ଋତୁକାଲଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ଚ ମେଽସ୍ତି ଵୃତଃ ପତିଃ। କିଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂ ନୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଵା କୃତ୍ଵା ସୁଖଂ ଭଵେତ୍
‘ମୋର ଋତୁକାଳ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ଚୟନ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀ ନାହିଁ। କଣ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି? ମୁଁ କଣ କରିବି? କିମ୍ବା କଣ କଲେ ମୋତେ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?’
ଦେଵଯାନୀ ପ୍ରଜାତାଽସୌ ଵୃଥାଽହଂ ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନା। ଯଥା ତଯା ଵୃତୋ ଭର୍ତା ତଥୈଵାହଂ ଵୃଣୋମି ତମ୍
‘ଦେବୟାନୀ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଅକାରଣରେ ଯୌବନରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ସେଯେପରି ନିଜେ ଭାର୍ତ୍ତା ଚୟନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଚୟନ କରେ।’
ରାଜ୍ଞା ପୁତ୍ରଫଲଂ ଦେଯମିତି ମେ ନିଶ୍ଚିତା ମତିଃ। ଅପୀଦାନୀଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଈଯାନ୍ମେ ଦର୍ଶନଂ ରହଃ
‘ମୋ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି ଯେ, ରାଜା ମୋତେ ପୁଅର ଫଳ ଦେଉନ୍ତୁ; ସମ୍ଭବତଃ ଏବେ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୋତେ ଗୁପ୍ତରେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ।’
କେଶୈର୍ବଧ୍ଯା ତୁ ରାଜାନଂ ଯାଚେଽହଂ ସଦୃଶଂ ପତିମ୍। ସ୍ପୃହେଦିଦଂ ଦେଵଯାନୀ ପୁତ୍ରମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁନଃପୁନଃ। କ୍ରୀଡନ୍ନନ୍ତଃପୁରେ ତସ୍ଯାଃ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଷଣମଵାପ୍ଯ ଚ
‘କେଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ପରି ଏକ ସ୍ୱାମୀ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ପୁଣିପୁଣି ଦେଖି, ମୋ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମେ; ସେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, କେବେ କେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାଏ।’
ଅଥ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରାଜାଽସୌ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଅଶୋକଵନିକାଭ୍ଯାଶେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରାପ ତିଷ୍ଠତୀମ୍
ତାପରେ, ସେଇ ସମୟରେ ଯେପରି ହେଉ, ରାଜା ବାହାରିଲେ ଏବଂ ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମେକଂ ରହିତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଚାରୁହାସିନୀ। ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗମ୍ଯାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ଏକା ଓ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସୁନ୍ଦର ହସ ଦେଇ ଆଗକୁ ଯାଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵା ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଵା। ତଵ ଵା ନାହୁଷ ଗୃହେ କଃ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି
‘ଚାହେଁ ସେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଯମ, ବାରୁଣ, କିମ୍ବା ତୁମର ଘର, ଓ ନାହୁଷ, ଏଠାରେ କିଏ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ?’
ରୂପାଭିଜନଶୀଲୈର୍ହି ତ୍ଵଂ ରାଜନ୍ଵେତ୍ଥ ମାଂ ସଦା। ସା ତ୍ଵାଂ ଯାଚେ ପ୍ରସାଦ୍ଯାହମୃତୁଂ ଦେହି ନରାଧିପ
‘ରୂପ, ବଂଶ ଓ ଚରିତ୍ରରେ, ରାଜା, ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଜାଣିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରେ, ମୋ ଋତୁକାଳକୁ ଦିଅ, ଓ ନରପତି।’
ଵେଦ୍ମି ତ୍ଵାଂ ଶୀଲସଂପନ୍ନାଂ ଦୈତ୍ଯକନ୍ଯାମନିନ୍ଦିତାମ୍। ରୂପଂ ଚ ତେ ନ ପଶ୍ଯାମି ସୂଚ୍ଯଗ୍ରମପି ନିନ୍ଦିତମ୍
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁଣବତୀ, ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଦାଇତ୍ୟକନ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣେ; ତୁମର ରୂପରେ ମୁଁ ସୁଇର ଟିପ୍ପି ଯେତେକି ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ ନାହିଁ।’
ତଦାପ୍ରଭୃତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ସ୍ମରାମ୍ଯନିଶମୁତ୍ତମେ'। ଅବ୍ରଵୀଦୁଶନା କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ଯଦାଽଵହମ୍। ନେଯମାହ୍ଵଯିତଵ୍ଯା ତେ ଶଯନେ ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ
‘ସେଇ ସମୟରୁ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ସର୍ବଦା ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠା। ଉଶନା କବି ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବୁଝିଲି: “ଏହି ବୃଷପର୍ବଣୀ କନ୍ୟାକୁ ତୁମ ଶୟନକୁ ଡାକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”’
ଦେଵଯାନ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ଶର୍ମିଷ୍ଠାମପି ପୋଷଯ
ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କର।
ନ ନର୍ମଯୁକ୍ତମନୃତଂ ହିନସ୍ତି ନ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ରାଜନ୍ନ ଵିଵାହକାଲେ। ପ୍ରାଣାତ୍ଯଯେ ସର୍ଵଧନାପହାରେ ପଞ୍ଚାନୃତାନ୍ଯାହୁରପାତକାନି
ମଜା କରି କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା କଥା କେହିଁକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ରାଜା, ବିବାହ ସମୟରେ କିମ୍ବା ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ପ୍ରାଣର ଆପଦା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଧନ ହରାଇ ଯିବାବେଳେ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ ପାପ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୃଷ୍ଟଂ ତୁ ସାକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରଵଦନ୍ତମନ୍ଯଥା ଵଦନ୍ତି ମିଥ୍ଯା ପତିତଂ ନରେନ୍ଦ୍ର। ଏକାର୍ଥତାଯାଂ ତୁ ସମାହିତାଯାଂ ମିଥ୍ଯା ଵଦନ୍ତଂ ହ୍ଯନୃତଂ ହିନସ୍ତି
ଯଦି କେହି ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ପଚାରାଯିବାବେଳେ ଭିନ୍ନ କଥା କହେ, ରାଜା, ସେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ, ମିଥ୍ୟା କଥା କେହିଁକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ।
ଅନୃତଂ ନାନୃତଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ପରିହାସଵିଵାହଯୋଃ। ଆତ୍ମପ୍ରାଣାର୍ଥଘାତେ ଚ ତଦେଵୋତ୍ତମତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମଜା କିମ୍ବା ବିବାହ ସମୟରେ କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ ମିଥ୍ୟା କୁହାଯାଏନାହିଁ; ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମାନାଯାଏ।
ରାଜା ପ୍ରମାଣଂ ଭୂତାନାଂ ସ ନଶ୍ଯେତ ମୃଷା ଵଦନ୍। ଅର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ମିଥ୍ଯା କର୍ତୁମୁତ୍ସହେ
ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ; ସେ ମିଥ୍ୟା କହିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିପାରିବିନାହିଁ।
ସମାଵେତୌ ମତୋ ରାଜନ୍ପତିଃ ସଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଯଃ ପତିଃ। ସମଂ ଵିଵାହମିତ୍ଯାହୁଃ ସଖ୍ଯା ମେଽସି ଵୃତଃ ପତିଃ
ଯେତେବେଳେ ପତି ଓ ବନ୍ଧୁର ପତି ଦୁଇଜଣେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ରାଜା, ଏହାକୁ ସମାନ ବିବାହ କୁହାଯାଏ; 'ତୁମେ ମୋର ପତି ଭାବେ ବାଛିଛି, ବନ୍ଧୁ'।
ସହ ଦତ୍ତାସ୍ମି କାଵ୍ଯେନ ଦେଵଯାନ୍ଯା ମନୀଷିଣା। ପୂଜ୍ଯା ପୋଷଯିତଵ୍ଯେତି ନ ମୃଷା କର୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଦେବୟାନୀ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାବ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି; 'ସେ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ପୋଷଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ'—ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସୁଵର୍ଣମଣିମୁକ୍ତାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଭରଣାନି ଚ। ଯାଚିତୄଣାଂ ଦଦାସି ତ୍ଵଂ ଗୋଭୂମ୍ଯାଦୀନି ଯାନି ଚ
ତୁମେ ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ଗାଈ, ଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଉଛ।
ବହିଃସ୍ଥଂ ଦାନମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ଶରୀରାଶ୍ରିତଂ ନୃପ। ଦୁଷ୍କରଂ ପୁତ୍ରଦାନଂ ଚ ଆତ୍ମଦାନଂ ଚ ଦୁଷ୍କରମ୍
ବାହାରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ, ରାଜା; ପୁଅ ଦେଇବା କଷ୍ଟକର, ନିଜକୁ ଦେଇବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଶରୀରଦାନାତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦତ୍ତଂ ଭଵତି ମାରିଷ। ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥା କାମସ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ଦେହ ଦେଇଦେଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଦିଆଯାଏ, ମହାନୁଭାବ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଇଚ୍ଛା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଦେଉଛି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନଗରେ ରାଜଂସ୍ତ୍ରିକାଲଂ ଘୋଷିତଂ ତ୍ଵଯା। ତ୍ଵଯୋକ୍ତମନୃତଂ ରାଜନ୍ଵୃଥା ଘୋଷିତମେଵ ଵା। ତତ୍ସତ୍ଯଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା
ଏଭଳି କହି, ରାଜା, ତୁମେ ନଗରରେ ତିନିଥର ଘୋଷଣା କରିଥିଲ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ରାଜା, ଏହା ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ବ୍ୟର୍ଥ ଘୋଷଣା ଥିଲାନାହିଁ। ଏହାକୁ ସତ୍ୟ କର, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯେପରି ବୈଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି।
ଦାତଵ୍ଯଂ ଯାଚମାନେଭ୍ଯ ଇତି ମେ ଵ୍ରତମାହିତମ୍। ତ୍ଵଂ ଚ ଯାଚସି ମାଂ କାମଂ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ
ମୋର ବ୍ରତ ହେଉଛି ଯେଉଁମାନେ ମାଗନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବା; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମାଗୁଛ; କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଧନଂ ଵା ଯଦି ଵା କିଂଚିଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଵାଽପି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ଧନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ହସୁଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ—
ନାନ୍ଯଂ ଵୃଣେ ପୁତ୍ରକାମା ପୁତ୍ରାତ୍ପରତରଂ ନ ଚ।' ତ୍ଵତ୍ତୋଽପତ୍ଯଵତୀ ଲୋକେ ଚରେଯଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ପୁଅ ଚାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହୁଁନି; ପୁଅଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ତୁମଠାରୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବି।
ତ୍ରଯ ଏଵାଧନା ରାଜନ୍ଭାର୍ଯା ଦାସସ୍ତଥା ସୁତଃ। ଯତ୍ତେ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯୈତେ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଧନମ୍
ତିନିଜଣ ଧନହୀନ: ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜଣେ ଦାସ, ଓ ଜଣେ ପୁଅ; ସେମାନେ ଯାହା ପାଆନ୍ତି, ସେ ସେମାନଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କର ହୁଏ।
ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଭର୍ତୃପୋଷାର୍ଥଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ଅପତିର୍ଵାପି ଯା କନ୍ଯା ଅନପତ୍ଯା ଚ ଯା ଭଵେତ୍। ତାସାଂ ଜନ୍ମ ଵୃଥା ଲୋକେ ଗତିସ୍ତାସାଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁଅ ପାଇଁ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପୋଷଣ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି; ଯେଉଁ କନ୍ୟାର ସ୍ୱାମୀ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀର ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଜଗତରେ ବ୍ୟର୍ଥ, ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ।
ଦେଵଯାନ୍ଯା ଭୁଜିଷ୍ଯାଽସ୍ମି ଵଶ୍ଯା ଚ ତଵ ଭାର୍ଗଵୀ। ସା ଚାହଂ ଚ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ଭଜନୀଯେ ଭଜସ୍ଵ ମାମ୍
ମୁଁ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ସହଚରୀ ଏବଂ ତୁମର ଅଧୀନ, ଭାର୍ଗବୀ; ମୁଁ ଓ ସେ, ରାଜା, ତୁମ ପ୍ରେମ ଓ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ—ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟ କର।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାଜା ସ ତଥ୍ଯମିତ୍ଯଭିଜଜ୍ଞିଵାନ୍। ପୂଜଯାମାସ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ଧର୍ମଂ ଚ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସେଥିରେ ସତ୍ୟତା ଚିହ୍ନିଲେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
ସ ସମାଗମ୍ଯ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ଯଥା କାମମଵାପ୍ଯ ଚ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚାଭିସଂପୂଜ୍ଯ ଜଗ୍ମତୁସ୍ତୌ ଯଥାଗତମ୍
ସେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ, ଦୁହେଁ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ସମାଗମେ ସୁଭ୍ରୂଃ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଚାରୁହାସିନୀ। ଲେଭେ ଗର୍ଭଂ ପ୍ରଥମତସ୍ତସ୍ମାନ୍ନୃପତିସତ୍ତମାତ୍
ସେଇ ମିଳନରେ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି ଓ ମଧୁର ହାସିଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପ୍ରଥମେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ।