ଦୁଃଖାନି ହି ମହାତ୍ମାନଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଦେଵୈରପି ହି ଦୁଃଖାନି ପ୍ରାପ୍ତାନି ଜଗତୀପତେ
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବଡ଼ ମନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଶ୍ରୂଯତେ ରାଜନ୍ସଭାର୍ଯେଣ ମହାତ୍ମନା । ଅନୁଭୂତଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଦେଵରାଜେନ ଭାରତ
ଶୁଣାଯାଇଛି, ହେ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
କଥମିନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଭାର୍ଯେଣ ମହାତ୍ମନା । ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପରଂ ଘୋରମେତଦିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ କିପରି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ? ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପୁରାଵୃତ୍ତମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍। ସଭାର୍ଯେଣ ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରେଣ ଭାରତ
ହେ ରାଜା, ପୁରାତନ ଏହି କଥା ଶୁଣ; କିପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରଜାପତିର୍ହ୍ଯାସୀଦ୍ଦେଵଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାତପାଃ । ସ ପୁତ୍ରଂ ଵୈ ତ୍ରିଶିରସମିନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୋହାତ୍କିଲାସୃଜତ୍
ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ମାଲିକ ଏବଂ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ ହେତୁ ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଏକ ପୁଅ, ତ୍ରିଶିରାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଐନ୍ଦ୍ରଂ ସ ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ତୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵଦନୈର୍ଘୋରୈଃ ସୂର୍ଯେନ୍ଦୁଜ୍ଵଲନୋପମୈଃ
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଶ୍ୱରୂପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଭୟଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଵେଦାନେକେନ ସୋଽଧୀତେ ସୁରାମେକେନ ଚାପିବତ୍। ଏକେନ ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପିବନ୍ନିଵ ନିରୀକ୍ଷତେ
ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ୱାରା ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଗିଲିଯାଉଛନ୍ତି।
ସ ତପସ୍ଵୀ ମୁଦୁର୍ଦାନ୍ତୋ ଧର୍ମେ ତପସି ଚୋଦ୍ଯତଃ । ତପସ୍ତସ୍ଯ ମହତ୍ତୀଵ୍ରଂ ସୁଦୁଶ୍ଚରମରିନ୍ଦମ
ସେ ଏକ ତପସ୍ବୀ, ମୃଦୁ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବହୁତ ବଡ଼, ତୀବ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଥିଲା।
ତସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପୋଵୀର୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚାମିତତେଜସଃ । ଵିଷାଦମଗମଚ୍ଛକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ମା ଭଵେଦିତି
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀତା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, 'ଏହି ଲୋକଟି ମୋ ପଦବୀ ନେଇନେଇପାରେ' ବୋଲି ଭାବିଲେ।
କଥଂ ସଜ୍ଜେଚ୍ଚ ଭୋଗେଷୁ ନ ଚ ତପ୍ଯେନ୍ମହତ୍ତପଃ । ଵିଵର୍ଧମାନସ୍ତ୍ରିଶିରାଃ ସର୍ଵଂ ହି ଭୁଵନଂ ଗ୍ରସେତ୍
କିପରି ଏହି ତ୍ରିଶିରା ଭୋଗବିଲାସରେ ଆସକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ଏପରି ମହାତପସ୍ୟା କରିବେ ନାହିଁ? ଯଦି ସେ ଏଭଳି ବଢ଼ିଚାଲିବେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗିଲିଯାଇପାରିବେ।
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଭରତର୍ଷଭ । ଆଜ୍ଞାପଯତ୍ସୋଽପ୍ସରସସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟୃପୁତ୍ରପ୍ରଲୋଭନେ
ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାରତବଂଶୀ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ସରାମାନେକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ଯଥା ସ ସଜ୍ଜେତ୍ରିଶିରାଃ କାମଭୋଗେଷୁ ଵୈ ଭୃଶମ୍ । କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁତ ଗଚ୍ଛଧ୍ଵଂ ପ୍ରଲୋଭଯତ ମାଚିରମ୍
ଏଭଳି କର, ଯେଉଁପରି ତ୍ରିଶିରା ଭଲଭାବରେ କାମଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନ୍ତି। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ ଏବଂ ବିଲମ୍ବ ନକରି ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କର।
ଶୃଙ୍ଗାରଵେଷାଃ ସୁଶ୍ରୋଣ୍ଯୋ ହାରୈର୍ଯୁକ୍ତା ମନୋହରୈଃ । ହାଵଭାଵସମାଯୁକ୍ତାଃ ସର୍ଵାଃ ସୌନ୍ଦର୍ଯଶୋଭିତାଃ
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧ, ଶୋଭାମୟ କଟି ଓ ମନୋହର ହାର ପିନ୍ଧ, ଭଙ୍ଗିମା ଓ ଭାବରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦେଖା।
ପ୍ରଲୋଭଯତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ଶମଯଧ୍ଵଂ ଭଯଂ ମମ। ଅସ୍ଵସ୍ଥଂ ହ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ଲକ୍ଷଯାମି ଵରାଙ୍ଗନାଃ
ତୁମେ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କର, ତୁମମାନେ ଭଲ ରୁହ। ମୋ ଭୟ ଦୂର କର। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ମହିଳାମାନେ।
ତଥା ଯତ୍ନଂ କରିଷ୍ଯାମଃ ଶକ୍ର ତସ୍ଯ ପ୍ରଲୋଭନେ। ଯଥା ନାଵାପ୍ସ୍ଯସି ଭଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ବଲନିଷୂଦନ
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ, ଯେପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆଉ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
ନିର୍ଦହନ୍ନିଵ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ଯୋଽସାଵାସ୍ତେ ତପୋନିଧିଃ। ତଂ ପ୍ରଲୋଯିତୁଂ ଦେଵ ଗଚ୍ଛାମଃ ସହିତା ଵଯମ୍
ଯିଏ ତପସ୍ୟାର ଧନ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଳିଯାଉଛି ବୋଲି ଲାଗେ—ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଯିବୁ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ତାସ୍ତ୍ଵନୁଜ୍ଞାତା ଜଗ୍ମୁସ୍ତ୍ରିଶିରସୋଽନ୍ତିକମ୍। ତତ୍ର ତା ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଲୋଭଯନ୍ତ୍ଯୋ ଵରାଙ୍ଗନାଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ସେମାନେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମହିଳାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ନୃତ୍ତଂ ସଂଦର୍ଶଯାମାସୁସ୍ତଥୈଵାଙ୍ଗେଷୁ ସୌଷ୍ଠଵମ୍। ନାଭ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ପ୍ରହର୍ଷଂ ତାଃ ସ ପଶ୍ଯନ୍ସୁମହାତପାଃ
ସେମାନେ ନୃତ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ ଏବଂ ଦେହର ଚଳନରେ କୌଶଳ ଦେଖାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶେ କୃତ୍ଵା ପୂର୍ଣସାଗରସନ୍ନିଭଃ। ତାସ୍ତୁ ଯତ୍ନଂ ପରଂ କୃତ୍ଵା ପୁନଃ ଶକ୍ରମୁପସ୍ଥିତାଃ
ସେ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରି, ପୁଣିଥରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଗଲେ।
କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟାଃ ସର୍ଵା ଦେଵରାଜମଥାବ୍ରୁଵନ୍। ନ ସ ଶକ୍ଯଃ ସୁଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଧୈର୍ଯାଚ୍ଚାଲଯିତୁଂ ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତେ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡ଼ି ଦେବରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ଅପରାଜେୟ, ତାଙ୍କୁ କେହି ମୋହିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ଯତ୍ତେ କାର୍ଯଂ ମହାଭାଗ କ୍ରିଯତାଂ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯାପ୍ସରସଃ ଶକ୍ରୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ଚ ମହାମତିଃ
ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେହି କାମ ପରେ କର। ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ସରାମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ ଏବଂ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ତସ୍ଯୈଵ ଵଧୋପାଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ଵୀରୋ ଦେଵରାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ତାପରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଚୁପଚାପ ଭାବିଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଚିତମତିର୍ଧୀମାନ୍ଵଧେ ତ୍ରିଶିରସୋଽଭଵତ୍। ଵଜ୍ରମସ୍ଯ କ୍ଷିପାମ୍ଯଦ୍ଯ ସ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ବୁଦ୍ଧିମତି ସହିତ ସେ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଠାନିଲେ—'ଆଜି ମୁଁ ମୋର ବଜ୍ର ଛାଡ଼ିବି, ସେ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ନୋପେକ୍ଷ୍ଯୋ ଦୁର୍ବଲୋଽପି ବଲୀଯସା। ଶାସ୍ତ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ କୃତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିଂ ଵଧେ ଦୃଢାମ୍
ଶତ୍ରୁ ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଚାର କରି, ତାଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ମନ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ଵୈଶ୍ଵାନରନିଭଂ ଘୋରରୂପଂ ଭଯାଵହମ୍। ମୁମୋଚ ଵଜ୍ରଂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ରସ୍ତ୍ରିଶିରସଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ଭୟଦାୟକ ଆଗ୍ନି ସଦୃଶ ବଜ୍ରକୁ କ୍ରୋଧରେ ଶକ୍ର ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ପପାତ ହତସ୍ତେନ ଵଜ୍ରେଣ ଦୃଢମାହତଃ। ପର୍ଵତସ୍ଯେଵ ଶିଖରଂ ପ୍ରଣୁନ୍ନଂ ମେଦିନୀତଲେ
ସେ ବଜ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ।
ତଂ ତୁ ଵଜ୍ରହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନମଚଲୋପମମ୍। ନ ଶର୍ମ ଲେଭେ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ଦୀପିତତସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା
ବଜ୍ର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଦେହକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତେଜ ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା ଯେ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ହତୋଽପି ଦୀପ୍ତତେଜାଃ ସ ଜୀଵନ୍ନିଵ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ। ଘାତିତସ୍ଯ ଶିରାଂସ୍ଯାଜୌ ଜୀଵନ୍ତୀଵାଦ୍ଭୁତାନି ଵୈ
ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା ଓ ଜୀବନ୍ତ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଛିଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଜୀବନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶିରାଂସି ତସ୍ଯାଜାଯନ୍ତ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ଶକୁନାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତିତ୍ତିରିଃ କଲଵିଙ୍କଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ କପିଞ୍ଜଲଃ । ଵିଶ୍ଵରୂପଶିରାଂସ୍ଯେଵ ଜାଯନ୍ତେ ତାନି ଭାରତ
ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେପରି ତିନିଟି ପକ୍ଷୀ—ଏକ ତିତିରି, ଏକ କଳବିଙ୍କା, ଓ ଏକ କପିଞ୍ଜଳ; ଭାରତ, ଏମିତି ଭାବେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କର ମୁଣ୍ଡମାନେ ଉପଜିଥିଲେ।
ତତୋଽତିଭୀତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଶକ୍ର ଆସ୍ତେ ଵିଚାରଯନ୍। ଅଥାଜଗାମ ପରଶୁଂ ସ୍କନ୍ଧେନାଦାଯ ଵର୍ଧକିଃ
ତାପରେ, ଭୟରେ ଶରୀର କମ୍ପିଥିବା ଶକ୍ର ବସି ବିଚାର କରୁଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଏକ କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ କାନ୍ଧରେ କୁହାଡ଼ି ନେଇ ଆସିଲେ।