ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଵେଦପରାଯଣଃ। ଇଷୂଂଶ୍ଚ ସମ୍ଯଗସ୍ଯନ୍ତୋ ଜୀମୂତା ଇଵ ଵାର୍ଷିକାଃ
ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବର୍ଷା ଋତୁର ମେଘମାନେ ପରି ଅନେକ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେ ଲାଭମିଵ ମନ୍ଵାନାଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ଧନଂଜଯମ୍। ଶରୌଘାନଭିଵର୍ଷନ୍ତୋ ନାଦଯନ୍ତୋ ଦିଶୋ ଦଶ
ତାଙ୍କୁ ଏକ ଲାଭ ଭାବି, ସେମାନେ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଘେରି, ଅନେକ ଶର ବର୍ଷା କରି, ଦଶ ଦିଗ ଉପରେ ଶବ୍ଦରେ ଭରିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ବୀଭତ୍ସୁଃ କୌନ୍ତେଯଃ ଶ୍ଵେତଵାହନଃ। ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣଃ ପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ରଥିସତ୍ତମାନ୍
ତାପରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଭୀମସେନ, ଧଳା ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ହସି, ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଉପଯୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ଯଥା ରଶ୍ମିଭିରାଦିତ୍ଯଃ ପ୍ରଚ୍ଛାଦଯତି ମେଦିନୀମ୍। ତଥା ଗାଣ୍ଡୀଵନିର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶରୈରାଚ୍ଛାଦଯଦ୍ଦିଶଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛାଡ଼ିଥିବା ଶରମାନେ ଦିଗକୁ ଢାକି ଦେଲେ।
ନ ରଥାନାଂ ନ ଚାଶ୍ଵାନାଂ ନ ଧ୍ଵଜାନାଂ ନ ଵର୍ମିଣାମ୍। ଅତିଵିଦ୍ଧୈଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈରାସୀଦଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲିରନ୍ତରମ୍
ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ଓ ବର୍ମଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଏତେ ଭିଦ୍ରା ହେଲେ, ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ଜଗା ମଧ୍ୟ ଖାଲି ରହିଲା ନାହିଁ।
ଦୈଵଯୋଗାଦ୍ଧି ପାର୍ଥସ୍ଯ ହଯାନାମୁତ୍ତରସ୍ଯ ଚ। ଶିକ୍ଷାବଲୋପପନ୍ନତ୍ଵାଦସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଵୈ ପରିକ୍ରମାତ୍। ଧ୍ଵଜଗାଣ୍ଡୀଵଯୋଶ୍ଚାପି ଦୈଵ୍ଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ମାଯଯା
ପାର୍ଥଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କର ଦକ୍ଷତା ଓ ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି, ପତାକା ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ମାୟା, ଏହି ସବୁ ଦେବ ଯୋଗରେ ଏକାଠି ହେଲା।
ଇତସ୍ତତଶ୍ଚ ସଂଯାନେ ଦୂରେ ଵାଽପ୍ଯଥଵାଽନ୍ତିକେ। ଦୁର୍ଗେ ଵିଷମଜାତେ ଵା ସ୍ଥଲେ ନିମ୍ନେ ତଥା କ୍ଷିତୌ। ନ ଚ ରୁଧ୍ଯେଦ୍ଗତିସ୍ତସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ମନସୋ ଯଥା
ତାଙ୍କର ରଥ ଦୂର କିମ୍ବା ନିକଟ, ଦୁର୍ଗମ କିମ୍ବା ଅସମ ଭୂମି, ନମ ଭୂମିରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ମନ ଚାହିଁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଗତି କେବେ ବାଧା ହେଲା ନାହିଁ।
ସମରେଷୁ ତୁ ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତସ୍ଯ ତାଂସ୍ତାନ୍ପରିକ୍ରମାନ୍। ଵୀର୍ଯମତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ପାର୍ଥସ୍ଯ ତଦ୍ବଲମ୍ । ତ୍ରେସୁରେଵଂ ପରେ ଭୀତାଃ ପରାଙ୍ମୁଖରଥା ଅପି
ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଓ ଚମତ୍କାର ପ୍ରଚଳନ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ, ମୁହଁ ଫେରାଇଥିବା ରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
କାଲାଗ୍ନିମିଵ ବୀଭତ୍ସୁଂ ନିର୍ଦହନ୍ତମିଵ ପ୍ରଜାଃ । ନାରଯଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତୁଂ ଶେକୁର୍ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍
ବିଭତ୍ସୁ ଯେପରି କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦେହକୁ ଜ୍ୱଳି ଦେଉଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସମୟର ଅନ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଉଥାଏ।
ତାନି ଭିନ୍ନାନ୍ଯନୀକାନି ରେଜୁରର୍ଜୁନମାର୍ଗଣୈଃ। ତିଗ୍ମାଂଶୋଶ୍ଚ ଘନାଭ୍ରାଣି ଵ୍ଯାପ୍ତାନୀଵ ଗଭସ୍ତିଭିଃ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶରରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେନା ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲା, ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଆଲୋକିତ ମେଘମାନେ ପରି।
ଅଶୋକାନା ଵନାନୀଵ ସଞ୍ଚିତୈଃ କୁସୁମୈଃ ଶୁଭୈଃ । ପାର୍ଥଃ ସଂରଞ୍ଜଯାମାସ ରୁଧିରେଣାକୁଲଂ ବଲମ୍
ଅଶୋକ ଗଛର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଉଦ୍ୟାନ ପରି, ପାର୍ଥା ରକ୍ତରେ ଭରି ତୁଳିଲେ ଉତ୍ତାଳ ସେନାକୁ।
ସହସ୍ରଶୋଽର୍ଜୁନଶରୈଶ୍ଛିନ୍ନାନ୍ଯୁଚ୍ଚାଵଚାନି ଚ। ଛତ୍ରାଣି ଚ ପତାକାଶ୍ଚ ଖେଽଭ୍ଯୁଵାହ ସଦାଗତିଃ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶରରେ ହଜାର ହଜାର ଛତା ଓ ପତାକା, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ, କାଟି ଦିଆଯାଇ, ସଦା ଚଳିଥିବା ପବନରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା।
ଯେ ହ୍ଯର୍ଜୁନବଲତ୍ରସ୍ତାଃ ପରିପେତୁର୍ଦିଶୋ ଦଶ। ରଥାତ୍ତଂ ଦେଶମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ପାର୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନଯୁଗା ହଯାଃ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୟଭିତ ହୋଇଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦଶ ଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ, ପାର୍ଥଙ୍କ ତୀରରେ ଯୋକ କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କର ରଥ ଓ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ନିକୃତ୍ତପୂର୍ଵଚରଣାସ୍ତେ ନିପେତୁଃ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଶିରୋଭିଃ ପ୍ରଥମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ମେଦିନୀଂ ଜଘନୈର୍ହଯାଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପା ନିକ୍ରିତ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ଲାଗିଲା, ପରେ ପଛ ପା।
ଚକ୍ଷୁର୍ନାସାଵିଷାଣେଷୁ ଦନ୍ତଵେଷ୍ଟେଷୁ ଚ ଦ୍ଵିପାନ୍। ମର୍ମସ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଚାହତ୍ଯ ତଥା ନିଘ୍ନନ୍ଗଜୋତ୍ତମାଃ
ହାତୀମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ନାକ, ଶୁଣ୍ଡ, ଦାନ୍ତ ଓ ଜୀବନ ନିମ୍ନ ଅଂଶକୁ ଶରରେ ଆଘାତ କରି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ।
କୌରଵାଣାଂ ଗଜାନାଂ ଚ ଶରୀରୈର୍ଗତଚେତସାମ୍ । କ୍ଷଣେନ ସଂଵୃତା ଭୂମିର୍ମେଘୈରିଵ ନଭସ୍ଥଲମ୍
କୌରବ ହାତୀମାନଙ୍କର ମୃତ ଦେହରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପୃଥିବୀ ଢାକି ହେଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଢାକି ଯାଏ।
ଅସ୍ତ୍ରୈର୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ମହାବାହୁରର୍ଜୁନଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ । ବଡବାମୁଖସଂଭୂତଃ କାଲାଗ୍ନିରିଵ ସଂଵୃତଃ
ଅର୍ଜୁନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ହସୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଆଛାଦିତ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶେଷ କାଳର ଦହନାଗ୍ନି।
ଯଥା ଯୁଗାନ୍ତସମଯେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । କାଲପକ୍ଵମଶେଷେଣ ଧକ୍ଷ୍ଯେଦୁଗ୍ରଶିଖଃ ଶିଖୀ
ଯେପରି ଯୁଗ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରକୃତି କାଳରେ ପକ୍କି ଯାଇ, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ସବୁକୁ ଦହି ଦେଇଥାଏ—
ତଦ୍ଵତ୍ପାର୍ଥୋଽସ୍ରତେଜୋଭିର୍ଧନୁଷୋ ନିସ୍ଵନେନ ଚ। ଦୈଵାଦ୍ଵୀର୍ଯାଚ୍ଚ ବୀଭତ୍ସୁସ୍ତସ୍ମିନ୍ଦୌର୍ଯୋଧନେ ବଲେ
ସେହିପରି, ପାର୍ଥ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଧନୁର ଶବ୍ଦ ଓ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା, ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କର ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ।
ରଣେ ଶକ୍ତିମମିତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣୀଯୋପନିନାଯ ସଃ। ଚେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରାଯେଣ ଭୂତାନାଂ ରାତ୍ରିଃ ପ୍ରାଣଭୃତାମିଵ
ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅର୍ଜୁନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେପରି ରାତି ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଶେଷ ଚଳାପାଳା।
ସୋଽତୀଯାତ୍ସହସା ଶତ୍ରୂନ୍ସହସା ତେଽଭିପେଦିରେ । ଶୀଘ୍ରାଦୂରଂ ଦୃଢାମୋଘମସ୍ତ୍ରମସ୍ଯାତିମାନୁଷମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ କୌରଵା ଭୀତା ଅତିମାନୁଷଵିକ୍ରମମ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର, ଦୂର, ଦୃଢ଼, ଅଫଳ, ଅତିମାନବୀୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖି, କୌରବମାନେ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଖଗପତ୍ରାଭିସଂଵୀତୈଃ ଖାଵିଷ୍ଟୈଃ ଖଗମୈରିଵ। ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ଖମାଵଵ୍ରେ ଲୋହିତପ୍ରାଣପୈଃ ଖଗୈଃ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କର କଣ୍ଡା ତୀର, ପକ୍ଷୀର ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା, ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଆଛାଦିତ କରିଦେଲା, ଯେପରି ଲାଲ ରକ୍ତପାତି ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ଅର୍ଜୁନେନ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ଶରା ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵନା । ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଵେଗା ଇଵାକାଶେ ସସଞ୍ଜୁଃ ପରମର୍ମସୁ
ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁରୁ ଯେଉଁ ତୀର ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗରୁଡ଼ର ଗତିରେ ଆକାଶରେ ଦୌଡ଼ି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଜୀବନବାହି ଅଙ୍ଗକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ମାଣି ସାରଥିଶ୍ଚୈଵ ହେମଜାଲାନି ଵାଜିନାମ୍ । କିରୀଟଂ ସୂର୍ଯସଂକାଶଂ ଵୈଯାଘ୍ରମଥ ଚର୍ମ ଚ
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ସୁନା ଜାଲ, ରଥର ଅସ୍ତ୍ର, ସାରଥି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ, ବାଘ ଚର୍ମ ଓ ଢାଲ—
ତତଃ ସର୍ଵାଣି ଗାତ୍ରାଣି ରଥସ୍ଯ ଦ୍ଵିଷତାଂ ଶରୈଃ । ନୀହାରେଣେଵ ଭୂତାନି ଛନ୍ନାନୀହ ଚକାଶିରେ
ତାପରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ରଥର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, କୁହୁଡ଼ିରେ ଆଛାଦିତ ହେବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ଚମକୁଥିଲା।
ସକୃଦେଵ ନ ତଂ ଶେକୁଃ କଥମଭ୍ଯସିତୁଂ ପରେ । ଅନଭ୍ଯସ୍ତଃ ପୁନସ୍ତୈର୍ହି ରଥଃ ସୋଭିପପାତ ତାନ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିକଟେ ଆସିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ରଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲା ଏବଂ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ ଚାଲିଗଲା।
ତଚ୍ଛରା ଦ୍ଵିଟ୍ଶରୀରେଷୁ ଯଥା ଚ ନ ସସଞ୍ଜିରେ । ଦ୍ଵିଧାଽନୀକେଷୁ ବୀଭତ୍ସୋର୍ନ ସସଞ୍ଜ ରଥସ୍ତଥା
ଯେପରି ତୀର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଦେହରେ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ, ସେପରି ଭୀଭତ୍ସୁଙ୍କର ରଥ ଦ୍ୱିଭାଗ ହୋଇଥିବା ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ।
ସ ତଦ୍ଧି କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଵିଗାହ୍ଯାରିବଲଂ ରଥୀ। ଅନନ୍ତଵେଗୋ ଭୁଜଗଃ କ୍ରୀଡନ୍ନିଵ ମହାର୍ଣଵେ
ଅର୍ଜୁନ ରଥ ନେଇ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏମିତି ଦୃତ ଗତିର ସାପ ମହାସାଗରରେ ଖେଳିବା ପରି।
ଅସ୍ଯତୋ ନିତ୍ଯମତ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ଵଘୋଷାଧିକସ୍ତଥା । ସଂନାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ଭୂତୈର୍ଧନୁଷଶ୍ଚ କିରୀଟିନଃ
ଅର୍ଜୁନ ନିରନ୍ତର ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହୋଇ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କରୁ।
ସଂଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତତ୍ର ମାତଙ୍ଗା ବାଣୈରଲ୍ପାନ୍ତରାନ୍ତରୈଃ। ସଂସ୍ଯୂତାସ୍ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମେଘା ଇଵ ଗଭସ୍ତିଭିଃ
ସେଠାରେ, ହାତୀମାନେ ତୀରର ଆଘାତରେ ନିକଟ ଦୂରରେ କଟାଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ମେଘମାନେ କିରଣରେ ଗଠିତ।