ଶ୍ରୁତା ମେ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଭେରୀଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ନିନଦା ଵ୍ଯୂଢାନୀକେଷୁ ତିଷ୍ଠତଃ
"ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଧ୍ୱନି, ଯୁଦ୍ଧ ଶିବିରରେ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଛି ।"
ନୈଵଂଵିଧାଃ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଃ ପୁରା ଜାତୁ ମଯା ଶ୍ରୁତାଃ। ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଚାପି ରୂପଂ ମେ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ନହୀଦୃଶମ୍ । ଧନୁଷଶ୍ଚାପି ଘୋଷଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତପୂର୍ଵୋ ନ ମେ କ୍ଵଚିତ୍
"ଏପରି ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କେବେ ଶୁଣିନଥିଲି; ଏପରି ପତାକା କେବେ ଦେଖିନଥିଲି, ଏପରି ଧନୁଷର ଧ୍ୱନି କେଉଁଠି ଶୁଣିନଥିଲି ।"
ଅସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଧନୁଷୋ ନିସ୍ଵନେନ ଚ। ଅମାନୁଷାଣାଂ ଶବ୍ଦେନ ଭୂତାନାଂ ନିସ୍ଵସେନ ଚ। ରଥନେମିପ୍ରଣାଦେନ ମନୋ କମେ ମୁହ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍
"ଏହି ଶଂଖର ଧ୍ୱନି, ଧନୁଷର ତଣ୍ଟିର ଗର୍ଜନ, ଅଲୌକିକ ଚିତ୍କାର, ଭୂତମାନଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ ଓ ରଥ ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନରେ, ମୋର ମନ ବହୁତ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି ।"
ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ହୃଦଯଂ ଵ୍ଯଥତୀଵ ଚ। ଧ୍ଵଜେନ ପିହିତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ନ ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ମେ। ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ କର୍ଣୌ ମେ ବଧିରୀକୃତୌ
"ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ଲାଗୁଛି, ହୃଦୟ କମ୍ପିଉଠିଛି; ପତାକାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଢାକିଯାଇଛି, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି । ଗାଣ୍ଡୀବର ଧ୍ୱନିରେ ମୋର କାନ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ।"
ପୁନର୍ଧ୍ଵଜଂ ପୁନଃ ଶଙ୍ଖଂ ଧନୁଶ୍ଚୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସ ମୂଢଚେତା ଵୈରାଟିରର୍ଜୁନଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ
ବାରମ୍ବାର ସେ ପତାକା, ଶଂଖ ଓ ଧନୁଷକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ବୈରାଟ୍ୟ ରାଜା ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ।
ସ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରଯାତଂ ତୁ ପାର୍ଥୋ ଵୈରାଟିମବ୍ରଵୀତ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ପାର୍ଥ ଉତ୍ତରଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ସ୍ଥିରୋ ଭଵ ମହାବାହୋ ସଂଜ୍ଞାଂ ଚାତ୍ମାନମାନଯ। ଏକାନ୍ତେ ରଥମାସ୍ଥାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵମଵପୀଡ୍ଯ ଚ। ଦୃଢଂ ଚ ରଶ୍ମୀନ୍ସଂଯଚ୍ଛ ଶଙ୍ଖଂ ଧ୍ମାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ
ଓ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କର, ମନ ଶାନ୍ତ କର। ରଥକୁ ଏକାନ୍ତ ଜାଗାକୁ ନେଇଯାଅ, ପାଉଁ ଦେଇ ଉତରି ପଡ଼, ରଶିକୁ ଭଲଭାବେ ଧର। ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ ସଵ୍ଯସାଚୀ ପରନ୍ତପଃ। ତତଃ ଶଙ୍ଖମୁପାଧ୍ମାସୀଦ୍ଦାରଯନ୍ନିଵ ପର୍ଵତାନ୍। ଗୁହା ଗିରୀଣାଂ ଚ ତଦା ଦିଶଃ ଶୈଲାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଏପରି କହି, ବାମହସ୍ତୀ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଶ୍ମନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ମହାବାହୁ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ପାହାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଲା।
ଜ୍ଯାଘୋଷଂ ତଲଘୋଷଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଭୂତାନ୍ଯମୋହଯତ୍। ଉତ୍ତରଶ୍ଚାପି ସଂଲୀନୋ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍। ତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯାମାସ ପୁନରେଵ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ସେ ଧନୁର ତାର ଓ ହାତର ତାଳିର ଶବ୍ଦ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କଲେ। ଉତ୍ତରା ଏହି ସମୟରେ ରଥରେ ଲୁଚି ବସିଗଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ତସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ରଥନେମିସ୍ଵନେନ ଚ। ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ ପୃଥିଵୀ ସମକମ୍ପତ
ଶଂଖର ଶବ୍ଦ, ରଥର ଚକ୍ରର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ତାରର ଧ୍ୱନିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।
ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ତତୋ ଦ୍ରୋଣଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ। ରାଜାନଂ ଚାହ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁର୍ଯୋଧନମରିଂଦମଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ରୋଣ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଯଥା ରଥସ୍ଯ ନିର୍ଘୋଷୋ ଯଥା ଶଙ୍ଖ ଉଦୀର୍ଯତେ। କମ୍ପତେ ଚ ଯଥା ଭୂମିର୍ନୈଷୋନ୍ଯଃ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ
ଯେପରି ରଥର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ, ଶଂଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଛି—ଏହା କେବଳ ସବ୍ୟସାଚୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଔତ୍ପାତିକମିଦଂ ରାଜନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଭଵତୀହ ନଃ। ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵିଜଯଂ ସୈନ୍ଯେଽସ୍ମାକଂ ପରନ୍ତପ
ହେ ରାଜା, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ। ମୁଁ ଆମ ସେନାର ଜୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଵାହନାଃ । ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ନ ଭାସନ୍ତେ ସୁସମିଦ୍ଧା ନ ଶୋଭନାଃ
ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଚମକୁନାହିଁ, ପଶୁମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଆଗୁନି ଭଲଭାବେ ଜଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତେଜ ଦେଖାଉନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯାଦିତ୍ଯଂ ଚ ନଃ ସର୍ଵେ ମୃଗା ଘୋରା ନଦନ୍ତି ଚ। ଶକୁନାଶ୍ଚାପସଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଵେଦଯନ୍ତି ମହାଭଯମ୍
ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପଶୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଆମ ବାମପାଖରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବଡ଼ ଭୟର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଗୋମାଯୁରେଷ ସୈନ୍ଯାନାଂ ରୁଦନ୍ମଧ୍ଯେନ ଧାଵତି। ଚାଷା ନଦନ୍ତି ଚାକାଶେ ଵେଦଯନ୍ତୋ ମହଦ୍ଭଯମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଶିଆଳ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ୁଛି, ଆକାଶରେ କାଉଁଆମାନେ କାଉଁ କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ବଡ଼ ଅପଶକୁନ।
ଭଵତାଂ ଚୈଵ ରୋମାଣି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାନୀଵ ଲକ୍ଷଯେ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ଲୋକଙ୍କ ଲୋମ ଉଠିଯାଇଛି, ମନେ ହେଉଛି ଭୟରେ।
ଅନୁଷ୍ଣାଙ୍ଗାଶ୍ଚ ସଂସ୍ଵିନ୍ନା ଜୃମ୍ଭନ୍ତେ ଚାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । ଵିଷ୍କମ୍ଭନ୍ତି ଚ ମାତଙ୍ଗା ମୁଞ୍ଚନ୍ତ୍ଯଶ୍ରୂଣି ଵାଜିନଃ । ସଦା ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂ ଚ ଉତ୍ସୃଜନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଦେହ ଉତ୍ତାପ ଓ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ବାରମ୍ବାର ହାଉଁଚି, ହାତୀମାନେ ଠୋକର ଖାଉଛନ୍ତି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଲୁହ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ପେଶାବ ଓ ମଳ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଲୋହିତାର୍ଦ୍ରା ଚ ପୃଥିଵୀ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଧୂମିତାଃ । ନ ଚ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତପତି ମହଦ୍ଵେଦଯତେ ଭଯମ୍
ପୃଥିବୀ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧୂଁଆଁରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକୁନାହିଁ—ଏହା ବଡ଼ ଭୟର ସଙ୍କେତ।
ହସ୍ତିନଶ୍ଚାପି ଵିତ୍ରସ୍ତା ଯୋଧାଶ୍ଚାପି ଵିତତ୍ରସୁଃ । ପରାଭୂତା ଚ ଵଃ ସେନା ନ କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋଦ୍ଭୁମିଚ୍ଛତି
ହାତୀମାନେ ଭୟଭୀତ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ଡରିଯାଇଛନ୍ତି, ତୁମର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କେହି ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।
ଵିଷଣ୍ଣମୁଖଭୂଯିଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵେ ଯୋଧା ଵିଚେତସଃ । ଦିଶଂ ତେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରେକ୍ଷନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଅଧିକାଂଶ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମୁହଁ ମର୍ମରିତ ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ମୃଗାଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ସଵ୍ଯମେଵ ପତନ୍ତି ନଃ। ଵାଦିତ୍ରୋଦ୍ଧୃଷ୍ଟଘୋଷାଶ୍ଚ ନ ଚ ଗାଢଂ ସ୍ଵନନ୍ତି ଚ। ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେଷୁ ନିଲୀଯନ୍ତେ ଵାଯସାସ୍ତନ୍ନ ଶୋଭନମ୍
ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ କେବଳ ବାମପାଖକୁ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ବାଜା ଓ ଢୋଳର ଶବ୍ଦ ମନ୍ଦ ହେଉଛି, କାଉଁଆମାନେ ଧ୍ୱଜର ଶିରେ ବସିଛନ୍ତି—ଏହା ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ।
ଯଥା ମେଘସ୍ଯ ନିନଦୋ ଗମ୍ଭୀରସ୍ତୂର୍ଣମାଯତଃ। ଶ୍ରୂଯତେ ରଥନିର୍ଘୋଷୋ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍
ଯେପରି ମେଘର ଗଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ, ସେପରି ରଥର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି—ଏହିପରି ଶବ୍ଦ କେବଳ ଧନଞ୍ଜୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ଵାନାଂ ସ୍ଵନତାଂ ଶବ୍ଦୋ ଵହତାଂ ପାକଶାସନିମ୍ । ଵାନରସ୍ଯ ରଥେ ଦିଵ୍ଯୋ ନିସ୍ଵନଃ ଶ୍ରୂଯତେ ମହାନ୍
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ହିହିଲି ଶବ୍ଦ, ରଥର ଚକ୍ରର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ବାନରର ବଡ଼ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦେନ ପାର୍ଥସ୍ଯ କର୍ଣୌ ମେ ବଧିରୀକୃତୌ । ସର୍ଵସୈନ୍ଯଂ ଚ ଵିତ୍ରସ୍ତଂ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍
ପାର୍ଥଙ୍କ ଶଂଖ ଧ୍ୱନିରେ ମୋର କାନ ବିଲ୍କୁଳ ଅଶୁନା ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି କାମ ଧନଞ୍ଜୟ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ରାଜାନମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ଯୋଧନମରିନ୍ଦମମ୍। ଗାଃ ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ତିଷ୍ଠାମୋ ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ । ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ ତ୍ରିଧା ସେନାଂ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତ୍ଯ ଧ୍ଵଜାନପି
ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବାକୁ, ଗାଁମାନେକୁ ଆଗକୁ ପଠାଇବାକୁ ଓ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବାକୁ ଚାହିଁବା; ସେନାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ବଡ଼ ବଡ଼ ପତାକା ଉଠାଇବାକୁ।
ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ପ୍ରତାପ୍ଯେମାଂ ଚମୂମେଷ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ମୂର୍ଧ୍ନି ସର୍ଵନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵାମପାଦଂ କରିଷ୍ଯତି
ଧନଞ୍ଜୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏହି ସେନାକୁ ଜଳାଇଦେବେ; ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସେ ତାଙ୍କର ବାମ ପାଦ ରଖିଦେବେ।
ନ ହ୍ଯେଷ ଶକ୍ଯୋ ବୀଭତ୍ସୁର୍ଜେତୁଂ ଦେଵାସୁରୈରପି । ଦିକ୍ଷୁ ଗୁଲ୍ମା ନିଵେଶ୍ଯନ୍ତାଂ ଯତ୍ତା ଯୋତ୍ସ୍ଯାମହେଽର୍ଜୁନ
ବୀଭତ୍ସୁଙ୍କୁ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେନା ରଖି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସମରେ ଭୀଷ୍ମମବ୍ରଵୀତ୍। ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ରଥିଶାର୍ଦୂଲଂ କୃପଂ ଚ ସୁମହାବଲମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ, ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ଡ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃପଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉକ୍ତୋଽଯମର୍ଥ ଆଚାର୍ଯ ମଯା କର୍ଣେନ ଚାସକୃତ୍। ପୁନରେଵ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ହି ତୃପ୍ଯାମି ତଦ୍ବ୍ରୁଵନ୍
ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର କହିଛୁ; ତଥାପି ମୋତେ ଏହା କହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତେଣୁ ପୁଣି କହୁଛି।