ଵିଷଣ୍ଣମୁଖଭୂଯିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେ ଯୋଧା ଵିଚେତସଃ । ଦିଶଂ ତେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରେକ୍ଷନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଅଧିକାଂଶ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମୁହଁ ମର୍ମରିତ ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ମୃଗାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ସଵ୍ଯମେଵ ପତନ୍ତି ନଃ। ଵାଦିତ୍ରୋଦ୍ଧୃଷ୍ଟଘୋଷାଶ୍ଚ ନ ଚ ଗାଢଂ ସ୍ଵନନ୍ତି ଚ। ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେଷୁ ନିଲୀଯନ୍ତେ ଵାଯସାସ୍ତନ୍ନ ଶୋଭନମ୍
ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ କେବଳ ବାମପାଖକୁ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ବାଜା ଓ ଢୋଳର ଶବ୍ଦ ମନ୍ଦ ହେଉଛି, କାଉଁଆମାନେ ଧ୍ୱଜର ଶିରେ ବସିଛନ୍ତି—ଏହା ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ।
ଯଥା ମେଘସ୍ଯ ନିନଦୋ ଗମ୍ଭୀରସ୍ତୂର୍ଣମାଯତଃ। ଶ୍ରୂଯତେ ରଥନିର୍ଘୋଷୋ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍
ଯେପରି ମେଘର ଗଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ, ସେପରି ରଥର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି—ଏହିପରି ଶବ୍ଦ କେବଳ ଧନଞ୍ଜୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵାନାଂ ସ୍ଵନତାଂ ଶବ୍ଦୋ ଵହତାଂ ପାକଶାସନିମ୍ । ଵାନରସ୍ଯ ରଥେ ଦିଵ୍ଯୋ ନିସ୍ଵନଃ ଶ୍ରୂଯତେ ମହାନ୍
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ହିହିଲି ଶବ୍ଦ, ରଥର ଚକ୍ରର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ବାନରର ବଡ଼ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦେନ ପାର୍ଥସ୍ଯ କର୍ଣୌ ମେ ବଧିରୀକୃତୌ । ସର୍ଵସୈନ୍ଯଂ ଚ ଵିତ୍ରସ୍ତଂ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍
ପାର୍ଥଙ୍କ ଶଂଖ ଧ୍ୱନିରେ ମୋର କାନ ବିଲ୍କୁଳ ଅଶୁନା ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି କାମ ଧନଞ୍ଜୟ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ରାଜାନମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ଯୋଧନମରିନ୍ଦମମ୍। ଗାଃ ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ତିଷ୍ଠାମୋ ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ । ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ତ୍ରିଧା ସେନାଂ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତ୍ଯ ଧ୍ଵଜାନପି
ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବାକୁ, ଗାଁମାନେକୁ ଆଗକୁ ପଠାଇବାକୁ ଓ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବାକୁ ଚାହିଁବା; ସେନାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ବଡ଼ ବଡ଼ ପତାକା ଉଠାଇବାକୁ।
ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ପ୍ରତାପ୍ଯେମାଂ ଚମୂମେଷ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ମୂର୍ଧ୍ନି ସର୍ଵନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵାମପାଦଂ କରିଷ୍ଯତି
ଧନଞ୍ଜୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି ସେନାକୁ ଜଳାଇଦେବେ; ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସେ ତାଙ୍କର ବାମ ପାଦ ରଖିଦେବେ।
ନ ହ୍ଯେଷ ଶକ୍ଯୋ ବୀଭତ୍ସୁର୍ଜେତୁଂ ଦେଵାସୁରୈରପି । ଦିକ୍ଷୁ ଗୁଲ୍ମା ନିଵେଶ୍ଯନ୍ତାଂ ଯତ୍ତା ଯୋତ୍ସ୍ଯାମହେଽର୍ଜୁନ
ବୀଭତ୍ସୁଙ୍କୁ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେନା ରଖି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସମରେ ଭୀଷ୍ମମବ୍ରଵୀତ୍। ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ରଥିଶାର୍ଦୂଲଂ କୃପଂ ଚ ସୁମହାବଲମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ, ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ଡ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃପଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉକ୍ତୋଽଯମର୍ଥ ଆଚାର୍ଯ ମଯା କର୍ଣେନ ଚାସକୃତ୍। ପୁନରେଵ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ହି ତୃପ୍ଯାମି ତଦ୍ବ୍ରୁଵନ୍
ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର କହିଛୁ; ତଥାପି ମୋତେ ଏହା କହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତେଣୁ ପୁଣି କହୁଛି।
ପରାଜିତୈର୍ଵିଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶଵତ୍ସରାନ୍ । ଵନେ ଜନପଦେଽଜ୍ଞାତୈରେଷ ଏଵ ପଣୋ ହି ନଃ
ଯେଉଁମାନେ ହାରିଯିବେ, ସେମାନେ ବାରହ ବର୍ଷ ଅଜଣା ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଶର୍ତ୍ତ।
ତେଷାଂ ନ ତାଵନ୍ନିର୍ଵୃତ୍ତୋ ଵତ୍ସରଃ ସ ତ୍ରଯୋଦଶଃ । ଅଜ୍ଞାତଵାସେ ବୀଭତ୍ସୁରଥାସ୍ମାଭିଃ ପରିଶ୍ରୁତଃ
ତାଙ୍କର ତେର ମସିଆ ବର୍ଷ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ; ଅଜଣା ଅବସ୍ଥାରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଅନିର୍ଵୃତ୍ତେ ତୁ ନିର୍ଵାସେ ଯଦି ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ । ପୁନର୍ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ପାଣ୍ଡଵାଃ
ଯଦି ବୀଭତ୍ସୁ ତାଙ୍କର ଅଜଣାବାସ ପୂର୍ବରୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୁଣି ବାରହ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ କାଟିବେ।
ଲୋଭାଦ୍ଵା ତେ ନ ଜାନୀଯୁରସ୍ମାନ୍ଵା ମୋହ ଆଵିଶତ୍। ହୀନାତିରିକ୍ତମେତେଷାଂ ଭୀଷ୍ମୋ ଵେଦିତୁମର୍ହତି
ଲୋଭରୁ କିମ୍ବା ମନ ଭ୍ରମରୁ ସେମାନେ ଆମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିବେ; ଏହି ଅଭାବ କିମ୍ବା ଅଧିକତା କ'ଣ ଅଛି, ଭୀଷ୍ମ ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ।
ଅର୍ଥାନାଂ ହି ପୁନର୍ଦ୍ଵୈଧେ ନିତ୍ଯଂ ଭଵତି ସଂଶଯଃ । ଅନ୍ଯଥା ଚିନ୍ତିତୋ ହ୍ଯର୍ଥଃ ପୁନର୍ଭଵତି ଚାନ୍ଯଥା
କୌଣସି କଥାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲେ ସବୁବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯାହା ଭାବିଥିଲୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘଟିଯାଏ।
ଉତ୍ତରଂ ମାର୍ଗମାଣାନାଂ ମାତ୍ସ୍ଯସେନାଂ ଯୁଯୁତ୍ସତାମ୍ । ଯଦି ବୀଭତ୍ସୁରାଯାତଃ କିଂତୁ କୃତ୍ଯମତଃ ପରମ୍
ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମାତ୍ସ୍ୟ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଆସିଥିଲେ, ଏହା ପରେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?
ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ମାର୍ଗଣମ୍ । ଵିପ୍ରକାରୈର୍ହି ମାତ୍ସ୍ଯେନ ସୁଶର୍ମା ବାଧିତ ପୁରା
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଖୋଜିବା କାମ ମଧ୍ୟ; ପୂର୍ବରୁ ସୁଶର୍ମା ମାତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତେଷାଂ ଭଯାଭିପନ୍ନାନାଂ ଵସ୍ତାନାଂ ତ୍ରାଣଭିଚ୍ଛତାମ୍ । ଅଭଯଂ ଯାଚମାନାନାଂ ତଦାଽସ୍ମାଭିଃ ପରିଶ୍ରୁତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭୟରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସୁରକ୍ଷା ଚାହିଲେ, ଅଭୟ ମାଗିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଆମେ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲୁ।
ପ୍ରଥମଂ ଵୈର୍ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯଂ ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ ଗୋଧନଂ ମହତ୍। ଅଷ୍ଟମ୍ଯାଶ୍ଚାପରାହ୍ଣେ ତୁ ଇତି ନସ୍ତୈଃ ସମାହିତମ୍
ପ୍ରଥମେ ମାତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଗୋଧନ ଦଳ ଦଳିବା ଉଚିତ; ଅଷ୍ଟମୀ ତାରିଖ ଦିନ ଦୁପୁରେ ଏହି ଯୋଜନା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲେ।
ନଵମ୍ଯାଂ ପୁନରସ୍ମାଭିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି। ଇମା ଗାଵୋ ଗ୍ରହୀତଵ୍ଯା ଯାତେ ମତ୍ସ୍ଯେ ଗଵାଂପଦମ୍
ନବମୀ ଦିନ ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ମାତ୍ସ୍ୟ ଗୋଧନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଆମେ ଏହି ଗାଁମାନେକୁ ଧରିବାକୁ ହେବ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯୋଽସ୍ମାକଂ ମନ୍ତ୍ରୋଽଭୂନ୍ନାଗସାହ୍ଵଯେ । ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପରିଜ୍ଞାନେ ସର୍ଵେଷାଂ ନଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଏହିଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନାଗସାହ୍ୱୟରେ ଆମର ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଥିଲା, ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ।
ତେ ଵା ଗାଶ୍ଚ ନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଦି ଵା ସ୍ଯୁଃ ପରାଜିତାଃ। ଅସ୍ମାନ୍ଵାଽପ୍ଯତିସନ୍ଧାଯ କୁର୍ଯୁର୍ମାତ୍ସ୍ଯେନ ସଂଗତିମ୍
ସେମାନେ ଗାଁମାନେକୁ ନେଇଯିବେ କିମ୍ବା ହାରିଯିବେ; କିମ୍ବା ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମାତ୍ସ୍ୟ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିପାରନ୍ତି।
ଅଥଵା ତାନୁପାଦାଯ ମାତ୍ସ୍ଯୋ ଜାନପଦୈଃ ସହ । ସର୍ଵଥା ସେନଯା ସାର୍ଧମସ୍ମାନେଷ ଯୁଯୁତ୍ସତି
କିମ୍ବା ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ଦେଶବାସୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ସହିତ ଆମ ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ତେଷାମେକୋ ମହାଵୀର୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦେଵ ପୁନଃସରଃ। ଅସ୍ମାଞ୍ଜେତୁମିହାଯାତୋ ମାତ୍ସ୍ଯୋ ଵାଽପି ସ୍ଵଯଂ ଭଵେତ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଏକ ଶୂରବୀର, କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର ଯୋଦ୍ଧା ପୁନର୍ବାର ଫେରି ଆସିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଆମକୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି—ସେ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜା ନିଜେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି।
ଯଦ୍ଯେଷ ରାଜା ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ ଯଦି ବୀଭତ୍ସୁରାଗତଃ । ସର୍ଵୈର୍ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମସ୍ମାଭିରିତି ନଃ ସମଯଃ କୃତଃ
ଯଦି ଏହିଅଁ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜା କିମ୍ବା ଭୀମସେନ ଆସିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛୁ।
ଅଥ କସ୍ମାତ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ରଥେଷୁ ରଥିସତ୍ତମାଃ । ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣକୃପାଃ କର୍ଣୋ ଵିକର୍ଣୋ ଦ୍ରୌଣିରେଵ ଚ। ସଂଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ଧନଞ୍ଜଯେ
ତେବେ ଧନଞ୍ଜୟ ଆସିଥିବାବେଳେ, ଏହି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀମାନେ—ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପ, କର୍ଣ୍ଣ, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ—ସମସ୍ତେ ରଥରେ ଦଢ଼ି ଅସ୍ଥିର ମନେ କାହିଁକି ଦଢ଼ି ରହିଛନ୍ତି?
ନାନ୍ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧାଚ୍ଛ୍ରେଯୋସ୍ତି ତଥାଽଽତ୍ମା ପ୍ରଣିଧୀଯତାମ୍ । ସର୍ଵଲୋକେନ ଵା ଯୁଦ୍ଧଂ ଦେଵୈର୍ଵାଽସ୍ତୁ ସଵାସଵୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ କାମ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇଦିଅନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ସଂସାର ସହିତ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ।
ଅନାଚ୍ଛିନ୍ନେ ଧନେଽସ୍ମାକମଥ ଶକ୍ରେଣ ଵଜ୍ରିଣା। ଯମେନ ଵାଽପି ସଂଗ୍ରାମେ କୋ ହାସ୍ତିନପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଆମର ଧନ ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଯମ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆସିଲେ, କିଏ ହାସ୍ତିନାପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ?
ଶରୈରଭିପ୍ରଣୁନ୍ନାନାଂ ଭଗ୍ନାନାଂ ଗହନେ ଵନେ । କୋ ହି ଜୀଵେତ୍ପଦାତୀନାଂ ଭଵେଦଶ୍ଵେଷୁ ସଂଶଯଃ
ଘଣ୍ଟ ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲରେ ତୀରରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପଦାତିମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଆଚାର୍ଯଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଜାନାମି ଚ ମତଂ ତେଷାମତସ୍ତ୍ରାସଯତୀଵ ନଃ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଛେ ରଖି ଯୁଦ୍ଧର ଯୋଜନା ଏହିଠିରେ କରାଯାଉ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନସ୍କାମନା ଜାଣେ; ଏହା ଆମକୁ ଭୟଭିତ କରୁନାହିଁ।