ପୁତ୍ରାଦନଵମଃ ଶିଷ୍ଯ ଇତି ଧର୍ମଵିଦୋ ଵିଦୁଃ। ଏତେନାପି ନିମିତ୍ତେନ ପ୍ରିଯୋ ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଶିଷ୍ୟ ହେଉଛି ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ପୁଅ। ଏହି କାରଣରୁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣ୍ଡବ ଅତି ପ୍ରିୟ।
ଯଥା ତ୍ଵମକରୋର୍ଦ୍ଯୂତମିନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥଂ ଯଥାଽହରଃ । ଯଥାଽନୈଷୀଃ ସଭାଂ କୃଷ୍ଣାଂ ତଥା ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ପାଣ୍ଡଵଂ
ତୁମେ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ଜୁଆ ଖେଳିଥିଲେ, ଯେପରି ଅପହରଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି କୃଷ୍ଣାକୁ ସଭାକୁ ନେଇଥିଲେ, ସେହିପରି ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଅଯଂ ତେ ମାତୁଲଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମସ୍ଯ କୋଵିଦଃ । ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵୀ ଗାନ୍ଧାରଃ ଶକୁନିର୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତାମିହ
ଏଠାରେ ତୁମର ମାମା ଶକୁନି, ଗାନ୍ଧାରର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଜୁଆରୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ।
ନାକ୍ଷାନ୍କ୍ଷିପତି ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ନ କୃତଂ ଦ୍ଵାପରଂ ନ ଚ। ଜ୍ଵଲତୋ ନିଶିତାନ୍ବାଣାଂସ୍ତାଂସ୍ତାନ୍କ୍ଷିପତି ଗାଣ୍ଡିଵଂ
ସେ ଜୁଆ ଖେଳେନାହିଁ, ଗାଣ୍ଡୀବ ଫିଙ୍ଗେନାହିଁ, ଦ୍ୱାପର ଦାୟ ମାରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଆବାବାରି ଫିଙ୍ଗେ।
ନ ହି ଗାଣ୍ଡୀଵନିର୍ମୁକ୍ତା ଗୃଧ୍ରପକ୍ଷାଃ ସୁତେଜନାଃ । ନାନ୍ତରେଷ୍ଵଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଗିରୀଣାମପି ଦାରଣାଃ
ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛୁଟିଥିବା ଗୃଧ୍ରପକ୍ଷ ଓ ଭଲ ତିଆରି ବାଣଗୁଡିକ ମାଳା ମଧ୍ୟରେ ରୁହିନାହିଁ, ପାହାଡ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡିକ ଭିଦିଯାନ୍ତି।
ଅନ୍ତକଃ ପଵନୋ ମୃତ୍ଯୁସ୍ତଥାଽଗ୍ନିର୍ବଡଵାମୁଖଃ । କୁର୍ଯୁରେତେ କ୍ଵଚିଚ୍ଛେଷଂ ନ ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ଯମ, ପବନ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଗ୍ନି କେବେ କେବେ କିଛି ଲୋକକୁ ରଖିଦେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧିତ ଧନଞ୍ଜୟ କେବେ ମାନେ ରଖିନାହିଁ।
ଯଥା ସଭାଯାଂ ଦ୍ଯୂତଂ ତ୍ଵଂ ମାତୁଲେନ ମହାକରୋଃ । ତଥା ଯୁଦ୍ଧସ୍ଵ ସଂଗ୍ରାମେ ସୌବଲେନ ସୁରକ୍ଷିତଃ
ତୁମେ ଯେପରି ସଭାରେ ମାମାଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ଖେଳିଥିଲେ, ସେହିପରି ସଉବଳଙ୍କ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତାଂ କାମମାଚାର୍ଯୋ ନାହଂ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ଧନଞ୍ଜଯମ୍ । ମତ୍ସ୍ଯୋ ହ୍ଯସ୍ମାଭିରାଯୋଧ୍ଯୋ ଯଦ୍ଯାଗଚ୍ଛେଦ୍ଗଵାଂପଦମ୍
ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚାହିଁଲେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବିନାହିଁ। ଯଦି ମତ୍ସ୍ୟ ଗୋମାନ୍ୟ ନେବାକୁ ଆସିବେ, ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା।
ତତଃ ଶାନ୍ତନଵସ୍ତତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲଂ ହିତମ୍ । ଦୁର୍ଯୋଧନମିଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍କୁରୁସଂସଦି
ତାପରେ ଶାନ୍ତନୁ ଓଁଶଜ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୁରୁ ସଭାରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଉପକୃତିକର ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ସାଧୁ ପଶ୍ଯତି ଵୈ ଦ୍ରୋଣଃ କୃପଃ ସାଧ୍ଵନୁପଶ୍ଯତି । ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଃ ସହଜଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ସାଧୁ ଭାଷତେ
ଡ୍ରୋଣ ଠିକ୍ ଦେଖନ୍ତି, କୃପ ଠିକ୍ ଦେଖନ୍ତି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଠିକ୍ କଥା କହନ୍ତି।
କର୍ଣସ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେଣ କେଵଲଂ ଯୋଦ୍ଧୁମିଚ୍ଛତି। ଆଚାର୍ଯୋ ନାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା। ଦେଶକାଲୌ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମିତି ମେ ମତିଃ
କର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଶ ଓ ସମୟ ଭାବି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ମୋର ମତ।
ଯସ୍ଯ ସୂର୍ଯସମାଃ ପ़ଞ୍ଚ ସପତ୍ନାଃ ସ୍ଯୁଃ ପ୍ରହାରିଣଃ। କଥମଭ୍ଯୁଦଯେ ତେଷାଂ ନ ପ୍ରମୁହ୍ଯେତ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ପାଞ୍ଚଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଅଛି, ସେମାନେ ଉଠିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେବେନାହିଁ?
ସ୍ଵାର୍ଥେ ସର୍ଵେ ଵିମୁହ୍ଯନ୍ତି ଯେଽପି ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ । ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ଵଂ ନ ଜାନାତି ଯତ୍ତୁ କାର୍ଯଂ ନରାଧିପଃ
ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ରାଜା କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଜାଣିନାହିଁ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋପି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ଧନଞ୍ଜଯମ୍ । ନୈଵ ପଶ୍ଯତି ନାଘ୍ରାତି ମନ୍ଦଃ କ୍ରୋଧଵଶଂ ଗତଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ପୁଅ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଠିକ୍ ଦେଖିନାହିଁ, ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଜାନଂ ପୁନର୍ଦ୍ରୌଣିମୁଵାଚ ହ। ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସାମ୍ନା ବୁଦ୍ଧିମତାଂଵରଃ
ଏପରି କହି ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡି, ସେ ପୁନି ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ।
କର୍ଣୋ ହି ଯଦଵୋଚତ୍ତ୍ଵାଂ ତେଜସ୍ସଂଜନନାଯ ତତ୍। ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଃ କ୍ଷମତାଂ ମହତ୍କାର୍ଯମୁପସ୍ଥିତମ୍
କର୍ଣ୍ଣ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ; ଆଚାର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବଡ଼ କାମ ଆସିଛି।
ନାଯଂ କାଲୋ ଵିରୋଧସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ଭଵତା ସର୍ଵମାଚାର୍ଯେଣ କୃପେଣ ଚ
କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଏହା ବିରୋଧ କରିବା ସମୟ ନୁହେଁ; ଆପଣମାନେ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃପା, ସବୁ କଷ୍ଟ ସହିବା ଉଚିତ୍।
ଭଵତାଂ ହି କୃତାସ୍ତ୍ରତ୍ଵଂ ଯଥାଽଽଦିତ୍ଯେ ପ୍ରଭା ତଥା । ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସର୍ଵଥା ନାପକୃଷ୍ଯତେ । ଏଵଂ ଭଵତ୍ସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଆପଣମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଚମକୁଛି; ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି କେବେ କମିନାହିଁ, ସେପରି ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଚତ୍ଵାର ଏକତୋ ଵେଦାଃ କ୍ଷାତ୍ରମେକତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ। ନୈତତ୍ସମସ୍ତମୁଭଯଂ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦନୁଶୁଶ୍ରୁମ। ଅନ୍ଯତ୍ର ଭାରତାଚାର୍ଯାତ୍ସୁପୁତ୍ରାଦିତି ମେ ମତିଃ
ଏକ ପାଖରେ ଚାରିଟି ବେଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଅଛି; ଦୁଇଟି ଏକାସାଥିରେ କେହି ମଧ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ, ଭାରତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସୁପୁତ୍ର ଛଡ଼ି। ଏହି ମନେ ମୁଁ ଭାବୁଛି।
ଵେଦାନ୍ତାଶ୍ଚ ପୁରାଣାନି ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯମୃତେ ରାଜନ୍କୋ ଦ୍ରୋଣାଦଧିକୋ ଭଵେତ୍
ବେଦର ଅନ୍ତ, ପୁରାଣ, ପୁରାତନ ଇତିହାସ—ଏହି ସବୁରେ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଛଡ଼ି, କେହି ରାଜା ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଂ ଚୈଵ ଵେଦାଶ୍ଚ ନୈତଦନ୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ—ଏହି ସବୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରଃ କ୍ଷମତାଂ ନାଯଂ କାଲୋ ଵିଭେଦନେ । ସର୍ଵେ ସଂହତ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯାମଃ ପାକଶାସନିମାଗତମ୍
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପୁଅ, ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟ ବିଭେଦ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ବଜ୍ରଧାରୀ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ବଲସ୍ଯ ଵ୍ଯସନାନୀହ ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମନୀଷିଭିଃ । ମୁଖ୍ଯୋ ଭେଦୋହି ତେଷାଂ ତୁ ପାପିଷ୍ଠୋ ଵିଦୁଷାଂ ମତଃ
ସେନାର ଯେତେ ଦୁଃଖ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ପ୍ରଧାନ ଓ ସବୁଠୁ ଖରାପ, ଏହି ମତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ।
ନୈଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯମିଦଂ ଵାଚ୍ଯମସ୍ମାକଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । କିଂତୁ ରୋଷପରୀତେନ ଗୁରୁଣା ଭାଷିତା ଗୁଣାଃ
ଏଭଳି କଥା ଆମେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ କହିଛନ୍ତି।
ଶତ୍ରୋରପି ଗୁଣା ଗ୍ରାହ୍ଯା ଦୋଷା ଵାଚ୍ଯା ଗୁରୋରପି । ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ପୁତ୍ରେ ଶିଷ୍ଯେ ହିତଂ ଵଦେତ୍
ଶତ୍ରୁର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗୁରୁର ଦୋଷ କହିବା ଉଚିତ। ପୁଅ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ସବୁପରି ଉପାୟରେ ଉପକୃତ କଥା କହିବା ଦରକାର।
ଆଚାର୍ଯ ଏଷ କ୍ଷମତାଂ ଶାନ୍ତିରତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଅଭିଦ୍ଯମାନେ ତୁ ଗୁରୌ ନିଵୃତ୍ତଂ ରୋଷକାରିତମ୍
ଏହି ଶିକ୍ଷକ, ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଗୁରୁ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, କ୍ରୋଧରେ କରାଯାଉଥିବା କାମ ବନ୍ଦ ହେଉ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଦ୍ରୋଣଂ କ୍ଷମଯାମାସ ଭାରତ। ସହ କର୍ଣେନ ଭୀଷ୍ମେଣ କୃପଂ ଚୈଵ ମହାବଲମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା କଲେ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃପା ସହିତ।
ଯଦେତତ୍ପ୍ରଥମଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତେନୈଵାହଂ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଵୈ ପରମତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ, ଆଗରୁ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ।
ଯଥା ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ପାର୍ଥୋ ନୋପସର୍ପତି ସଂଗରେ। ସାହସାଦ୍ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପାର୍ଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉନାହିଁ, ସାହସ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରେ, ତେଉଁପରି ନୀତି ଗଠିତ ହେଉ।
ଵନଵାସେ ହ୍ଯନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଦର୍ଶଯେନ୍ନ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ଧନଂ ଚାଲଭମାନୋଽତ୍ର ନାଦ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି
ବନବାସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ଧନଞ୍ଜୟ ଦେଖା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଧନ ଲଭିନାହିଁ ହେଲେ, ସେ ଆଜି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।