ଶତ୍ରୂନିଵେନ୍ଦ୍ରଃ ସମରେ କିରୀଟୀ ଵିଦ୍ରାଵଯଂସ୍ତଦ୍ରଥଵୀରବୃନ୍ଦମ୍। ପ୍ରାଚ୍ଛାଦଯଚ୍ଚରୁକିରୀଟମାଲୀ ଵରେଷୁଭିଃ ଶତ୍ରୁଗଣାନନେକାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ମୁକୁଟ ଚମକୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଶତ୍ରୁଦଳକୁ ଉତ୍ତମ ବାଣମାନୋଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍କିଦେଲେ।
କର୍ଣଂ ତଦୋଵାଚ କିରୀଟମାଲୀ ଶୂରଃ କୁରୂଣାଂ ପ୍ରଵରୋଽଭିଗର୍ଜନ୍
ତାପରେ ମୁକୁଟଧାରୀ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂରବୀର, ଗର୍ଜନ କରି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ଣ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ସଭାମଧ୍ଯେ ବହ୍ଵବଦ୍ଧଂ ପ୍ରଭାଷସେ। ନ ମେ ଯୁଧି ସମୋସ୍ତୀତି ତଦିଦଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍
‘କର୍ଣ୍ଣ, ସଭାମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବହୁତ ଗର୍ବିତ କଥା କହିଥିଲ, କହିଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମ ସମାନ ନୁହେଁ—ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏବେ ଆସିଯାଇଛି।’
ସଭାଯାଂ ପୌରୁଷଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କେଵଲମ୍। କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଯତ୍କର୍ମ ତନ୍ମନ୍ଯେ ଦୁଷ୍କରଂ ତ୍ଵଯା
‘ସଭାରେ ତୁମେ କେବଳ ପୁରୁଷତ୍ୱର କଥା କହି ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲ, ଯେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋ ମନେ ହୁଏ ତୁମ ପାଇଁ ସେଠାରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।’
ଯତ୍ତ୍ଵଯା କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ନାସ୍ତି ମତ୍ସମ ଇତ୍ଯପି। ତତ୍ସତ୍ଯଂ କୁରୁ ରାଧେଯ କୁରୁମଧ୍ଯେ ମଯା ସହ
‘ପୂର୍ବେ ତୁମେ କହିଥିଲ ଯେ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ—ସେଥିକି ଏଠାରେ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ସହିତ ତୁମେ ସେଥିକି ସତ୍ୟ କର।’
ସଭାଯାଂ ଯସ୍ତୁ ପାଞ୍ଚାଲୀଂ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନାଂ ତଦା ତ୍ଵଯା । ଦୃଷ୍ଟଵାନସ୍ମି ତସ୍ଯାଦ୍ଯ ଫଲମଶ୍ରୁହି କେଵଲମ୍
‘ସଭାରେ ଯେବେ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିର୍ଯାତିତ ହେଉଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଥିଲି; ଏବେ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଆଜି ଭୋଗ କର, ଏବଂ କେବଳ କାନ୍ଦ।’
ଧର୍ମପାଶନିବଦ୍ଧେନ ଯନ୍ମଯା ମର୍ଷିତଂ ତଵ। ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରାଧେଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଦୁର୍ମତେ
‘ଧର୍ମର ନାମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ମୁଁ ତୁମ ଅପରାଧ ସହିଥିଲି; ଏବେ, ରାଧାପୁତ୍ର, ଏହି ପାପର ଫଳ ତୁମେ ଭୋଗ କର, ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି।’
ଏହି କର୍ଣ ମଯା ସାର୍ଧମିହାଦ୍ଯ କୁରୁ ଵୈଶସମ୍। ପ୍ରେକ୍ଷକା କୁରଵଃ ସନ୍ତୁ ସର୍ଵେ ତେ ସହସୈନିକାଃ
‘ଆସ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାରେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ସମସ୍ତ କୁରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସେନାମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ।’
ଇଦାନୀମେଵ ତାଵତ୍ତ୍ଵମପଯାତୋ ରଣାନ୍ମମ। କସ୍ମାଜ୍ଜୀଵସି ରାଧେଯ ନିହତସ୍ତ୍ଵନୁଜସ୍ତଵ
‘ଏଠି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇଯାଇଛ; ତୁମ ଛୋଟଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କାହିଁକି ତୁମେ ବଞ୍ଚିଛ?’
ଯୋ ଭ୍ରାତରଂ ପାତଯିତ୍ଵା କସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ରଣାଜିରମ୍ । ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସତ୍ସୁ ବ୍ରୂଯାଦେଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁ ମଣିଷ ଅଛି, ଯିଏ ନିଜ ଭାଇକୁ ପଡ଼ାଇ ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏମିତି କଥା କହିପାରିବ?’
ବ୍ରଵୀଷି ଵାଚା ଯତ୍ପାର୍ଥ କର୍ମଣା ତତ୍ସମାଚର। ଵିଶେଷିତୋ ହି ତ୍ଵଂ ଵାଚା କର୍ମଣାପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି
‘ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଯାହା କହ, କାମରେ ତାହା କର; କାରଣ ତୁମେ କଥାରେ ଅଗ୍ରଣୀ, କିନ୍ତୁ କାମରେ ତାହା ସମାନ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।’
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମର୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଂ ତଦଶକ୍ତେନ ମର୍ଷିତମ୍ । ଇତି ଗୃହ୍ଣୀମ ତେ ପାର୍ଥ ତମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍
‘ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯାହା ସହିଥିଲ, ସେ କେବଳ ଅଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଇଥିଲ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ମନେ ରଖିଛି, କାରଣ ତୁମ ପ୍ରଭାବ ମୁଁ ଦେଖିନଥିଲି।’
ଧର୍ମପାଶନିବଦ୍ଧେନ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମର୍ଷିତଂ ପୁରା। ତଥୈଵ ବଦ୍ଧମାତ୍ମାନମବଦ୍ଧ ଇତି ମନ୍ଯସେ
‘ଧର୍ମର ନାମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯାହା ସହିଥିଲ, ତୁମେ ଭାବୁଛ ଯେ ଏବେ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସେଇପରି ବାନ୍ଧା ଅଛ।’
ନ ହି ତାଵଦ୍ଵନେ ଵାସୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଚରିତସ୍ତ୍ଵଯା । କ୍ଲିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵମର୍ଥଲୋଭାତ୍ତୁ ସମଯଂ ଛେତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି
‘ଯେପରି ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିନାହା; ଧନଲୋଭରେ ତୁମେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କଲ, ଏବଂ ଏବେ ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।’
ଯଦି ଚେନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଯଂ ପାର୍ଥ ତଵ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯେତ କାରଣାତ୍। ତଥାଽପିନ ଵ୍ଯଥା କାଚିନ୍ମମ ସ୍ଯାଦ୍ଵିକ୍ରମିଷ୍ଯତଃ
‘ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ତୁମ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ପାର୍ଥ, ତଥାପି ମୋର ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ କେବେ ଭୟ ହେବନି।’
ଅଯଂ କୌନ୍ତେଯକାମସ୍ତେ ନଚିରାତ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ଯୋତ୍ସ୍ଯସେ ହି ମଯା ସାର୍ଧମତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ତେ ବଲମ୍
‘କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଏବେ ପୂରଣ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ; ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ, ଏଠି ମୁଁ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖିବି।’
ଇତି କର୍ଣୋ ବ୍ରୁଵନ୍ନେଵ ବୀଭତ୍ସୁମପରାଜିତମ୍। ଅଭ୍ଯଯାଦ୍ଵିସୃଜନ୍ବାଣାନ୍କାଯାଵରଣଭେଦିନଃ
ଏହିପରି କହି କର୍ଣ୍ଣ ଅପରାଜିତ ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଆବରଣ ଭେଦିଦେଉଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତାନ୍ପାର୍ଥଃ ପ୍ରୀଯମାଣୋ ମହାରଥଃ
ମହାବୀର ପାର୍ଥ ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଶରଵର୍ଷେଣ ମହତା ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍। ଅଭୀଯାଯ ହି ବୀଭତ୍ସୁର୍ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଵିକ୍ଷିପନ୍ଧନୁଃ
ଭୀମସେନ ବଡ଼ ବାଣବୃଷ୍ଟି କରି, ବର୍ଷା ଭରା ମେଘ ଭଳି, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଗାଣ୍ଡୀବକୁ ଟାଣି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଜିଘାଂସୁଃ ସମରେ କର୍ଣଂ ଵିସସର୍ଜ ଶରାନ୍ବହୂନ୍। ତାନ୍କର୍ଣଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵାଯୁଵେଗମିଵାଚଲଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ଅନେକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; କର୍ଣ୍ଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପବନର ଝଟିକା ଭଳି ପାହାଡ଼ ଯେପରି ସହିଥାଏ, ସେପରି ସହିଲେ।
ତଯୋର୍ଦୈଵାସୁରସମଃ ସନ୍ନିପାତୋଽଭଵନ୍ମହାନ୍। କିରତୋଃ ଶରଜାଲାନି କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵ୍ଯୋମ ନିରନ୍ତରଂ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ-ଦାନବ ସମ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଦୁହେଁ ଏମିତି ବାଣ ଝଡ଼ିଲେ ଯେ, ସମଗ୍ର ଆକାଶ ଅବିରତ ଭାବେ ଢାକିଗଲା।
ଉତ୍ପେତୁର୍ମେଘଜାଲାନି ଘୋରରୂପାଣି ସର୍ଵଶଃ । ଵଵର୍ଷ ଚ ରଜୋ ଭୌମଂ କର୍ଣପାର୍ଥସମାଗମେ
ସମସ୍ତଠାରେ ଭୟଙ୍କର ମେଘମାଳା ଉଠିଗଲା, ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କ ମିଳନରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧୂଳି ବର୍ଷିଲା।
ନ ସ୍ମ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତପତି ନ ଚ ଵାତି ସମୀରଣଃ। ଶରପ୍ରଚ୍ଛାଦିତଂ ଵ୍ଯୋମ ଛାଯାଭୂତମିଵାଭଵତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉନଥିଲେ, ପବନ ବହୁନଥିଲା; ବାଣରେ ଆକାଶ ଏମିତି ଢାକିଗଲା ଯେ, ଛାୟା ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ନିର୍ଘୋଷଃ କର୍ଣସ୍ଯ ଧନୁଷସ୍ତଥା। ଦହ୍ଯତାମିଵ ଵେଣୂନାମାସୀତ୍ପରମଦାରୁଣଃ
ଗାଣ୍ଡୀବ ଓ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଧନୁଷର ଗଞ୍ଜନ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଯେପରି ମୁଳି ଜଳିଯାଏ।
ଅର୍ଜୁନସ୍ତୁ ହଯାନ୍ନାଗାନ୍ରଥାଂଶ୍ଚ ଵିନିପାତଯନ୍। କ୍ଷୋଭଯାମାସ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ କର୍ଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ଚାସକୃତ୍
ଅର୍ଜୁନ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଇଁରେ ପତିତ କରି, ସେ ସେନାକୁ ଅସ୍ଥିର କଲେ ଓ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ ପାର୍ଥୋ ମହାବାହୁଃ କର୍ଣସ୍ଯ ଧନୁରଚ୍ଛିନତ୍। ଛିନ୍ନଧନ୍ଵା ତତଃ କର୍ଣଃ ଶକ୍ତିଂ ଚିକ୍ଷେପ ଵେଗଵାନ୍ ତାଂ ଶକ୍ତିଂ ସମରେ ପାର୍ଥଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାର୍ଥ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ; ଧନୁଷ ହରାଇ, ତୀବ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହାକୁ ପାର୍ଥ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ।
ତତୋ ନିପେତୁର୍ବହୁଶୋ ରାଧେଯସ୍ଯ ପଦାନୁଗାଃ । ତାଂଶ୍ଚ ଗାଣ୍ଡୀଵନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ ପ୍ରାହିଣୋଦ୍ଯମସାଦନମ୍
ତାପରେ ରାଧେୟଙ୍କ ଅନେକ ସାଥୀ ଭୁଇଁରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ସେମାନେ ବିନାଶ ପାଇଲେ।
ଅଶେରତାଵୃତ୍ଯ ମହୀଂ ସମଗ୍ରାଂ ପାର୍ଥେଷୁମାର୍ଗେ ନିହତା ଦ୍ଵିପେନ୍ଦ୍ରାଃ । ହିରଣ୍ଯକକ୍ଷ୍ଯାଂ ଶରଜାଲଚିତ୍ରା ଯଥା ନଗାଃ ପାଵକଜାଲନଦ୍ଧାଃ
ପାର୍ଥଙ୍କ ବାଣ ପଥରେ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃତ ହାତୀମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଥିଲେ; ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଗଛମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛନ୍ତି।
ତଂ ଶତ୍ରୁସେନାଙ୍ଗନିବର୍ହଣାନି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵାଣମମାନୁଷାଣି । ଵୈକର୍ତନଃ ପୂର୍ଵମମୃଷ୍ଯମାଣଃ ସମାର୍ପଯଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯମିଵାଶୁ ପାର୍ଥମ୍
ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଅମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପାର୍ଥଙ୍କୁ, ବିକର୍ତନପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଏହା ସହିପାରିଲେନି, ତେଣୁ ତିନି ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୁରନ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତତଶ୍ଚତୁର୍ଭିସ୍ତୁରଗାନ୍ଵିକୃଷ୍ଯ ଵିଵ୍ଯାଧ କର୍ଣୋଽଥ ଧନଂଜଯସ୍ଯ। ଷଙ୍ଭିଶ୍ଚ ସୂତଂ ଦଶଭିର୍ହଯାଂଶ୍ଚ ଷଷ୍ଟ୍ଯା ଚ ପାର୍ଥଂ ତ୍ରିଭିରସ୍ଯ କେତୁମ୍
ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଚାରିଟିଏ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ଛଅଟି ବାଣରେ ସାରଥିକୁ, ଦଶଟି ବାଣରେ ଘୋଡ଼ାକୁ, ସଠିଏ ବାଣରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଓ ତିନିଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କ ପତାକାକୁ ଆଘାତ କଲେ।