ଵୃତାଂ ଦାସୀସହସ୍ରେଣ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀମ୍। ଵାସୋଭରନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ସଂଵିଭଜ୍ଯ ସୁସତ୍କୃତାମ୍
ବିଛିନ୍ନ ହଜାର ଦାସୀ ଦ୍ୱାରା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ସେବା ଦିଆଯାଉଥିଲା; ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରାଯାଉଥିଲା।
ଦେଵଯାନ୍ଯା ତୁ ସହିତଃ ସ ନୃପୋ ନହୁଷାତ୍ମଜଃ। `ପ୍ରୀତ୍ଯା ପରମଯା ଯୁକ୍ତୋ ମୁମୁଦେ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ଦେବୟାନୀ ସହିତ ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ବର୍ଷକ୍ଷଣ ଧରି ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ।
ଅଶୋକଵନିକାମଧ୍ଯେ ଦେଵଯାନୀ ସମାଗତା। ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ସା କ୍ରୀଡିତ୍ଵା ରମଣୀଯେ ମନୋରମେ
ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନର ମଧ୍ୟରେ ଦେବୟାନୀ ଏବଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମିଶି, ସେଇ ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଆକର୍ଷକ ସ୍ଥାନରେ ଖେଳିଲେ।
ତତ୍ରୈଵ ତାଂ ତୁ ନିର୍ଦିଶ୍ଯ ରାଜ୍ଞା ସହ ଯଯୌ ଗୃହମ୍। ଏଵମେଵ ସହ ପ୍ରୀତ୍ଯା ବହୁ କାଲଂ ମୁମୋଦ ଚ
ସେଠାରେ ଦେବୟାନୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରେମରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୁସିରେ ରହିଲେ।
ଵିଜହାର ବହୂନବ୍ଦାନ୍ଦେଵଵନ୍ମୁଦିତଃ ସୁଖୀ
ସେ ଦେବତାମାନେ ରଖିଥିବା ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ କାଟିଲେ।
ଋତୁକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦେଵଯାନୀ ଵରାଙ୍ଗନା। ଲେଭେ ଗର୍ଭଂ ପ୍ରଥମତଃ କୁମାରଂ ଚ ଵ୍ଯଜାଯତ
ଋତୁକାଳ ଆସିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦେବୟାନୀ ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଗତେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଦଦର୍ଶ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଋତୁଂ ସା ଚାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ହଜାର ବର୍ଷ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ବୃଷପର୍ବଣୀର ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଯୌବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଋତୁକାଳ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧା ସ୍ନାତା ତୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସର୍ଵାଲଙ୍କାରଶୋଭିତା। ଅଶୋକଶାଖାମାଲମ୍ବ୍ଯ ସୁପୁଷ୍ପସ୍ତବକୈର୍ଵୃତାମ୍
ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ଅଶୋକ ଗଛର ଡାଳ ଧରିଥିଲେ, ଯାହା ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଢାକି ଥିଲା।
ଆଦର୍ଶେ ମୁଖମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ଦର୍ଶନଲାଲସା। ଶୋକମୋହସମାଵିଷ୍ଟା ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଶୋକ ଶୋକାପନୁଦ ଶୋକୋପହତଚେତସାମ୍। ତ୍ଵନ୍ନାମାନଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ପ୍ରିଯସଂଦର୍ଶନେନ ମାମ୍। ଏଵମୁକ୍ତଵତୀ ସା ତୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍
‘ଅଶୋକ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଆଜି ତୁମର ନାମ ଏହି ଭଳି ସତ୍ୟ ହେଉ, ମୋତେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଇ।’ ଏହିପରି କହି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପୁଣି କହିଲେ—
ଋତୁକାଲଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ଚ ମେଽସ୍ତି ଵୃତଃ ପତିଃ। କିଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂ ନୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଵା କୃତ୍ଵା ସୁଖଂ ଭଵେତ୍
‘ମୋର ଋତୁକାଳ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ଚୟନ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀ ନାହିଁ। କଣ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି? ମୁଁ କଣ କରିବି? କିମ୍ବା କଣ କଲେ ମୋତେ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?’
ଦେଵଯାନୀ ପ୍ରଜାତାଽସୌ ଵୃଥାଽହଂ ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନା। ଯଥା ତଯା ଵୃତୋ ଭର୍ତା ତଥୈଵାହଂ ଵୃଣୋମି ତମ୍
‘ଦେବୟାନୀ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଅକାରଣରେ ଯୌବନରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ସେଯେପରି ନିଜେ ଭାର୍ତ୍ତା ଚୟନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଚୟନ କରେ।’
ରାଜ୍ଞା ପୁତ୍ରଫଲଂ ଦେଯମିତି ମେ ନିଶ୍ଚିତା ମତିଃ। ଅପୀଦାନୀଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଈଯାନ୍ମେ ଦର୍ଶନଂ ରହଃ
‘ମୋ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି ଯେ, ରାଜା ମୋତେ ପୁଅର ଫଳ ଦେଉନ୍ତୁ; ସମ୍ଭବତଃ ଏବେ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୋତେ ଗୁପ୍ତରେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ।’
କେଶୈର୍ବଧ୍ଯା ତୁ ରାଜାନଂ ଯାଚେଽହଂ ସଦୃଶଂ ପତିମ୍। ସ୍ପୃହେଦିଦଂ ଦେଵଯାନୀ ପୁତ୍ରମୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁନଃପୁନଃ। କ୍ରୀଡନ୍ନନ୍ତଃପୁରେ ତସ୍ଯାଃ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଷଣମଵାପ୍ଯ ଚ
‘କେଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ପରି ଏକ ସ୍ୱାମୀ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରେ। ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ପୁଣିପୁଣି ଦେଖି, ମୋ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମେ; ସେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, କେବେ କେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାଏ।’
ଅଥ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରାଜାଽସୌ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଅଶୋକଵନିକାଭ୍ଯାଶେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରାପ ତିଷ୍ଠତୀମ୍
ତାପରେ, ସେଇ ସମୟରେ ଯେପରି ହେଉ, ରାଜା ବାହାରିଲେ ଏବଂ ଅଶୋକ ଉଦ୍ୟାନ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମେକଂ ରହିତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଚାରୁହାସିନୀ। ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗମ୍ଯାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ଏକା ଓ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସୁନ୍ଦର ହସ ଦେଇ ଆଗକୁ ଯାଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୋମସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵା ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଵା। ତଵ ଵା ନାହୁଷ ଗୃହେ କଃ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି
‘ଚାହେଁ ସେ ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଯମ, ବାରୁଣ, କିମ୍ବା ତୁମର ଘର, ଓ ନାହୁଷ, ଏଠାରେ କିଏ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ?’
ରୂପାଭିଜନଶୀଲୈର୍ହି ତ୍ଵଂ ରାଜନ୍ଵେତ୍ଥ ମାଂ ସଦା। ସା ତ୍ଵାଂ ଯାଚେ ପ୍ରସାଦ୍ଯାହମୃତୁଂ ଦେହି ନରାଧିପ
‘ରୂପ, ବଂଶ ଓ ଚରିତ୍ରରେ, ରାଜା, ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଜାଣିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କରେ, ମୋ ଋତୁକାଳକୁ ଦିଅ, ଓ ନରପତି।’
ଵେଦ୍ମି ତ୍ଵାଂ ଶୀଲସଂପନ୍ନାଂ ଦୈତ୍ଯକନ୍ଯାମନିନ୍ଦିତାମ୍। ରୂପଂ ଚ ତେ ନ ପଶ୍ଯାମି ସୂଚ୍ଯଗ୍ରମପି ନିନ୍ଦିତମ୍
‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁଣବତୀ, ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଦାଇତ୍ୟକନ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣେ; ତୁମର ରୂପରେ ମୁଁ ସୁଇର ଟିପ୍ପି ଯେତେକି ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ ନାହିଁ।’
ତଦାପ୍ରଭୃତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ସ୍ମରାମ୍ଯନିଶମୁତ୍ତମେ'। ଅବ୍ରଵୀଦୁଶନା କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ଯଦାଽଵହମ୍। ନେଯମାହ୍ଵଯିତଵ୍ଯା ତେ ଶଯନେ ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ
‘ସେଇ ସମୟରୁ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ସର୍ବଦା ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠା। ଉଶନା କବି ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବୁଝିଲି: “ଏହି ବୃଷପର୍ବଣୀ କନ୍ୟାକୁ ତୁମ ଶୟନକୁ ଡାକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”’
ଦେଵଯାନ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ଶର୍ମିଷ୍ଠାମପି ପୋଷଯ
ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କର।
ନ ନର୍ମଯୁକ୍ତମନୃତଂ ହିନସ୍ତି ନ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ରାଜନ୍ନ ଵିଵାହକାଲେ। ପ୍ରାଣାତ୍ଯଯେ ସର୍ଵଧନାପହାରେ ପଞ୍ଚାନୃତାନ୍ଯାହୁରପାତକାନି
ମଜା କରି କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା କଥା କେହିଁକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ, ରାଜା, ବିବାହ ସମୟରେ କିମ୍ବା ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ପ୍ରାଣର ଆପଦା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଧନ ହରାଇ ଯିବାବେଳେ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ ପାପ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୃଷ୍ଟଂ ତୁ ସାକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରଵଦନ୍ତମନ୍ଯଥା ଵଦନ୍ତି ମିଥ୍ଯା ପତିତଂ ନରେନ୍ଦ୍ର। ଏକାର୍ଥତାଯାଂ ତୁ ସମାହିତାଯାଂ ମିଥ୍ଯା ଵଦନ୍ତଂ ହ୍ଯନୃତଂ ହିନସ୍ତି
ଯଦି କେହି ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ପଚାରାଯିବାବେଳେ ଭିନ୍ନ କଥା କହେ, ରାଜା, ସେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ, ମିଥ୍ୟା କଥା କେହିଁକୁ କ୍ଷତି କରେନାହିଁ।
ଅନୃତଂ ନାନୃତଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ପରିହାସଵିଵାହଯୋଃ। ଆତ୍ମପ୍ରାଣାର୍ଥଘାତେ ଚ ତଦେଵୋତ୍ତମତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମଜା କିମ୍ବା ବିବାହ ସମୟରେ କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ ମିଥ୍ୟା କୁହାଯାଏନାହିଁ; ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ କହିଥିବା ମିଥ୍ୟା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମାନାଯାଏ।
ରାଜା ପ୍ରମାଣଂ ଭୂତାନାଂ ସ ନଶ୍ଯେତ ମୃଷା ଵଦନ୍। ଅର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ମିଥ୍ଯା କର୍ତୁମୁତ୍ସହେ
ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ; ସେ ମିଥ୍ୟା କହିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିପାରିବିନାହିଁ।
ସମାଵେତୌ ମତୋ ରାଜନ୍ପତିଃ ସଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଯଃ ପତିଃ। ସମଂ ଵିଵାହମିତ୍ଯାହୁଃ ସଖ୍ଯା ମେଽସି ଵୃତଃ ପତିଃ
ଯେତେବେଳେ ପତି ଓ ବନ୍ଧୁର ପତି ଦୁଇଜଣେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ରାଜା, ଏହାକୁ ସମାନ ବିବାହ କୁହାଯାଏ; 'ତୁମେ ମୋର ପତି ଭାବେ ବାଛିଛି, ବନ୍ଧୁ'।
ସହ ଦତ୍ତାସ୍ମି କାଵ୍ଯେନ ଦେଵଯାନ୍ଯା ମନୀଷିଣା। ପୂଜ୍ଯା ପୋଷଯିତଵ୍ଯେତି ନ ମୃଷା କର୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଦେବୟାନୀ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାବ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି; 'ସେ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ପୋଷଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ'—ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସୁଵର୍ଣମଣିମୁକ୍ତାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଭରଣାନି ଚ। ଯାଚିତୄଣାଂ ଦଦାସି ତ୍ଵଂ ଗୋଭୂମ୍ଯାଦୀନି ଯାନି ଚ
ତୁମେ ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁଲେ ଗାଈ, ଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଉଛ।
ବହିଃସ୍ଥଂ ଦାନମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ଶରୀରାଶ୍ରିତଂ ନୃପ। ଦୁଷ୍କରଂ ପୁତ୍ରଦାନଂ ଚ ଆତ୍ମଦାନଂ ଚ ଦୁଷ୍କରମ୍
ବାହାରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଦେହ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ, ରାଜା; ପୁଅ ଦେଇବା କଷ୍ଟକର, ନିଜକୁ ଦେଇବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଶରୀରଦାନାତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦତ୍ତଂ ଭଵତି ମାରିଷ। ଯସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯଥା କାମସ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦଦାମ୍ଯହମ୍
ଦେହ ଦେଇଦେଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଦିଆଯାଏ, ମହାନୁଭାବ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଇଚ୍ଛା, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଦେଉଛି।