ଯଥା ନାଯଂ ସମାଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଂ କଥଂଚନ । ନ ଚ ସେନାଂ ପରାଜଯ୍ଯାତ୍ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍
ସେ କେଉଁଠି ହାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେନାକୁ ହରାଇବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ନୀତି ଗଠିତ ହେଉ।
ଉକ୍ତଂ ଦୁର୍ଯୋଧନେନାପି ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵାକ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ । ତଦନୁସ୍ମୃତ୍ଯ ଗାଙ୍ଗେଯ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଦୁର୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ଏପରି କଥା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ; ସେଥିକୁ ମନେ ପକାଇ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଥାଯଥ କଥା କହିବା ଦରକାର।
କଲାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ମୁହୂର୍ତାଶ୍ଚ ଦିନାନି ଚ। ଅର୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହାସ୍ତଥା
କଳା, କାଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହ—ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଋତଵଶ୍ଚାପି ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତଥା ସଂଵତ୍ସରା ଅପି। ଏଵଂ କାଲଵିଭାଗେନ କାଲଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଯୋଗ ହୋଇଛି; ଏପରି କାଳର ବିଭାଗରେ କାଳଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ତେଷାଂ କାଲାତିରେକେଣ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍। ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚମେ ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵଧିମାସକୌ
କାଳର ଅତିରିକ୍ତ ଓ ତାରାଗଣର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ, ପ୍ରତି ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷରେ ଦୁଇଟି ଅଧିମାସ ହୋଇଥାଏ।
ଏଷାମଭ୍ଯଧିକା ମାସାଃ ପଞ୍ଚ ଚ ଦ୍ଵାଦଶ କ୍ଷପାଃ । ତ୍ରଯୋଦଶାନାଂ ଵର୍ଷାଣାମିତି ମେ ଵର୍ତତେ ମତିଃ
ଏହାର ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଅଧିକ ମାସ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରାତି, ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ—ମୋ ମନେ ଏପରି ଭାବ।
ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁରେଵ ନିର୍ଵୃତ୍ତସ୍ତତୋ ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ
ଗତକାଲି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ତାପରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଫେରିଆସିଲେ।
ସର୍ଵଂ ଯଥାଵଚ୍ଚରିତଂ ଯଦ୍ଯଦେଭିଃ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍। ଏଵମେତଦ୍ଭ୍ରୁଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତୋ ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ
ଯେଉଁ କଥା ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସବୁ ଜଣା ପରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଫେରିଆସିଲେ।
ସର୍ଵେ ପଞ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵେ ଧର୍ମାର୍ଥକୋଵିଦାଃ। ଯେଷାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା କସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମେଽପରାଧ୍ନୁଯୁଃ
ପାଞ୍ଚେ ଜଣେ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ଥିଲେ, ସେମାନେ କେବେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିବେ କାହିଁକି?
କାମାତ୍କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ଲୋଭାଚ୍ଚ କାମକ୍ରୋଧଭଯାଦପି । ସ୍ନେହାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାଦ୍ଧର୍ମଂ ନାତ୍ଯେତି ଧର୍ମଜଃ
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଧର୍ମଜନ୍ମା କେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିନାହାନ୍ତି।
ଅଲୁବ୍ଧାଶ୍ଚୈଵ କୌନ୍ତେଯାଃ କୃତଵନ୍ତଶ୍ଚ ଦୁଷ୍କରମ୍। ନ ଚାପି କେଵଲଂ ରାଜ୍ଯମିଚ୍ଛେଯୁସ୍ତେ ହ୍ଯଧର୍ମତଃ
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନମାନେ ଲୋଭୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଅଧର୍ମ ମାର୍ଗରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କେବେ ଚାହିବେ ନାହିଁ।
ତଦୈଵ ତେ ହି ଵିକ୍ରାନ୍ତୁମୀଷୁଃ କୌରଵନନ୍ଦନାଃ । ଧର୍ମପାଶନିବଦ୍ଧାସ୍ତୁ ନ ଚେଲୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍
ସେହି ସମୟରେ କୌରବପୁତ୍ରମାନେ ସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ; ଧର୍ମର ଜାଲରେ ବାନ୍ଧା ଥିବାରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ନୀତିରୁ ହଟିନାହାନ୍ତି।
ଯଶ୍ଚାନୃତ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ ସ ଚ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରାଭଵମ୍ । ଵୃଣୁଯୁର୍ମାଣଂ ପାର୍ଥା ନାନୃତତ୍ଵଂ କଥଂଚନ
ଯିଏ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଚିତ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପରାଜିତ ହେବ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଚୟନ କରିବେ, କେବେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ କାଲେ ସ୍ଵାନର୍ଥାନ୍ନୋତ୍ସୃଜେଯୁର୍ନରର୍ଷଭାଃ । ଅପି ଵଜ୍ରଭୃତା ଗୁପ୍ତାଂସ୍ତଥାଵୀର୍ଯା ହି ପାଣ୍ଡଵାଃ
ସମୟ ଆସିଲେ, ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ, ସେମାନେ କେବେ ତାକୁ ଛାଡିବେ ନାହିଁ; ଏକା ଇନ୍ଦ୍ର ରକ୍ଷା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏପରି ସାହସି।
ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ୍ଯେମ ସମରେ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରମ୍
ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଦତ୍ର କଲ୍ଯାଣଂ ଲୋକେ ସଦ୍ଭିରନୁଷ୍ଠିତମ୍। ତତ୍ସଂଵିଧୀଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ମା ଵୋ ହ୍ଯର୍ଥୋଽଭ୍ଯଗାତ୍ପରମ୍
ଏହିପରି ଯାହା ଲୋକରେ ଭଲ ଓ ସତ୍କର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ତାହା ଶୀଘ୍ର କରାଯାଉ, ନାହିଁଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଆସିପାରେ।
ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ସଂଗ୍ରାମେ କଦାଚିଦପି କୌରଵ । ଏକାନ୍ତସିଦ୍ଧିଂ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଂପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ମୁଁ କୌରବ, କେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଧନଞ୍ଜୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ରାଜନ।
ସଂପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ସଂଗ୍ରାମେ ଭାଵାଭାଵୌ ଜଯାଜଯୌ । ଅଵଶ୍ଯମେକଂ ସ୍ପୃଶତୋ ଦୃଷ୍ଟମେତଦସଂଶଯମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଲାଭ ଓ ହାନି, ଜୟ ଓ ପରାଜୟ, ଏଠାରୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହେବ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧୋପଚରିତଂ କର୍ମ ଵା ଧର୍ମସଂହିତମ୍ । କ୍ରିଯତାମାଶୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସଂପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ତେଣୁ, ରାଜନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହା ଉଚିତ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ, ଧନଞ୍ଜୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଏକୋ ହି ସମରେ ପାର୍ଥଃ ପୃଥିଵୀଂ ନିର୍ଦହେଚ୍ଛରୈଃ । ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତୋ ଭୂତ୍ଵା କିଂ ପୁନଃ କୌରଵାନ୍ରଣେ । ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧିଂ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁଷ୍ଵ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ଏକା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳିପାରନ୍ତି; ଭାଇମାନେ ସହିତ ହେଲେ, କୌରବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ ହେବ? ତେଣୁ, କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଠିକ୍ ମନେ କରନ୍ତି, ସମ୍ମତି କରନ୍ତୁ।
ନାହଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ପାଣ୍ଡଵେଭ୍ଯଃ ପିତାମହ। ଗ୍ରାମଂ ସେନାଂ ଚ ଦାସାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଦ୍ରଵ୍ଯମପି ପ୍ରଭୋ । ଯୁଦ୍ଧୋପଚାରିକଂ ଯତ୍ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ସଂଵିଧୀଯତାମ୍
ମୁଁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଦେବିନାହିଁ, ପିତାମହ; ଏକ ଗ୍ରାମ, ସେନା, ଦାସ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେବିନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହା ଉଚିତ, ସେସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ।
ଭୀଷ୍ମସ୍ଯୋପରତେ ଵାକ୍ଯେ ତଥା ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ ଚ। ପ୍ରାପ୍ତମର୍ଥ୍ଯଂ ଚ ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଦ୍ରୋଣଶ୍ଵାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ଯେଉଁ କଥା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ଦ୍ରୋଣ, ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ସେ କଥା କହିଲେ।
ଯତ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧୋପଚରିତଂ ଭଵେଦ୍ଵା ଧର୍ମସଂହିତମ୍। କସ୍ତ୍ଵଯା ସଦୃଶୋ ଲୋକେ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଜଗତରେ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ କିଏ? ଆପଣ ଏହି କଥା କହିବାରେ ସବୁଠାରୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅତ୍ର ଯା ମାମିକା ବୁଦ୍ଧିଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ । ସର୍ଵଥା ହି ମଯା ଶ୍ରେଯୋ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କୁରୁନନ୍ଦନ
ଏଠାରେ ମୋର ମତ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ; କୁରୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ସବୁପରି ଭଲ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ରାଜା ବଲଚତୁର୍ଭାଗଂ କ୍ଷିପ୍ରମାଦାଯ ଗଚ୍ଛତୁ । ତତୋଽପରଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗୋ ଗାଃ ସମାଦାଯ ଗଚ୍ଛତୁ । ଵଯଂ ଚାର୍ଧେନ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତିଯୋତ୍ସ୍ଯାମ ପାଣ୍ଡଵମ୍
ରାଜା ଦଳର ଚାରି ଭାଗରୁ ଏକ ଭାଗ ଶୀଘ୍ର ନେଇ ବିଦା ହେଉ। ପରେ ଆଉ ଏକ ଭାଗ ଗାଁ ଗୋଉ ନେଇ ବିଦା ହେଉ। ଆମେ ଦଳର ଅର୍ଧ ଭାଗ ନେଇ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଯିବା।
ଅହଂ ଭୀଷ୍ମଶ୍ଚ କର୍ଣଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା କୃପସ୍ତଥା। ପ୍ରତିଯୋତ୍ସ୍ଯାମ ବୀଭତ୍ସୁମାଗତଂ କୃତନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୁଁ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅଶ୍ୱଥାମା ଏବଂ କୃପା, ଆମେ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ ଆସିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଯିବା।
ଏଵଂ ରାଜା ସୁଗୁପ୍ତଃ ସ୍ଯାନ୍ନ କ୍ଲୈବ୍ଯଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହତି । ମତ୍ସ୍ଯଂ ଵା ପୁନରାଯାତମଥଵାପି ଶତକ୍ରତୁମ୍ । ଅହମାଵାରଯିଷ୍ଯାମି ଵେଲେଵ ମକରାଲଯମ୍
ଏଭଳି ରାଜା ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଭୟରେ ପଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମତ୍ସ୍ୟ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ଆସୁନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ଆସୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ର କୂଳ ଭଳି ସେମାନେ ଆସିବାକୁ ରୋକିବି।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରୁରୁଚେ ତେଷାଂ ଦ୍ରୋଣେନୋକ୍ତଂ ମହାତ୍ମନା । ତଥାହି କୃତଵାନ୍ରାଜା କୌରଵାଣାମନନ୍ତରମ୍
ମହାତ୍ମା ଦ୍ରୋଣଙ୍କ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଲା। ଏହିପରି ରୀତିରେ କୌରବ ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଭୀଷ୍ମଃ ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ରାଜାନଂ ଗୋଧନଂ ତଦନନ୍ତରମ୍ । ସେନାମୁଖ୍ଯାନ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଵ୍ଯୂହିତୁଂ ସଂପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଭୀଷ୍ମ ରାଜାଙ୍କୁ ପଠାଇ ଏବଂ ଗୋଉକୁ ଦେଇ, ସେନାପତିମାନେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଯୁଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀ ଗଠନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଦ୍ରୋଣସ୍ଯୋପରତେ ଵାକ୍ଯେ ଭୀଷ୍ମଃ ପ୍ରୋଵାଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଆଚାର୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵମଶ୍ଵତ୍ଥାମା ତୁ ସଵ୍ଯତଃ। କୃପଃ ଶାରଦ୍ଵତୋ ଧୀମାନ୍ପାର୍ଶ୍ଵଂ ରକ୍ଷତୁ ଦକ୍ଷିଣମ୍
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବରେ କହିଲେ: 'ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ରୁହନ୍ତୁ; ଅଶ୍ୱଥାମା ବାମପଟେ ରୁହନ୍ତୁ; ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃପା ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ପଟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।'