ଵିକ୍ରୋଶମାତ୍ରଂ ଯାତ୍ଵା ତୁ ପାର୍ଥୋ ଵୈରାଟିମବ୍ରଵୀତ୍। ଇଷୁପାତମାତ୍ରେ ସେନାଯାଃ ସ୍ଥାପଯାଶ୍ଵାନରିଂଦମ
କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ପାର୍ଥ ବିରାଟପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ବୀର, ସେନାର ତୀର ଲାଗିବା ଦୂରରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକ।'
ଏତଦଗ୍ରଂ ଗଵାଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ମନ୍ଦଂ ଵାହଯ ସାରଥେ। ଯାହ୍ଯୁତ୍ତରେଣ ସେନାଯା ଗାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ଚ
'ଦେଖ, ଏହିଠାରେ ଗାଁର ଆଗରେ ଅଛି। ହେ ସାରଥି, ଘୋଡ଼ାକୁ ଧୀରେ ଚଲା। ସେନାର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଅ, ଗାଁମାନେକୁ ବାଣ୍ଟି ନେଇ।'
ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗଵାଂ ଯୂଥମତ୍ର ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ସୁଯୋଧନମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ଵରା ଗାଵଃ ସଗୋପାଃ ପରିମୋଚଯ
'ଏଠାରେ ଗାଁମାନେକୁ ଘେରିଦେ। ମୁଁ ସୁୟୋଧନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଗାଁ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି—ତୁମେ ସେମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କର।'
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ପଶୂନ୍ଵୀର ସଗୋପାନ୍ପରିମୋଚଯ। ଅନ୍ତରେଣ ଚ ସେନାଯାଃ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଗଚ୍ଛ ଚୋତ୍ତର
'ହେ ବୀର, ସେଠାକୁ ଯାଇ ଗାଁ ଓ ଗୋପାଳମାନେକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ସେନାକୁ ଅଟାଳି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲ।'
ଇମେ ତ୍ଵତିରଥାଃ ସର୍ଵେ ମମ ଵୀର୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ପଶ୍ଯନ୍ତୁ କୁରଵୋ ଯୁଦ୍ଧେ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ଦାନଵାଃ
'ତୁମେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଅଛ, ସେମାନେ ଯେପରି ଦାନବମାନେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ମୋର ଶୂରତା ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖନ୍ତୁ।'
ତତଃ ସ ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାମ ଵିଶ୍ରାଵ୍ଯ ଚାତ୍ମନଃ। ନିଶିତାଗ୍ରାଞ୍ଶରାଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାନ୍ମୁମୋଚାଂତକସନ୍ନିଭାନ୍
ତାପରେ ସେ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଧାର ଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଶଲଭୈରିଵ ଚାକାଶଂ ଧାରାଭିରିଵ ପର୍ଵତମ୍। ନିରାଵକାଶମଭଵଚ୍ଛରୈଃ କ୍ଷିପ୍ତୈଃ କିରୀଟିନା
ଯେପରି ଟିକିରି ଝୁଣ୍ଡ ଆକାଶ ଭରିଦିଏ, କିମ୍ବା ବର୍ଷା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼େ, ସେପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା, କୌଣସି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରହିଲା ନାହିଁ।
ଵିକୀର୍ଯମାଣାସ୍ତୁ ଶରୈସ୍ତେ ଯୋଧା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରିକାଃ। ଗାଶ୍ଚୈଵ ନ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ପାର୍ଥମୁକ୍ତୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସିଧା ବାଣରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସେନା ଆଘାତ ପାଇ, ସେମାନେ ଗାଁ କିମ୍ବା ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସା ଚାପି ବହୁଲା ସେନା ପାର୍ଥବାଣାଭିପୀଡିତା। ନାପଶ୍ଯଦ୍ଵିଵୃତାଂ ଭୂମିଂ ନାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଶୋପି ଵା
ପାର୍ଥଙ୍କ ବାଣରେ ଦମିତ ହୋଇ, ସେ ବିଶାଳ ସେନା ଖୋଲା ଭୂମି, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଦିଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଅର୍ଜୁନସ୍ତୁ ତଦା ହୃଷ୍ଟୋ ଦର୍ଶଯନ୍ଵୀର୍ଯମାତ୍ମନଃ। ପୀଡଯାମାସ ସୈନ୍ଯାନି ଗାଣ୍ଡୀଵପ୍ରସୃତୈଃ ଶରୈଃ
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ନିଜ ଶୂରତା ଦେଖାଇ, ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷରୁ ବାଣ ଛାଡ଼ି ସେନାମାନେକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତେଷାଂ ନୈଵାପଯାନେ ଚ ନାଭିଯାନେ ଭଵନ୍ମତିଃ । ଶୀଘ୍ରତାମେଵ ପାର୍ଥସ୍ଯ ପୂଜଯନ୍ତସ୍ତୁ ଵିସ୍ମିତାଃ
ସେମାନେ ନ ଆଗକୁ ଯିବା, ନ ପଛକୁ ଫେରିବା ଭାବନା କରିପାରିଲେ। ସେମାନେ ମାତ୍ର ପାର୍ଥଙ୍କ ତ୍ୱରିତ କୌଶଳକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରାଵଦାତଂ ସାମୁଦ୍ରଂ କୁରୁସୈନ୍ଯଭଯଂକରମ୍। ତତଃ ଶଙ୍ଖମୁପାଧ୍ମାସୀଦ୍ଦ୍ଵିଷତାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଜ୍ଯାଘୋଷଂ ତଲଘୋଷଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଭୂତାନ୍ଯମୋହଯତ୍
ତାପରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଓ ସାଗର ଧ୍ୱନି ସମାନ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଯାହା କୌରବ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କଲା, ଶତ୍ରୁମାନେର ଲୋମ ଖଡ଼ା କଲା। ଧନୁଷ ତାର ଓ ତାଳିର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭ୍ରମିତ କଲା।
ତସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଧନୁଷୋ ନିସ୍ଵନେନ ଚ। ଶବ୍ଦେନାମାନୁଷାଣାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ଧ୍ଵଜଵାସିନାମ୍ । ଵିଯଦ୍ଗତାନାଂ ଦେଵାନାଂ ମାନୁଷାଣାଂ ରଵେଣ ଚ
ତାଙ୍କର ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି, ଧନୁଷର ଗଞ୍ଜନ, ଓ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପୁଚ୍ଛଂ ଵିଧୂନ୍ଵାନା ହେମମାଣାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଗାଵଃ ସଵତ୍ସାଃ ସଂତ୍ରସ୍ତା ନିଵୃତ୍ତା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶଂ
ସୁନା ରଙ୍ଗର ଗାଁ ଓ ତାଙ୍କର ବଛାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପୁଛ ଉଠାଇ ତାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତତଃ ସ ସମରେ ଶୂରୋ ବୀଭତ୍ସୁଃ ଶତ୍ରୁପୂଗହା। ଗୋପାଲାଂଶ୍ଚୋଦଯାମାସ ଗାଵଶ୍ଚୋଦଯତେତି ଚ
ତାପରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୂର ଅର୍ଜୁନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇବାରେ ପ୍ରବଳ, ଗୋପାଳମାନୋଁକୁ କହିଲେ, 'ଗାଁମାନୋଁକୁ ଆଗକୁ ଚଲାଅ!'
ଉତ୍ତରଂ ଚାହ ବୀଭତ୍ସୁର୍ହର୍ଷଯନ୍ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ । ଗଵାମଗ୍ରଂ ସମୀକ୍ଷସ୍ଵ ଗଶ୍ଚୈଵାଶୁ ନିଵର୍ତଯ
ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନ ଉତ୍ତରଙ୍କୁ ଖୁସି କରି କହିଲେ, 'ଗାଁମାନୋଁର ଆଗକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖ, ଏବଂ ଗାଁମାନୋଁକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ନେଇଯା।'
ଯାଵଦେତେ ନିଵର୍ତନ୍ତେ କୁରଵୋ ଜଵମାସ୍ଥିତାଃ । ଯାହ୍ଯୁତ୍ତରେଣ ଗାଶ୍ଚୈତାଃ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଚ ନୃପାତ୍ମଜ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କୌରବମାନେ ତେଜରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତର ସହିତ ଏହି ଗାଁମାନୋଁକୁ ଦୂରକୁ ନେଇଯା, ରାଜପୁତ୍ର।
ପଶ୍ଯନ୍ତୁ କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ମମ ଵୀର୍ଯପରାକ୍ରମମ୍
ସମସ୍ତ କୌରବମାନେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଦୃଷ୍ଟଵା ଯାନ୍ତମଦୂରସ୍ଥଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭ୍ଯପତନ୍ରଥୈଃ ।। ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵପରିଵାରେଣ ମହତାଽଭିଵିରାଜତା
ସେମାନେ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚାରିପାଖରେ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ତେଜସ୍ୱୀ ରଥମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଯୋଧୈଃ ପ୍ରାସାସିହସ୍ତୈଶ୍ଚ ଚାପବାଣୋଦ୍ଯତାଯୁଧୈଃ ।। ତାନ୍ଯନୀକାନ୍ଯଶୋଭନ୍ତ କୁରୂଣାମାତତାଯିନାମ୍
ବେଶ କୌରବ ସେନାରେ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ହସ୍ତରେ ବେଣ୍ଡା, ତଳୱାର ଓ ଧନୁର୍ବାଣ ନେଇ ସଜିଥିଲେ, ଯାହା ଦେଖି ସେ ସେନା ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ସଂସର୍ପନ୍ତ ଇଵାକାଶେ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ଵନ୍ତୋ ଵଲାହକାଃ ।। ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽପ୍ଯନୀକାନି ନିଵର୍ତିତରଥାନି ଚ
ସେ ସେନାବିନ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ମେଘରେ ବିଜୁଳି ଚମକିବା ପରି ଆକାଶରେ ଘୁରୁଥିଲା, ଏବଂ ଫେରିଯାଉଥିବା ରଥମାନୋଁକୁ ଦେଖିଲେ।
ପାର୍ଥୋଽପି ଵାଯୁଵଦ୍ଧୋରଂ ସୈନ୍ଯାଗ୍ରଂ ଵ୍ଯଧୁନୋଚ୍ଛରୈଃ ।। ତାଂ ଶତ୍ରୁସେନାଂ ତରସା ପ୍ରଣୁଦ୍ଯ ଗାଶ୍ଚାପି ଜିତ୍ଵା ଧନୁଷା ପରେଣ
ପାର୍ଥ, ବାୟୁ ପରି ଭୟଙ୍କର, ତୀରମାନୋଁଦ୍ୱାରା ସେନାର ଆଗକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ କଲେ; ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଦୂରେଇ ଦେଇ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧନୁର୍ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଗାଁମାନୋଁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନାଯାଭିମୁଖଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ କୁରୁପ୍ରଵୀରାଃ ସହସାଽଭ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ ।। ଗୋଷୁ ପ୍ରଯାତାସୁ ଜଵେନ ମାତ୍ସ୍ଯାନ୍କିରୀଟିନଂ ପ୍ରୀତିଯୁତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା
ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା କୌରବ ବୀରମାନେ ହଠାତ୍ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ; ଗାଁମାନୋଁ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ସ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତେଜରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଓ ଖୁସି ଭରା କିରୀଟିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପଶୂନ୍ସମାଦାଯ ତତୋ ନିଵୃତ୍ତା ଗୋପାଃ ସମସ୍ତାଃ ପ୍ରଯଯୁଶ୍ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗୋପାଳ ଗାଁମାନୋଁକୁ ଏକଠା କରି, ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଯାଇଲେ।
ତତସ୍ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ରଥାନାଂ ଚ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍। ଘୋରାଣି କୁରୁଵୀରାଣାଂ ପର୍ଯକୀର୍ଯନ୍ତ ଭାରତ
ତାପରେ ତିନି ହଜାର ଧନୁର୍ବାଣ ଧାରଣ କରିଥିବା କୌରବ ବୀରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରଥମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ହେ ଭାରତ।
କର୍ଣୋ ରଥସହସ୍ରେଣ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଧନଞ୍ଜଯମ୍। ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋ ଧୀମାନ୍ସହସ୍ରେଣ ପୁରସ୍କୃତଃ
କର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ରଥ ସହିତ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ; ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାସୀ ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏକ ହଜାର ରଥ ନେଇ ଆଗକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତଥା ରଥସହସ୍ରେଣ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ପରିଵାରିତଃ। ପଶ୍ଚାଦ୍ଦୁର୍ଯୋଧନୋଽତିଷ୍ଠଦ୍ଯଶସା ଚ ଶ୍ରିଯା ଜ୍ଵଲନ୍
ଏହିପରି ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ଏକ ହଜାର ରଥ ସହିତ ପଛରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲେ।
ଅତିଷ୍ଠନ୍ନିଵକାଶେଷୁ ପାଦାତାଃ ସହ ଵାଜିଭିଃ । ଭୀମରୂପାଶ୍ଚ ମାତଙ୍ଗାସ୍ତୋମରାଙ୍କୁଶଚୋଦିତାଃ
ଅନେକ ପଦାତି ଘୋଡ଼ା ସହିତ ମଞ୍ଚରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ଭୟଙ୍କର ହାତୀମାନେ ତମର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥିଲେ, ଭୀମ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯନୀକାନି ଵିତତାନି ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଵୈରାଟିମୁତ୍ତରଂ ତଂ ତୁ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥିବା ସେନାବିନ୍ୟାସ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବ ମାତ୍ସ୍ୟ ଉତ୍ତରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାମ୍ବୂନଦମଯୀ ଵେଦୀ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଶୋଣାଶ୍ଚାଶ୍ଵା ରଥେ ଯୁକ୍ତା ଦ୍ରୋଣ ଏଷ ପ୍ରକାଶତେ
ଯାହାଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଉପରେ ସୁନାର ମଞ୍ଚ ଦେଖାଯାଉଛି ଏବଂ ରଥରେ ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରୋଣ, ଯିଏ ତେଜରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।