କର୍ଣସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ କେଵଲଂ ଯୋଦ୍ଧୁମିଚ୍ଛତି। ଆଚାର୍ଯୋ ନାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା। ଦେଶକାଲୌ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମିତି ମେ ମତିଃ
କର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଶ ଓ ସମୟ ଭାବି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ମୋର ମତ।
ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯସମାଃ ପ़ଞ୍ଚ ସପତ୍ନାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରହାରିଣଃ। କଥମଭ୍ଯୁଦଯେ ତେଷାଂ ନ ପ୍ରମୁହ୍ଯେତ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ପାଞ୍ଚଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଅଛି, ସେମାନେ ଉଠିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେବେନାହିଁ?
ସ୍ଵାର୍ଥେ ସର୍ଵେ ଵିମୁହ୍ଯନ୍ତି ଯେଽପି ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ଵଂ ନ ଜାନାତି ଯତ୍ତୁ କାର୍ଯଂ ନରାଧିପଃ
ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଜାଣିନାହିଁ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋପି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ଧନଞ୍ଜଯମ୍ । ନୈଵ ପଶ୍ଯତି ନାଘ୍ରାତି ମନ୍ଦଃ କ୍ରୋଧଵଶଂ ଗତଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ପୁଅ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଠିକ୍ ଦେଖିନାହିଁ, ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ ପୁନର୍ଦ୍ରୌଣିମୁଵାଚ ହ। ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସାମ୍ନା ବୁଦ୍ଧିମତାଂଵରଃ
ଏପରି କହି ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡି, ସେ ପୁନି ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ।
କର୍ଣୋ ହି ଯଦଵୋଚତ୍ତ୍ଵାଂ ତେଜସ୍ସଂଜନନାଯ ତତ୍। ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଃ କ୍ଷମତାଂ ମହତ୍କାର୍ଯମୁପସ୍ଥିତମ୍
କର୍ଣ୍ଣ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ; ଆଚାର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବଡ଼ କାମ ଆସିଛି।
ନାଯଂ କାଲୋ ଵିରୋଧସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ଭଵତା ସର୍ଵମାଚାର୍ଯେଣ କୃପେଣ ଚ
କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଏହା ବିରୋଧ କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ; ଆପଣମାନେ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃପା, ସବୁ କଷ୍ଟ ସହିବା ଉଚିତ୍।
ଭଵତାଂ ହି କୃତାସ୍ତ୍ରତ୍ଵଂ ଯଥାଽଽଦିତ୍ଯେ ପ୍ରଭା ତଥା । ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସର୍ଵଥା ନାପକୃଷ୍ଯତେ । ଏଵଂ ଭଵତ୍ସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଆପଣମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଚମକୁଛି; ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି କେବେ କମିନାହିଁ, ସେପରି ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଚତ୍ଵାର ଏକତୋ ଵେଦାଃ କ୍ଷାତ୍ରମେକତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ। ନୈତତ୍ସମସ୍ତମୁଭଯଂ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦନୁଶୁଶ୍ରୁମ। ଅନ୍ଯତ୍ର ଭାରତାଚାର୍ଯାତ୍ସୁପୁତ୍ରାଦିତି ମେ ମତିଃ
ଏକ ପାଖରେ ଚାରିଟି ବେଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଅଛି; ଦୁଇଟି ଏକାସାଥିରେ କେହି ମଧ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ, ଭାରତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସୁପୁତ୍ର ଛଡ଼ି। ଏହି ମନେ ମୁଁ ଭାବୁଛି।
ଵେଦାନ୍ତାଶ୍ଚ ପୁରାଣାନି ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯମୃତେ ରାଜନ୍କୋ ଦ୍ରୋଣାଦଧିକୋ ଭଵେତ୍
ବେଦର ଅନ୍ତ, ପୁରାଣ, ପୁରାତନ ଇତିହାସ—ଏହି ସବୁରେ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଛଡ଼ି, କେହି ରାଜା ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଂ ଚୈଵ ଵେଦାଶ୍ଚ ନୈତଦନ୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ—ଏହି ସବୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଃ କ୍ଷମତାଂ ନାଯଂ କାଲୋ ଵିଭେଦନେ । ସର୍ଵେ ସଂହତ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯାମଃ ପାକଶାସନିମାଗତମ୍
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପୁଅ, ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟ ବିଭେଦ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ବଜ୍ରଧାରୀ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ବଲସ୍ଯ ଵ୍ଯସନାନୀହ ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମନୀଷିଭିଃ । ମୁଖ୍ଯୋ ଭେଦୋହି ତେଷାଂ ତୁ ପାପିଷ୍ଠୋ ଵିଦୁଷାଂ ମତଃ
ସେନାର ଯେତେ ଦୁଃଖ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ପ୍ରଧାନ ଓ ସବୁଠୁ ଖରାପ, ଏହି ମତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ।
ନୈଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯମିଦଂ ଵାଚ୍ଯମସ୍ମାକଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । କିଂତୁ ରୋଷପରୀତେନ ଗୁରୁଣା ଭାଷିତା ଗୁଣାଃ
ଏଭଳି କଥା ଆମେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ କହିଛନ୍ତି।
ଶତ୍ରୋରପି ଗୁଣା ଗ୍ରାହ୍ଯା ଦୋଷା ଵାଚ୍ଯା ଗୁରୋରପି । ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ପୁତ୍ରେ ଶିଷ୍ଯେ ହିତଂ ଵଦେତ୍
ଶତ୍ରୁର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗୁରୁର ଦୋଷ କହିବା ଉଚିତ। ପୁଅ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ସବୁପରି ଉପାୟରେ ଉପକୃତ କଥା କହିବା ଦରକାର।
ଆଚାର୍ଯ ଏଷ କ୍ଷମତାଂ ଶାନ୍ତିରତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଅଭିଦ୍ଯମାନେ ତୁ ଗୁରୌ ନିଵୃତ୍ତଂ ରୋଷକାରିତମ୍
ଏହି ଶିକ୍ଷକ, ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଗୁରୁ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, କ୍ରୋଧରେ କରାଯାଉଥିବା କାମ ବନ୍ଦ ହେଉ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଦ୍ରୋଣଂ କ୍ଷମଯାମାସ ଭାରତ। ସହ କର୍ଣେନ ଭୀଷ୍ମେଣ କୃପଂ ଚୈଵ ମହାବଲମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା କଲେ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃପା ସହିତ।
ଯଦେତତ୍ପ୍ରଥମଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତେନୈଵାହଂ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵୈ ପରମତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ, ଆଗରୁ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ।
ଯଥା ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ପାର୍ଥୋ ନୋପସର୍ପତି ସଂଗରେ। ସାହସାଦ୍ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପାର୍ଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉନାହିଁ, ସାହସ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରେ, ତେଉଁପରି ନୀତି ଗଠିତ ହେଉ।
ଵନଵାସେ ହ୍ଯନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଦର୍ଶଯେନ୍ନ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ଧନଂ ଚାଲଭମାନୋଽତ୍ର ନାଦ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି
ବନବାସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ଧନଞ୍ଜୟ ଦେଖା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଧନ ଲଭିନାହିଁ ହେଲେ, ସେ ଆଜି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଥା ନାଯଂ ସମାଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଂ କଥଂଚନ । ନ ଚ ସେନାଂ ପରାଜଯ୍ଯାତ୍ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍
ସେ କେଉଁଠି ହାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏକତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେନାକୁ ହରାଇବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ନୀତି ଗଠିତ ହେଉ।
ଉକ୍ତଂ ଦୁର୍ଯୋଧନେନାପି ପୁରସ୍ତାଦ୍ଵାକ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ । ତଦନୁସ୍ମୃତ୍ଯ ଗାଙ୍ଗେଯ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଦୁର୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ଏପରି କଥା ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ; ସେଥିକୁ ମନେ ପକାଇ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଥାଯଥ କଥା କହିବା ଦରକାର।
କଲାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ମୁହୂର୍ତାଶ୍ଚ ଦିନାନି ଚ। ଅର୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଗ୍ରହାସ୍ତଥା
କଳା, କାଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହ—ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଋତଵଶ୍ଚାପି ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତଥା ସଂଵତ୍ସରା ଅପି। ଏଵଂ କାଲଵିଭାଗେନ କାଲଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଯୋଗ ହୋଇଛି; ଏପରି କାଳର ବିଭାଗରେ କାଳଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ତେଷାଂ କାଲାତିରେକେଣ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରମାତ୍। ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚମେ ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵଧିମାସକୌ
କାଳର ଅତିରିକ୍ତ ଓ ତାରାଗଣର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ, ପ୍ରତି ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷରେ ଦୁଇଟି ଅଧିମାସ ହୋଇଥାଏ।
ଏଷାମଭ୍ଯଧିକା ମାସାଃ ପଞ୍ଚ ଚ ଦ୍ଵାଦଶ କ୍ଷପାଃ । ତ୍ରଯୋଦଶାନାଂ ଵର୍ଷାଣାମିତି ମେ ଵର୍ତତେ ମତିଃ
ଏହାର ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଅଧିକ ମାସ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରାତି, ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷରେ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ—ମୋ ମନେ ଏପରି ଭାବ।
ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁରେଵ ନିର୍ଵୃତ୍ତସ୍ତତୋ ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ
ଗତକାଲି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ତାପରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଫେରିଆସିଲେ।
ସର୍ଵଂ ଯଥାଵଚ୍ଚରିତଂ ଯଦ୍ଯଦେଭିଃ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍। ଏଵମେତଦ୍ଭ୍ରୁଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତୋ ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ
ଯେଉଁ କଥା ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସବୁ ଜଣା ପରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଫେରିଆସିଲେ।
ସର୍ଵେ ପଞ୍ଚ ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵେ ଧର୍ମାର୍ଥକୋଵିଦାଃ। ଯେଷାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା କସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମେଽପରାଧ୍ନୁଯୁଃ
ପାଞ୍ଚେ ଜଣେ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ଥିଲେ, ସେମାନେ କେବେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିବେ କାହିଁକି?
କାମାତ୍କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ଲୋଭାଚ୍ଚ କାମକ୍ରୋଧଭଯାଦପି । ସ୍ନେହାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାଦ୍ଧର୍ମଂ ନାତ୍ଯେତି ଧର୍ମଜଃ
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ, ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଧର୍ମଜନ୍ମା କେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିନାହାନ୍ତି।