରଵଚନାତ୍ତଦା। ଶିରାଂସ୍ଯଥ ତ୍ରିଶିରସଃ କୁଠାରେଣାଚ୍ଛିନତ୍ତଦା
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ତାକୁ କୁଠାରି ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଶିରାର ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା।
ନିକୃତ୍ତେଷୁ ତତସ୍ତେଷୁ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ନଣ୍ଡଜାସ୍ତ୍ଵଥ। କପିଞ୍ଜଲାସ୍ତିତ୍ତିରାଶ୍ଚ କଲଵିଙ୍କାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ସେଇ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା ପରେ, ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବାହାରିଲେ—କପିଞ୍ଜଳ, ତିତିରି ଏବଂ କଳବିଙ୍କ, ସମସ୍ତେ।
ଯେନ ଵେଦାନଧୀତେ ସ୍ମ ପିବତେ ସୋମମେଵ ଚ। ତସ୍ମାଦ୍ଵକ୍ରାର୍ଦ୍ଵିନିଶ୍ଚେରୁଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତସ୍ଯ କପିଞ୍ଜଲାଃ
ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ବାକୁଡ଼ା ମୁଣ୍ଡରୁ ଶୀଘ୍ର କପିଞ୍ଜଳ ପକ୍ଷୀ ବାହାରିଲେ।
ଯେନ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ରାଜନ୍ପିବନ୍ନିଵ ନୀରୀକ୍ଷତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵକ୍ରାଦ୍ଵିନିଶ୍ଚେରୁସ୍ତିତ୍ତିରାସ୍ତସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ମନେ ହେଉଥିଲା ସେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେଇ ବାକୁଡ଼ା ମୁଣ୍ଡରୁ ତିତିରି ପକ୍ଷୀ ବାହାରିଲେ।
ଯତ୍ସୁରାପଂ ତୁ ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଵକ୍ରଂ ତ୍ରିଶିରସସ୍ତଦା। କଲଵିଙ୍କାଃ ସମୁତ୍ପେତୁଃ ଶ୍ଯେନାଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଯେ ମୁଣ୍ଡ ମଦପାନରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରୁ କଳବିଙ୍କ ଏବଂ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଉପଜିଲେ।
ତତସ୍ତେଷୁ ନିକୃତ୍ତେଷୁ ଵିଜ୍ଵରୋ ମଘଵାନଥ। `ତକ୍ଷ୍ଣେ ତଥା ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ସେଇ ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା ପରେ, ମଘବାନ୍ ଦୁଃଖରହିତ ହେଲେ, ଏବଂ କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଖୁସି ହେଲେ।
ଜଗାମ ତ୍ରିଦିଵଂ ଦେଵସ୍ତକ୍ଷାଽପି ସ୍ଵଗୃହାନ୍ଯଯୌ। ମେନେ କୃତାର୍ଥମାତ୍ମାନଂ ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଂ ସୁରାରିହା
ଦେବତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଶତ୍ରୁକୁ ମାରି ନିଜ କାମ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ତକ୍ଷାପି ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ନୈଵ ଶଂସତି କସ୍ଯଚିତ୍। ଅଥୈନଂ ନାଭିଜାନନ୍ତି ଵର୍ଷମେକଂ ତଥାଗତମ୍
କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ଘରକୁ ଯାଇ କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ତାଙ୍କ କାମ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ସଂଵତ୍ସରେ ପୂର୍ଣେ ଭୂତାଃ ପଶୁପତେଃ ପ୍ରଭୋ। ତମାକ୍ରୋଶନ୍ତ ମଘଵାନ୍ନଃ ପ୍ରଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମହା ଇତି
ଏହାପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, ପଶୁପତିଙ୍କ ଭୂତମାନେ ମଘବାନ୍ଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କଲେ, 'ଆମ ସ୍ୱାମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା' ବୋଲି।