ଯଥୈତାନୀତିହାସାନାଂ ତଥା ଭାରତମୁଚ୍ଯତେ। ଯଶ୍ଚୈନଂ ଶ୍ରାଵଯେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ପାଦମନ୍ତତଃ
ଏଭଳି ଏହିତିହାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତକୁ ଏଭଳି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପଢ଼ିଥାଏ—
ଅକ୍ଷଯ୍ଯମନ୍ନପାନଂ ଵୈ ପିତୃଂସ୍ତସ୍ଯୋପତିଷ୍ଠତେ। ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ଵେଦଂ ସମୁପବୃଂହଯେତ୍
ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା ଉଚିତ।
ବିଭେତ୍ଯଲ୍ପଶ୍ରୁତାଦ୍ଵେଦୋ ମାମଯଂ ପ୍ରତରିଷ୍ଯତି। କାର୍ଷ୍ଣଂ ଵେଦମିମଂ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଶ୍ରାଵଯିତ୍ଵାର୍ଥମଶ୍ନୁତେ
ବେଦ ଭୟ କରେ ଯେ ଅଳ୍ପ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ମୋତେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବେ; ଯିଏ ଏହି କୃଷ୍ଣ ବେଦକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପଢ଼େ, ସେ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାଦିକଂ ଚାପି ପାପଂ ଜହ୍ଯାଦସଂଶଯମ୍। ଯ ଇମଂ ଶୁଚିରଧ୍ଯାଯଂ ପଠେତ୍ପର୍ଵଣି ପର୍ଵଣି
ଯିଏ ପବିତ୍ର ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଦିନରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୃଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ଛାଡ଼ିଦିଏ।
ଅଧୀତଂ ଭାରତଂ ତେନ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସ୍ଯାଦିତି ମେ ମତିଃ। ଯଶ୍ଚୈନଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯମାର୍ଷଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ଵିତଃ
ମୋ ମତରେ, ଏହିଭଳି ଯିଏ ଏହାକୁ ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ଭାରତ ପଢ଼ିଥିବା ମନାଯାଏ; ଏବଂ ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ—
ସ ଦୀର୍ଘମାଯୁଃ କୀର୍ତିଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ଚାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ। ଏକତଶ୍ଚତୁରୋ ଵେଦା ଭାରତଂ ଚୈତଦେକତଃ
ସେ ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରେ; ଏକ ପକ୍ଷରେ ଚାରିଟି ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଏହି ଭାରତ।
ପୁରା କିଲ ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସମେତ୍ଯ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍। ଚତୁର୍ଭ୍ଯଃ ସରହସ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵେଦେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯଧିକଂ ଯଦା
ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ତୁଳାରେ ରଖି ମାପିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏହି ଭାରତ ଚାରିଟି ବେଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା—
ତଦାପ୍ରଭୃତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ମହାଭାରତମୁଚ୍ଯତେ। ମହତ୍ତ୍ଵେ ଚ ଗୁରୁତ୍ଵେ ଚ ଧ୍ରିଯମାଣଂ ଯତୋଽଧିକମ୍
ସେଠାରୁ ଏହି ଲୋକରେ ଏହାକୁ ମହାଭାରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଏହା ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭାରରେ ଅଧିକ।
ମହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଭାରଵତ୍ତ୍ଵାଚ୍ଚ ମହାଭାରତମୁଚ୍ଯତେ। ନିରୁକ୍ତମସ୍ଯ ଯୋ ଵେଦ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମହାଭାରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତପୋ ନକଲ୍କୋଽଧ୍ଯଯନଂ ନକଲ୍କଃ ସ୍ଵାଭାଵିକୋ ଵେଦଵିଧିର୍ନକଲ୍କଃ। ପ୍ରସହ୍ଯ ଵିତ୍ତାହରଣଂ ନକଲ୍କ- ସ୍ତାନ୍ଯେଵ ଭାଵୋପହତାନି କଲ୍କଃ
ତପସ୍ୟା ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ଅଧ୍ୟୟନ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ବେଦର ସ୍ୱାଭାବିକ ବିଧି ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ; ଜୋରକରି ଧନ ନେବା ଅପବିତ୍ର; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଦୂଷିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅପବିତ୍ର।
ସମନ୍ତପଞ୍ଚକମିତି ଯଦୁକ୍ତଂ ସୂତନନ୍ଦନ। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେ 'ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ' ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ଆମେ ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମମ ଭୋ ଵିପ୍ରା ବ୍ରୁଵତଶ୍ଚ କଥାଃ ଶୁଭାଃ। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକାଖ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ଯେଉଁ ଶୁଭ କଥା କହୁଛି, ତୁମେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତ୍ରେତାଦ୍ଵାପରଯୋଃ ସନ୍ଧୌ ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ। ଅସକୃତ୍ପାର୍ଥିଵଂ କ୍ଷତ୍ରଂ ଜଘାନାମର୍ଷଚୋଦିତଃ
ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ସନ୍ଧିକାଳରେ, ରାମ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ବଧ କଲେ।
ସ ସର୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରମୁତ୍ସାଦ୍ଯ ସ୍ଵଵୀର୍ଯେଣାନଲଦ୍ଯୁତିଃ। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକେ ପଞ୍ଚ ଚକାର ରୁଧିରହ୍ରଦାନ୍
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ନାଶ କରି, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ପାଞ୍ଚଟି ରକ୍ତ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସ ତେଷୁ ରୁଧିରାମ୍ଭଃସୁ ହ୍ରଦେଷୁ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ପିତୄନ୍ସଂତର୍ପଯାମାସ ରୁଧିରେଣେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ସେଇ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦମାନେରେ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେକୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଅଥର୍ଚୀକାଦଯୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପିତରୋ ରାମମବ୍ରୁଵନ୍। ରାମ ରାମ ମହାଭାଗ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ମ ତଵ ଭାର୍ଗଵ
ତାପରେ ଋଚୀକ ଆଦି ପିତୃମାନେ ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରାମ, ରାମ, ହେ ଭାର୍ଗବ, ଆମେ ତୁମରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ।'
ଅନଯା ପିତୃଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵିକ୍ରମେଣ ତଵ ପ୍ରଭୋ। ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯମିଚ୍ଛସି ମହାଦ୍ଯୁତେ
ଏହି ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତାପ ଦେଖି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କରନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ।
ଯଦି ମେ ପିତରଃ ପ୍ରୀତା ଯଦ୍ଯନୁଗ୍ରାହ୍ଯତା ମଯି। ଯଚ୍ଚ ରୋଷାଭିଭୂତେନ କ୍ଷତ୍ରମୁତ୍ସାଦିତଂ ମଯା
ଯଦି ମୋର ପିତାମାନେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲି—
ଅତଶ୍ଚ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯେଽହମେଷ ମେ ପ୍ରାର୍ଥିତୋ ଵରଃ। ହ୍ରଦାଶ୍ଚ ତୀର୍ଥଭୂତା ମେ ଭଵେଯୁର୍ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ସେହିଠାରୁ, ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉ—ଏହି ମୋର ଚାହିଦା; ଏବଂ ଏହି ସରୋବରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ।
ଏଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯେଵଂ ପିତରସ୍ତମଥାବ୍ରୁଵନ୍। ତଂ କ୍ଷମସ୍ଵେତି ନିଷିଷିଧୁସ୍ତତଃ ସ ଵିରରାମ ହ
‘ଏଭଳି ହେବ’ ବୋଲି ପିତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ; ‘ମାଫ କର’ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ, ତାପରେ ସେ ଥାମିଗଲେ ।
ତେଷାଂ ସମୀପେ ଯୋ ଦେଶୋ ହ୍ରଦାନାଂ ରୁଧିରାମ୍ଭସାମ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକମିତି ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି ସରୋବରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ସେଠିକୁ ‘ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ’ ବୋଲି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି ।
ଯେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଯୋ ଦେଶୋ ଯୁକ୍ତଃ ସମୁପଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ତେନୈଵ ନାମ୍ନା ତଂ ଦେଶଂ ଵାଚ୍ଯମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେହି ନାମରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଡାକିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।
ଅନ୍ତରେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କଲିଦ୍ଵାପରଯୋରଭୂତ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକେ ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ
କଳି ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠେ ଦେଶେ ଭୂଦୋଷଵର୍ଜିତେ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମାଜଗ୍ମୁରକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଯୁଯୁତ୍ସଯା
ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ପାପ ଭୂମିରେ, ଅଠାରୋଟି ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ ।
ସମେତ୍ଯ ତଂ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ ନିଧଂ ଗତାଃ। ଏତନ୍ନାମାଭିନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଦେଶସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସେଠି ଏକଠା ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେଠି ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ହେଲା ।
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଚ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ସ ଦେଶୋ ଵଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ତଦେତତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ମଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମାଃ।। ଯଥା ଦେଶଃ ସ ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ କୁହିଲି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ଯେପରି ଏହି ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ହେ ସଦ୍ବ୍ରତମାନେ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ସୂତନନ୍ଦନ। ଏତଦିଚ୍ଛାମହେ ଶ୍ରୋତୁଂ ସର୍ଵମେଵ ଯଥାତଥମ୍
ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ଆପଣ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ଏହା ସଠିକ୍ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଃ ପରୀମାଣଂ ନରାଶ୍ଵରଥଦନ୍ତିନାମ୍। ଯଥାଵଚ୍ଚୈଵ ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ହି ଵିଦିତଂ ତଵ
ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ କେତେ ମାନବ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ଥାଏ, ତାହା ଯେପରି ଅଛି, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା ।
ଏକୋ ରଥୋ ଗଜଶ୍ଚୈକୋ ନରାଃ ପଞ୍ଚ ପଦାତଯଃ। ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତୁରଗାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଃ ପତ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଏକ ରଥ, ଏକ ହାତୀ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପଦାତି ଓ ତିନି ଘୋଡ଼ା—ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ପତ୍ତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ପତ୍ତିଂ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣାମେତାମାହୁଃ ସେନାମୁଖଂ ବୁଧାଃ। ତ୍ରୀଣି ସେନାମୁଖାନ୍ଯେକୋ ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ତିନିଗୁଣି ‘ପତ୍ତି’କୁ ‘ସେନାମୁଖ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି; ତିନିଟି ‘ସେନାମୁଖ’ ଏକ ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହୁଏ ।