ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ଇଯଂ ଯଥା। ସ ଯନ୍ତେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ନ ଯୋ ରଶ୍ମିଷୁ ଲମ୍ବତେ
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯେପରି ଏଠି ସେ କରୁଛନ୍ତି, ତାକୁ ଗୁଣୀମାନେ ନିୟନ୍ତା କୁହନ୍ତି, କେବଳ ରଶି ଧରିଥିବାକୁ ନୁହେଁ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧମକ୍ରୋଧେନ ନିରସ୍ଯତି। ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରେ, ଦେବୟାନୀ, ଜାଣ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ କ୍ଷମଯେହ ନିରସ୍ଯତି। ଯଥୋରଗସ୍ତ୍ଵଚଂ ଜୀର୍ଣାଂ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଖ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ସାପ ଝରା ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠିକି ନିଜେ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ।
ଯଃ ସଂଧାରଯତେ ମନ୍ଯୁଂ ଯୋଽତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ। ଯଶ୍ଚ ତପ୍ତୋ ନ ତପତି ଦୃଢଂ ସୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେ, ଯିଏ ଅପମାନ ସହିପାରେ, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ—ସେଠିକି ଧନ୍ୟତାର ପାତ୍ର।
ଯୋ ଯଜେଦପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମାସିମାସି ଶତଂ ସମାଃ। ନ କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଯେଦ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ତଯୋରକ୍ରୋଧନୋଽଧିକଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ମାସେ ମାସେ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସବୁଠାରେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିଳୁଥାଏ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସେଠାରେ ସେଇ ଉତ୍ତମ।
ତସ୍ମାଦକ୍ରୋଧନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କାମକ୍ରୋଧୌ ଵିଗର୍ହିତୌ। କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନିଷ୍ଫଲାନ୍ଯେଵ ଦାନଯଜ୍ଞତପାଂସି ଚ
ତେଣୁ କ୍ରୋଧ ନଥିବା ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆସା ଓ କ୍ରୋଧ ଦୁହିଁଟି ନିନ୍ଦନୀୟ। କ୍ରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା—ଏସବୁ ଅଫଳ।
ତସ୍ମାଦକ୍ରୋଧନେ ଯଜ୍ଞତପୋଦାନଫଲଂ ମହତ୍। ଭଵେଦସଂଶଯଂ ଭଦ୍ରେ ନେତରସ୍ମିନ୍କଦାଚନ
ସେଇପରି, ଭଲ ମନେ, କ୍ରୋଧ ନଥିଲେ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନର ଫଳ ବଡ଼ ହୁଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା କେବେ ହୁଏନା।
ନ ଯତିର୍ନ ତପସ୍ଵୀ ଚ ନ ଯଜ୍ଵା ନ ଚ ଧର୍ମଭାକ୍। କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଯୋ ଵଶଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତସ୍ଯ ଲୋକଦ୍ଵଯଂ ନ ଚ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଯତି, ତପସ୍ବୀ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରେନାହିଁ।
ପୁତ୍ରୋ ଭୃତ୍ଯଃ ସୁହୃଦ୍ଭ୍ରାତା ଭାର୍ଯା ଧର୍ମଶ୍ଚ ସତ୍ଯତା। ତସ୍ଯୈତାନ୍ଯପଯାସ୍ଯନ୍ତି କ୍ରୋଧଶୀଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ପୁଅ, ଚାକର, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଜଣେ ଭଲ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟତା—ଏସବୁ କ୍ରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।
ଯତ୍କୁମାରାଃ କୁମାର୍ଯଶ୍ଚ ଵୈରଂ କୁର୍ଯୁରଚେତସଃ। ନ ତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋଽନୁକୁର୍ଵୀତ ନ ଵିଦୁସ୍ତେ ବଲାବଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅବିବେକୀ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ଝିଅମାନେ ଏକାଉଁ ଦୁଷ୍ମନି କରନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅଛି, ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଵେଦାହଂ ତାତ ବାଲାଽପି ଧର୍ମାଣାଂ ଯଦିହାନ୍ତରମ୍। ଅକ୍ରୋଧେ ଚାତିଵାଦେ ଚ ଵେଦ ଚାପି ବଲାବଲମ୍
ମୁଁ ଛୁଆଁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ୍ ବୁଝିପାରେ; କ୍ରୋଧ ଓ ଅତିକଥା, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା—ଏସବୁର ତଫାତ୍ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ।
ସ୍ଵଵୃତ୍ତିମନନୁଷ୍ଠାଯ ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ।' ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାଶିଷ୍ଯଵୃତ୍ତେସ୍ତୁ ନ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ବୁଭୂଷତା
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଓ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ଆଚରଣ କରୁନାହିଁ—ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ସେଉଁଠି ସହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରେଷ୍ଯଃ ଶିଷ୍ଯଃ ସ୍ଵଵୃତ୍ତିଂ ହି ଵିସୃଜ୍ଯ ଵିଫଲଂ ଗତଃ।' ତସ୍ମାତ୍ସଂକୀର୍ଣଵୃତ୍ତେଷୁ ଵାସୋ ମମ ନ ରୋଚତେ
ଚାକର କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ସେ ଅଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ମିଶ୍ରିତ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେନାହିଁ।
ପୁମାଂସୋ ଯେ ହି ନିନ୍ଦନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଚ। ନ ତେଷୁ ନିଵସେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥୀ ପାପବୁଦ୍ଧିଷୁ
ଯେଉଁମାନେ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ବଂଶରେ ଅନ୍ୟମାନେଠାରେ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ଚିନ୍ତା ଥିବା ଲୋକ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନର।
ଯେ ତ୍ଵେନମଭିଜାନନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଵା। ତେଷୁ ସାଧୁଷୁ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ସ ଵାସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଯତେ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ବଂଶ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ଲୋକ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଯନ୍ତ୍ରିତପରା ନିତ୍ଯଂ ଵିହୀନାଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଵରାଃ। ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ ପାପକର୍ମାଣଶ୍ଚଣ୍ଡାଲା ଧନିନୋପି ଚ
ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହନ୍ତି, ଧନ ହରାଇଛନ୍ତି, ଖରାପ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଧନୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ହେଉଛନ୍ତି—
ନୈଵ ଜାତ୍ଯା ହି ଚଣ୍ଡାଲାଃ ସ୍ଵକର୍ମଵିହିତୈର୍ଵିନା। ଧନାଭିଜନଵିଦ୍ଯାସୁ ସକ୍ତାଶ୍ଚଣ୍ଡାଲଧର୍ମିଣଃ
କେବଳ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚଣ୍ଡାଳ ହୁଏନାହିଁ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ। ଧନ, ବଂଶ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭଳି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଅକାରଣାଶ୍ଚ ଦ୍ଵେଷ୍ଯନ୍ତି ପରିଵାଦଂ ଵଦନ୍ତି ତେ। ସାଧୋସ୍ତତ୍ର ନ ଵାସୋସ୍ତି ପାପିଭିଃ ପାପତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏମାନେ କାରଣ ବିନା ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ଅପବାଦ କହନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲ ଲୋକ ରହନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ଦୁଷ୍ଟତା ଆସିଯାଏ।
ସୁକୃତେ ଦୁଷ୍କୃତେ ଵାପି ଯତ୍ର ସଜ୍ଜତି ଯୋ ନରଃ। ଧ୍ରୁଵଂ ରତିର୍ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵେଷଂ ନ ରୋଚଯେତ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ତେଣୁ ଦ୍ୱେଷ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵାଗ୍ଦୁରୁକ୍ତଂ ମହାଘୋରଂ ଦୁହିତୁର୍ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। ମମ ମଥ୍ନାତି ହୃଦଯମଗ୍ନିକାମ ଇଵାରଣିମ୍
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଯେଉଁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ହୃଦୟକୁ କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିବା ପରି ଜଳାଇ ଦେଉଛି।
ନ ହ୍ଯତୋ ଦୁଷ୍କରତରଂ ମନ୍ଯେ ଲୋକେଷ୍ଵପି ତ୍ରିଷୁ। ଯଃ ସପତ୍ନଶ୍ରିଯଂ ଦୀପ୍ତାଂ ହୀନଶ୍ରୀଃ ପର୍ଯୁପାସତେ
ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର କିଛି ମୁଁ ଭାବେନି, ଯେଉଁଠି ନିଜର ଶ୍ରୀ ନଥିବା ଲୋକ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉଜ୍ୱଳ ଧନ-ସମ୍ପଦକୁ ସେବା କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ମରଣଂ ଶୋଭନଂ ତସ୍ଯ ଇତି ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନା ଵିଦୁଃ। `ଅଵମାନମଵାପ୍ନୋତି ଶନୈର୍ନୀଚସମାଗମାତ୍
ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ; କାରଣ ନିଚ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ଶନେ-ଶନେ ଅପମାନ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଅତିଵାଦା ଵକ୍ତ୍ରତୋ ନିଃସରନ୍ତି ଯୈରାହତଃ ଶୋଚତି ରାତ୍ର୍ଯହାନି। ପରସ୍ଯ ଵୈ ମର୍ମସୁ ତେ ପତନ୍ତି ତସ୍ମାଦ୍ଧୀରୋ ନୈଵ ମୁଚ୍ଯେତ୍ପରେଷୁ
କଠୋର କଥା ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଆଘାତ ଲାଗେ, ଲୋକେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ଅନ୍ୟର ମନର ଗଭୀର ସ୍ଥାନକୁ ଘାତ କରେ; ଏହିକାରଣରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କେବେ ଏମିତି କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନିରୋହେଦାଯୁଧୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସଂରୋହେଦ୍ଦଗ୍ଧମାଗ୍ନିନା। ଵାକ୍କ୍ଷତଂ ଚ ନ ସଂରୋହେଦାଶରୀରଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ଅସ୍ତ୍ରରେ କଟା ଘାଉ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ, ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଘାଉ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହରେ କଥାର ଘାଉ କେବେ ଠିକ୍ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସଂରୋହିତ ଶରୈର୍ଵିଦ୍ଧଂ ନଵଂ ପରଶୁନା ହତମ୍। ଵାଚା ଦୁରୁକ୍ତଂ ବୀଭତ୍ସଂ ନ ସଂରୋହେତ ଵାକ୍କ୍ଷତମ୍
ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ଘାଉ, କିମ୍ବା କୁହାଡିରେ ନୂଆ କଟା ଘାଉ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ କଥାର ଘାଉ, ଭୟଙ୍କର ଅପଶବ୍ଦର ଘାଉ କେବେ ମନରୁ ମିଟିଯାଏ ନାହିଁ।
ତତଃ କାଵ୍ଯୋ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମନ୍ଯୁରୁପଗମ୍ଯ ହ। ଵୃଷପର୍ଵାଣମାସୀନମିତ୍ଯୁଵାଚାଵିଚାରଯନ୍
ତାପରେ, ଭୃଗୁମାନ୍ୟ କାବ୍ୟ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବିଚାର କରି ବସିଥିବା ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ।
ନାଧର୍ମଶ୍ଚରିତୋ ରାଜନ୍ସଦ୍ଯଃ ଫଲତି ଗୌରିଵ। ଶନୈରାଵର୍ତ୍ଯମାନୋ ହି କର୍ତୁର୍ମୂଲାନି କୃନ୍ତତି
ହେ ରାଜା, ଅନ୍ୟାୟ କେବେ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ, ଗାଈ ଭଳି ନୁହେଁ; ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଘଟିଲେ, କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମୂଳକୁ କାଟି ଦିଏ।
ପୁତ୍ରେଷୁ ଵା ନପ୍ତୃଷୁ ଵା ନ ଚେଦାତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି। ଫଲତ୍ଯେଵ ଧ୍ରୁଵଂ ପାଯଂ ଗୁରୁଭୁକ୍ତମିଵୋଦରେ
ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତିମାନେ ନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିଜେ ଦେଖିବ; ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପେଟରେ ଫଳ ଦିଏ।
ଅଧୀଯାନଂ ହିତଂ ରାଜନ୍କ୍ଷମାଵନ୍ତଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍।' ଯଦଘାତଯଥା ଵିପ୍ରଂ କଚମାଙ୍ଗିରସଂ ତଦା। ଅପାପଶୀଲଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଶୁଶ୍ରୂଷୁଂ ମଦ୍ଗୃହେ ରତମ୍
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ମୋ ଘରେ ରତ ଏବଂ ସେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ କଚଙ୍କୁ ଆପଣ କାହିଁକି ମାରିଦେଲେ?
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଦେଵଯାନୀ କ୍ରୂରମୁକ୍ତା ବହୁ ପ୍ରଭୋ। ଵିପ୍ରକୃତ୍ଯ ଚ ସଂରମ୍ଭାତ୍କୂପେ କ୍ଷିପ୍ତା ମନସ୍ଵିନୀ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ବହୁ କଠୋର କଥା କହି ଅପମାନ କଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ସେ ମହିଳାକୁ କୁଆଁରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ।