ତତଃ ସଯୁଗ୍ଯାଃ ସରଥାଃ ସନାଗା ଯୋଧା ଵିନେଦୁର୍ଭରତର୍ଷଭାଣାମ୍। ଅନ୍ତର୍ହିତଂ ଭୀଷ୍ମମୁଖାଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କିରୀଟିନା କର୍ଣରଥଂ ପୃଷତ୍କୈଃ
ତାପରେ ଭାରତବଂଶୀମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗି ରଥ, ହାତୀ ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, କିରୀଟିଧାରୀଙ୍କ ତୀରମାଳାରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରଥ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା ଦେଖି ।
ସ ଚାପି ତାନର୍ଜୁନବାହୁମୁକ୍ତାଞ୍ଶରାଞ୍ଶରୌଘୈଃ ପ୍ରତିହତ୍ଯ ତୂର୍ଣମ୍ । ବଭୌ ମହାତ୍ମା ସଧନୁଃ ସବାଣଃ ସଵିଷ୍ଫୁଲିଙ୍ଗୋଽଗ୍ନିରିଵାଥ କର୍ଣଃ
କିନ୍ତୁ କର୍ଣ୍ଣ, ମହାତ୍ମା, ତୁରନ୍ତ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀରମାନେକୁ ନିଜ ତୀରମାଳାରେ ପଛେଇଦେଲେ, ଏବଂ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ସହ ଅଗ୍ନିରେ ଚିଙ୍ଗାରି ଯେପରି ଜ୍ୱଳେ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ତତସ୍ତୁ ଜଜ୍ଞେ କରତାଲଘୋଷଃ ସଶଙ୍ଖଭେରୀପଣଵାକୁଲସ୍ତୁ। ପ୍ରକ୍ଷ୍ଵେଲିତାସ୍ଫୋଟିତସିଂହନାଦୈର୍ଵୈକର୍ତନଂ ପୂଜଯତାଂ କୁରୂଣାମ୍
ତାପରେ ହସ୍ତତାଳି, ଶଂଖ, ଢୋଳ ଓ ସିଂହ ଦହାଡ଼ର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, କୌରବମାନେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଜୋରେ ଚିତ୍କାର କଲେ ।
ଆଧୂତଲାଙ୍ଗୂଲମହାପତାକଂ ରଥୋତ୍ତମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଂ କୁରୂଣାମ୍। ତତଃ ସଗାଣ୍ଡୀଵକୃତପ୍ରଣାଦଂ କିରୀଟିନଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନନାଦ କର୍ଣଃ
ବଡ଼ ପତାକା ଓ ଲମ୍ବା ପୁଛ ଥିବା କୌରବମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥକୁ ଏବଂ କିରୀଟିଧାରୀଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ତଣ୍ଡନା ଶବ୍ଦକୁ ଦେଖି ଓ ଶୁଣି କର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କଲେ ।
ପାର୍ଥୋପି ଵୈକର୍ତନମର୍ଦଯିତ୍ଵା ସାଶ୍ଵଂ ସକେତୁଂ ସରଥଂ ସସୂତମ୍। ନନାଦ ହର୍ଷାତ୍ସହସା କିରୀଟୀ ପିତାମହଂ ଦ୍ରୋଣକୃପୌ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା
ପାର୍ଥ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ରଥ ଓ ସାରଥିକୁ ଚୁର୍ମାର କରି, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଓ କୃପାକୁ ଦେଖି, ହଠାତ୍ ଆନନ୍ଦରେ ଗର୍ଜନ କଲେ ।
ସିଷେଚ ପାର୍ଥଂ ବହୁଭିଃ ଶରୌଘୈର୍ଵୈକର୍ତନଃ ସଂଯତି ତୀକ୍ଷ୍ଣଵେଗୈଃ । ଵୈକର୍ତନଶ୍ଚାପି କିରୀଟମାଲୀ ପ୍ରଚ୍ଛାଦଯାମାସ ଶିତୈଃ ଶରୌଘୈଃ
କର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର ତୀରମାଳାରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲେ, ଏବଂ କିରୀଟିଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଧାରାଧାର ତୀରରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲେ ।
ତଯୋରମୋଘନ୍ସୃଜତୋଃ ଶରୌଘାନସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଯୋରାସ ମହାନ୍ଵିମର୍ଦଃ। ରାହୁପ୍ରମୁକ୍ତାଵିଵ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ କ୍ଷଣାନ୍ତରେଣାନୁଦଦର୍ଶ ଲୋକଃ
ଉଭୟ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ଅଚୁକ ତୀରମାଳା ଛାଡ଼ିବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ କିଛି କ୍ଷଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେପରି ଦେଖିଲେ ।
ହତାସ୍ତୁ ପାର୍ଥେନ ରଥପ୍ରଵୀରା ଭୂମୌ ଯୁଵାନଃ ସୁପୁପୁଃ ସୁକେଶାଃ । ସୁଵର୍ଣଲୋହାଯସଵର୍ମଗାତ୍ରା ଵୃକ୍ଷା ଯଥା ହୈମଵତେ ନିକୃତ୍ତାଃ
ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ, ଯୁବା, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସୁନା ଓ ଲୋହାର ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେହରେ, ହିମାଳୟରେ କଟା ଗଛ ଭଳି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ ।
ତଥା ସ ଶତ୍ରୂନ୍ସମରେ ଵିନିଘ୍ନନ୍ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵା ଵ୍ଯଧମତ୍ସପତ୍ନାନ୍। ଚଚାର ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵିଦିଶୋ ଦିଶଶ୍ଚ ଦହନ୍ନିଵାଗ୍ନିର୍ଵନମାତପାନ୍ତେ
ଏଭଳି ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ପ୍ରହାର କରି ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଇଦେଲେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚରେ ଚାରିଦିଗକୁ ଏମିତି ଚଲିଲେ, ଯେମିତି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶେଷରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦହିଦେଉଥିବା ଅଗ୍ନି।
ସୁଶୀର୍ଣପର୍ଣାନି ଯଥା ଵସନ୍ତେ ଵିଧୂନଯନ୍ଵାଯୁରିଵାଲ୍ପସାରାନ୍ । ତଥା ସପତ୍ନାନ୍ଵିଧମନ୍କିରୀଟୀ ଚଚାର ସଙ୍ଖ୍ଯେଽତିରଥୋ ରଥେନ
ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପରେ ବସନ୍ତରେ ହଳକା ପବନ ଗଛରୁ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରମାନୋକୁ ସହଜରେ ଉଡ଼ାଇଦିଏ, ସେପରି ମୁକୁଟଧାରୀ ଅତିରଥୀ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନୋକୁ ଚାରିପାଖରେ ଉଡ଼ାଇଦେଲେ।
ଶତ୍ରୂନିଵେନ୍ଦ୍ରଃ ସମରେ କିରୀଟୀ ଵିଦ୍ରାଵଯଂସ୍ତଦ୍ରଥଵୀରବୃନ୍ଦମ୍। ପ୍ରାଚ୍ଛାଦଯଚ୍ଚରୁକିରୀଟମାଲୀ ଵରେଷୁଭିଃ ଶତ୍ରୁଗଣାନନେକାନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ମୁକୁଟ ଚମକୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଶତ୍ରୁଦଳକୁ ଉତ୍ତମ ବାଣମାନୋଦ୍ୱାରା ଢାଙ୍କିଦେଲେ।
କର୍ଣଂ ତଦୋଵାଚ କିରୀଟମାଲୀ ଶୂରଃ କୁରୂଣାଂ ପ୍ରଵରୋଽଭିଗର୍ଜନ୍
ତାପରେ ମୁକୁଟଧାରୀ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂରବୀର, ଗର୍ଜନ କରି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ଣ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ସଭାମଧ୍ଯେ ବହ୍ଵବଦ୍ଧଂ ପ୍ରଭାଷସେ। ନ ମେ ଯୁଧି ସମୋସ୍ତୀତି ତଦିଦଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତମ୍
‘କର୍ଣ୍ଣ, ସଭାମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବହୁତ ଗର୍ବିତ କଥା କହିଥିଲ, କହିଥିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମ ସମାନ ନୁହେଁ—ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏବେ ଆସିଯାଇଛି।’
ସଭାଯାଂ ପୌରୁଷଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କେଵଲମ୍। କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଯତ୍କର୍ମ ତନ୍ମନ୍ଯେ ଦୁଷ୍କରଂ ତ୍ଵଯା
‘ସଭାରେ ତୁମେ କେବଳ ପୁରୁଷତ୍ୱର କଥା କହି ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲ, ଯେ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋ ମନେ ହୁଏ ତୁମ ପାଇଁ ସେଠାରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।’
ଯତ୍ତ୍ଵଯା କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ନାସ୍ତି ମତ୍ସମ ଇତ୍ଯପି। ତତ୍ସତ୍ଯଂ କୁରୁ ରାଧେଯ କୁରୁମଧ୍ଯେ ମଯା ସହ
‘ପୂର୍ବେ ତୁମେ କହିଥିଲ ଯେ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ—ସେଥିକି ଏଠାରେ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ସହିତ ତୁମେ ସେଥିକି ସତ୍ୟ କର।’
ସଭାଯାଂ ଯସ୍ତୁ ପାଞ୍ଚାଲୀଂ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନାଂ ତଦା ତ୍ଵଯା । ଦୃଷ୍ଟଵାନସ୍ମି ତସ୍ଯାଦ୍ଯ ଫଲମଶ୍ରୁହି କେଵଲମ୍
‘ସଭାରେ ଯେବେ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିର୍ଯାତିତ ହେଉଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଥିଲି; ଏବେ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଆଜି ଭୋଗ କର, ଏବଂ କେବଳ କାନ୍ଦ।’
ଧର୍ମପାଶନିବଦ୍ଧେନ ଯନ୍ମଯା ମର୍ଷିତଂ ତଵ। ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ରାଧେଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଦୁର୍ମତେ
‘ଧର୍ମର ନାମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ମୁଁ ତୁମ ଅପରାଧ ସହିଥିଲି; ଏବେ, ରାଧାପୁତ୍ର, ଏହି ପାପର ଫଳ ତୁମେ ଭୋଗ କର, ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି।’
ଏହି କର୍ଣ ମଯା ସାର୍ଧମିହାଦ୍ଯ କୁରୁ ଵୈଶସମ୍। ପ୍ରେକ୍ଷକା କୁରଵଃ ସନ୍ତୁ ସର୍ଵେ ତେ ସହସୈନିକାଃ
‘ଆସ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାରେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ସମସ୍ତ କୁରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସେନାମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ।’
ଇଦାନୀମେଵ ତାଵତ୍ତ୍ଵମପଯାତୋ ରଣାନ୍ମମ। କସ୍ମାଜ୍ଜୀଵସି ରାଧେଯ ନିହତସ୍ତ୍ଵନୁଜସ୍ତଵ
‘ଏଠି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାଇଯାଇଛ; ତୁମ ଛୋଟଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କାହିଁକି ତୁମେ ବଞ୍ଚିଛ?’
ଯୋ ଭ୍ରାତରଂ ପାତଯିତ୍ଵା କସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ରଣାଜିରମ୍ । ତ୍ଵଦନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ସତ୍ସୁ ବ୍ରୂଯାଦେଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁ ମଣିଷ ଅଛି, ଯିଏ ନିଜ ଭାଇକୁ ପଡ଼ାଇ ଯୁଦ୍ଧମାଞ୍ଚ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏମିତି କଥା କହିପାରିବ?’
ବ୍ରଵୀଷି ଵାଚା ଯତ୍ପାର୍ଥ କର୍ମଣା ତତ୍ସମାଚର। ଵିଶେଷିତୋ ହି ତ୍ଵଂ ଵାଚା କର୍ମଣାପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି
‘ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଯାହା କହ, କାମରେ ତାହା କର; କାରଣ ତୁମେ କଥାରେ ଅଗ୍ରଣୀ, କିନ୍ତୁ କାମରେ ତାହା ସମାନ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।’
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମର୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଂ ତଦଶକ୍ତେନ ମର୍ଷିତମ୍ । ଇତି ଗୃହ୍ଣୀମ ତେ ପାର୍ଥ ତମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍
‘ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯାହା ସହିଥିଲ, ସେ କେବଳ ଅଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଇଥିଲ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ମନେ ରଖିଛି, କାରଣ ତୁମ ପ୍ରଭାବ ମୁଁ ଦେଖିନଥିଲି।’
ଧର୍ମପାଶନିବଦ୍ଧେନ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମର୍ଷିତଂ ପୁରା। ତଥୈଵ ବଦ୍ଧମାତ୍ମାନମବଦ୍ଧ ଇତି ମନ୍ଯସେ
‘ଧର୍ମର ନାମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯାହା ସହିଥିଲ, ତୁମେ ଭାବୁଛ ଯେ ଏବେ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସେଇପରି ବାନ୍ଧା ଅଛ।’
ନ ହି ତାଵଦ୍ଵନେ ଵାସୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଚରିତସ୍ତ୍ଵଯା । କ୍ଲିଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵମର୍ଥଲୋଭାତ୍ତୁ ସମଯଂ ଛେତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି
‘ଯେପରି ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିନାହା; ଧନଲୋଭରେ ତୁମେ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କଲ, ଏବଂ ଏବେ ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।’
ଯଦି ଚେନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ଵଯଂ ପାର୍ଥ ତଵ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯେତ କାରଣାତ୍। ତଥାଽପିନ ଵ୍ଯଥା କାଚିନ୍ମମ ସ୍ଯାଦ୍ଵିକ୍ରମିଷ୍ଯତଃ
‘ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ତୁମ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ପାର୍ଥ, ତଥାପି ମୋର ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ କେବେ ଭୟ ହେବନି।’
ଅଯଂ କୌନ୍ତେଯକାମସ୍ତେ ନଚିରାତ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ଯୋତ୍ସ୍ଯସେ ହି ମଯା ସାର୍ଧମତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ତେ ବଲମ୍
‘କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଏବେ ପୂରଣ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ; ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ, ଏଠି ମୁଁ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖିବି।’
ଇତି କର୍ଣୋ ବ୍ରୁଵନ୍ନେଵ ବୀଭତ୍ସୁମପରାଜିତମ୍। ଅଭ୍ଯଯାଦ୍ଵିସୃଜନ୍ବାଣାନ୍କାଯାଵରଣଭେଦିନଃ
ଏହିପରି କହି କର୍ଣ୍ଣ ଅପରାଜିତ ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଆବରଣ ଭେଦିଦେଉଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତାନ୍ପାର୍ଥଃ ପ୍ରୀଯମାଣୋ ମହାରଥଃ
ମହାବୀର ପାର୍ଥ ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଶରଵର୍ଷେଣ ମହତା ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିମାନ୍। ଅଭୀଯାଯ ହି ବୀଭତ୍ସୁର୍ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଵିକ୍ଷିପନ୍ଧନୁଃ
ଭୀମସେନ ବଡ଼ ବାଣବୃଷ୍ଟି କରି, ବର୍ଷା ଭରା ମେଘ ଭଳି, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଗାଣ୍ଡୀବକୁ ଟାଣି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଜିଘାଂସୁଃ ସମରେ କର୍ଣଂ ଵିସସର୍ଜ ଶରାନ୍ବହୂନ୍। ତାନ୍କର୍ଣଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵାଯୁଵେଗମିଵାଚଲଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ଅନେକ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; କର୍ଣ୍ଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପବନର ଝଟିକା ଭଳି ପାହାଡ଼ ଯେପରି ସହିଥାଏ, ସେପରି ସହିଲେ।