ପ୍ରଯଜ୍ଞେ ଚ ତତଃ କାଲେ ରାଜନ୍ରାଜୀଵଲୋଚନା। କୁମାରଂ ଦେଵଗର୍ଭାଭଂ ରାଜୀଵନିଭଲୋଚନମ୍
ଯଥାସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ହେବାବେଳେ, ରାଜନ୍, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୋଗେ ଶୁକ୍ଲେ ପୁଣ୍ଯର୍କ୍ଷଗେନ୍ଦୁନା। ସ ରାଜା ମୁମୁଦେ ସମ୍ରାଟ୍ ତଯା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ସହ
ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଓ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ସେ ରାଜା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ସହ ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରଜାନାଂ ଶ୍ରୀରିଵାଭ୍ଯାଶେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ହ୍ଯଭଵଦ୍ଵଧୂଃ। ପନ୍ନଗୀଵୋଗ୍ରରୂପା ଵୈ ଦେଵଯାନୀ ମମାପ୍ଯଭୂତ୍
ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ମାନନ୍ତି, ଏହିପରି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ରାଜାଙ୍କ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପୀଣୀ ପରି ହେଲେ।
ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ସସ୍ଯାନାଂ ଦେଵାନାମମୃତଂ ଯଥା। ତଦ୍ଵନ୍ମମାପି ସଂଭୂତା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଇତ୍ଯେଵଂ ମନସା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦେଵଯାନୀମଵର୍ଜଯତ୍
ଯେପରି ବର୍ଷା ଶସ୍ୟ ପାଇଁ, ଅଥବା ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ, ସେପରି ବୃଷପର୍ବଣୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋ ପାଇଁ ହେଲେ; ଏପରି ଭାବି ରାଜା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁମାରଂ ଜାତଂ ତୁ ଦେଵଯାନୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖାର୍ତା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରତି ଭାରତ
ପୁଅ ଜନ୍ମିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ଶୁଭ ହାସିଥିବା ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ଏବଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଅଭିଗମ୍ଯ ଚ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ଦେଵଯାନ୍ଯବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ଦେବୟାନୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଋଷିରଭ୍ଯାଗତଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ଵେଦପାରଗଃ। ସ ମଯା ଵରଦଃ କାମଂ ଯାଚିତୋ ଧର୍ମସଂହିତମ୍
ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବେଦଜ୍ଞ ଋଷି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ବର ମାଗିଥିଲି।
ଅପତ୍ଯାର୍ଥେ ସ ତୁ ମଯା ଵୃତୋ ଵୈ ଚାରୁହାସିନି'। ନାହମନ୍ଯାଯତଃ କାମମାଚରାମି ଶୁଚିସ୍ମିତେ। ତସ୍ମାଦୃଷେର୍ମମାପତ୍ଯମିତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବର ଭାବେ ଚୟନ କରିଥିଲି, ହେ ସୁନ୍ଦର ହାସିଥିବା; ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ କାମନା କରେନି, ହେ ଶୁଭ ହାସିଥିବା; ତେଣୁ ମୋର ସନ୍ତାନ ଋଷିଙ୍କ ଠାରୁ, ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଶୋଭନଂ ଭୀରୁ ଯଦ୍ଯେଵମଥ ସ ଜ୍ଞାଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ। ଗୋତ୍ରନାମାଭିଜନତୋ ଵେତ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ତଂ ଦ୍ଵିଜମ୍
ଯଦି ଏହିପରି ହେଉଛି, ହେ ଭୟଭିତ, ତେବେ ସେ ଦ୍ୱିଜନ୍ନାତକୁ ଜଣାଯାଉ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଗୋତ୍ର, ନାମ ଓ କୁଳ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ତପସା ତେଜସା ଚୈଵ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ଯଥା ରଵିମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମମ ସଂପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶକ୍ତିର୍ନାସୀଚ୍ଛୁଚିସ୍ମିତେ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖି, ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ହେଲାନି, ହେ ଶୁଭ ହାସିଥିବା।
ଯଦ୍ଯେତଦେଵଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠେ ନ ମନ୍ଯୁର୍ଵିଦ୍ଯତେ ମମ। ଅପତ୍ଯଂ ଯଦି ତେ ଲବ୍ଧଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠାଚ୍ଚ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାତ୍
ଯଦି ଏହିପରି ଠିକ୍ ଅଟେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ମୋର କୌଣସି ରୋଷ ନାହିଁ; ଯଦି ତୁମେ ବଡ଼ ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଛ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସଂପ୍ରହସ୍ଯ ଚ ତେ ମିଥଃ। ଜଗାମ ଭାର୍ଗଵୀ ଵେଶ୍ମ ତଥ୍ଯମିତ୍ଯଵଜଗ୍ମୁଷୀ
ଏପରି ପରସ୍ପରକୁ କହି ଏବଂ ହସି, ଭାର୍ଗବୀ (ଦେବୟାନୀ) ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲେ।
ଯଯାତିର୍ଦେଵଯାନ୍ଯାଂ ତୁ ପୁତ୍ରାଵଜନଯନ୍ନୃପଃ। ଯଦୁଂ ଚ ତୁର୍ଵସୁଂ ଚୈଵ ଶକ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ଇଵାପରୌ
ରାଜା ଯୟାତି ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଦେଲେ—ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜଣ।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଯଯାତିଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ। ମାଧ୍ଵୀକରସସଂଯୁକ୍ତାଂ ମଦିରାଂ ମଦଵର୍ଧନୀମ୍
ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜା ଯୟାତି, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ମଧୁ ମିଶା ମଦ ଦେଲେ।
ପାଯଯାମାସ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ତନଯାଂ ରକ୍ତପିଙ୍ଗଲାମ୍। ପୀତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚ ମଦିରାଂ ଦେଵଯାନୀ ମୁମୋହ ସା
ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା, ରକ୍ତାବର୍ଣ୍ଣ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ମଦ ପିଇବାକୁ ଦେଲେ; ପୁନିପୁନି ପିଇ ଦେବୟାନୀ ଅଚେତନ ହେଲେ।
ରୁଦତୀ ଗାଯମାନା ଚ ନୃତ୍ଯନ୍ତୀ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ବହୁ ପ୍ରଲପତୀ ଦେଵୀ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କେବେ କେବେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଗାଇଥିବା ଓ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା, ସେ ଦେବୀ ବହୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହି, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ରାଜଵଦ୍ରୂପଵେଷୌ ତେ କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତଃ। କେନ କାର୍ଯେଣ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ନିର୍ଜନଂ ଗହନଂ ଵନମ୍
ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଭଳି ରୂପ ଓ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛ, ଏଠାରେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏତେ ନିର୍ଜନ ଓ ଘନ, କେଉଁ କାମରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?
ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଯାତିଶ୍ଚୋଗ୍ରଦର୍ଶନଃ। ତସ୍ମାଦିତଃ ପଲାଯସ୍ଵ ହିତମିଚ୍ଛସି ଚେଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାଜା ଯୟାତି ଅଛନ୍ତି; ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଭଲ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏଠାରୁ ପଳାଇଯାଅ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଲପନ୍ତୀଂ ତାଂ ଦେଵଯାନୀଂ ତୁ ନାହୁଷଃ। ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ଵଚନୈରନର୍ହାଂ ପାପଵର୍ଧନୀମ୍
ଦେବୟାନୀ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ନାହୁଷ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ ସହ କଥା କହି ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ବଢ଼ାଇବା ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ତତୋ ଵର୍ଷଵରାନ୍ମୂକାନ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗାନ୍ଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ପଙ୍ଗୁକାନ୍। ରକ୍ଷଣେ ଦେଵଯାନ୍ଯାଃ ସ ପୋଷଣେ ଚ ଶଶାସ ତାନ୍
ତାପରେ ସେ ମୂକ, ଅପଙ୍ଗ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ନାହୁଷୋ ରାଜା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ରେମେ ଚ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ତଯା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ସହ
ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ନାହୁଷ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ।
ତସ୍ମାଦେଵ ତୁ ରାଜର୍ଷେଃ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଦ୍ରୁହ୍ଯୁଂ ଚାନୁଂ ଚ ପୂରୁଂ ଚ ତ୍ରୀନ୍କୁମାରାନଜୀଜନତ୍
ସେହି ରାଜା ଋଷିଙ୍କୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ଝିଅ, ତିନିଜଣ ପୁଅ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୁରୁ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତତଃ କାଲେ ତୁ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଦେଵଯାନୀ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଯଯାତିସହିତା ରାଜଞ୍ଜଗାମ ରହିତଂ ଵନମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିବା ଦେବୟାନୀ ଯୟାତିଙ୍କ ସହ ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ହେ ରାଜା।
ଦଦର୍ଶ ଚ ତଦା ତତ୍ର କୁମାରାନ୍ଦେଵରୂପିଣଃ। କ୍ରୀଡମାନାନ୍ସୁଵିଶ୍ରବ୍ଧାନ୍ଵିସ୍ମିତା ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଦେବତାଙ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ଛୁଆଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଖେଳୁଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇ କହିଲେ—
କସ୍ଯୈତେ ଦାରକା ରାଜନ୍ଦେଵପୁତ୍ରୋପମାଃ ଶୁଭାଃ। ଵର୍ଚସା ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ସଦୃଶା ମେ ମତାସ୍ତଵ
ହେ ରାଜା, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଛୁଆଁମାନେ କାହାର? ସେମାନେ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ରୂପ ଦେଖି ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ସେମାନେ ତୁମ ପରି।
ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ କୁମାରାନ୍ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରି, ସେ ପୁଣି ଛୁଆଁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧାତ୍ରୀ ତେଷାଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍। କିଂ ନ ବ୍ରୂତ କୁମାରା ଵଃ ପିତରଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭମ୍
ସେବେ, ଏହା ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ଧାତ୍ରୀ କହିଲେ, 'ପୁଅମାନେ, ତୁମେ କାହିଁକି କହୁନାହଁ, କିଏ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତା?'
ଋଷିଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜାତିଶ୍ଚୈଵ ନଃ ପିତା। ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାନୃତଂ ବ୍ରୂତେ ଦେଵଯାନି କ୍ଷମସ୍ଵ ନଃ
'ଆମ ପିତା ଏକ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦ୍ୱିଜ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମିଥ୍ୟା କହୁନାହିଁ। ଦେବୟାନୀ, ଆମକୁ ଖ୍ଷମା କର।'
କିଂନାମଧେଯଗୋତ୍ରୋ ଵଃ ପୁତ୍ରକା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପିତା। ପ୍ରବ୍ରୂତ ତତ୍ତ୍ଵତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ କଶ୍ଚାସୌ କ୍ଵ ଚ ଵର୍ତତେ
'ପୁଅମାନେ, ତୁମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପିତାଙ୍କର ନାଁ ଓ ଗୋତ୍ର କ'ଣ? ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦ୍ରୁତ କହ, ସେ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ରହନ୍ତି?'
ପ୍ରବ୍ରୂତ ମେ ଯଥା ତଥ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତଂ ହ୍ଯହମ୍। ଏଵମୁକ୍ତାଃ କୁମାରସ୍ତେ ଦେଵଯାନ୍ଯା ସୁମଧ୍ଯଯା
'ଯଥା ତଥ୍ୟ, ସଠିକ୍ କଥା କହ, କାରଣ ମୁଁ ସେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।' ଏଭଳି କମରେ ସୁନ୍ଦର ଦେବୟାନୀ ପଚାରିଲେ, ଛୁଆଁମାନେ—