ଆରକ୍ତନିମ୍ନନଯନଂ ହ୍ରସ୍ଵସ୍ଥୂଲଶିରୋଧରମ୍। ଅତିଶ୍ଲିଷ୍ଟୋଦରୋରସ୍କଂ ତିର୍ଯଗାନନଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କର ଆଖି ଲାଲ ଏବଂ ଗଭୀର, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଛୋଟ ଏବଂ ମୋଟା, ତାଙ୍କର ପେଟ ଓ ଛାତି ଭଲଭାବେ ଲଗିଥିଲା, ମୁହଁ ଚଉଡ଼ା ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା ।
ଯାଵତ୍ସ୍ଵଶକ୍ତିସାମଗ୍ର୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କ୍ଷୋଭଯନ୍ନିଵ । ମରୁଦ୍ଭିର୍ଦଶଭିଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଧ୍ମାପଯଦରିଂଦମଃ ]
ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଶାମର୍ଥ୍ୟ ସହିତ, ମନେ ହେଉଥିଲା ତିନି ଲୋକକୁ କମ୍ପିତ କରୁଛନ୍ତି, ଦଶ ଦିଗର ପବନ ସହିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏହି ଶଂଖ ବଜାଇଲେ ।
ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦୋସ୍ଯ ସୋତ୍ଯର୍ଥଂ ଶ୍ରୂଯତେ କାଲମେଘଵତ୍
ତାଙ୍କର ଶଂଖର ଧ୍ୱନି ଏମିତି ଗଭୀର ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏହା ବଜ୍ରପାତ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ।
ତସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଧନୁପୋ ନିସ୍ଵନେନ ଚ। ଵାନରସ୍ଯ ନିନାଦେନ ରଥନେମିସ୍ଵନେନ ଚ। ଜଙ୍ଗମସ୍ଯ ଭଯଂ ଘୋରମକରୋତ୍ପାକଶାସନିଃ
ସେଇ ଶଂଖର ଧ୍ୱନି, ଧନୁଷର ତଣ୍ଟିର ଗର୍ଜନ, ବାନରର ଚିତ୍କାର ଓ ରଥ ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନରେ, ପାକପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ ।
ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦେନ ପାର୍ଥସ୍ଯ ମୁଖେନାଶ୍ଵାଃ ପତନ୍କ୍ଷିତୌ । ଉତ୍ତରଶ୍ଚାପି ସଂତ୍ରସ୍ଥୋ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍
ପାର୍ଥଙ୍କ ଠୋଠରୁ ଶଂଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଉତ୍ତର ଭୟରେ ରଥରେ ବସିପଡ଼ିଲେ ।
ଅଥାଶ୍ଵାନ୍ରଶ୍ମିଭିଃ ପାର୍ଥଃ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ପରଂତପଃ । ଅଭ୍ରାଜତ ରଥୋପସ୍ଥେ ଭାନୁର୍ମେରାଵିଵୋତ୍ତରେ
ତାପରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରୁଥିବା ପାର୍ଥ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ରାଶି ଧରିଲେ, ଏବଂ ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେମିତି ଉତ୍ତର ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେମିତି ଚମକୁଥିଲେ ।
ଶଙ୍ଖଘୋଷେଣ ଵିତ୍ରସ୍ତଂ ଜ୍ଯାଘାତେନ ଚ ମୂର୍ଛିତମ୍ । ଉତ୍ତରଂ ସଂପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସମାଶ୍ଵାସଯଦର୍ଜୁନଃ
ଶଂଖର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଓ ଧନୁଷର ତଣ୍ଟିର ଗର୍ଜନରେ ଉତ୍ତର ଭୟଭୀତ ଓ ଅଚେତନ ହେଲେ, ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ।
ମା ଭୈସ୍ତ୍ଵଂ ରାଜପୁତ୍ରାଗ୍ର୍ଯ କ୍ଷତ୍ରିଯୋସି ପରନ୍ତପ । କଥଂ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ଶତ୍ରୁମଧ୍ଯେ ଵିଷୀଦସି
"ଭୟ କରିନହ, ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରୁଥିବା । ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହ ପରି ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଆତଙ୍କିତ ହେଉଛ ?"
ଶ୍ରୁତାସ୍ତେ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଭେରୀଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ନିନଦା ଵ୍ଯୂଢାନୀକେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ
"ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଧ୍ୱନି, ଯୁଦ୍ଧ ଶିବିରରେ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସବୁବେଳେ ଶୁଣିଛ ।"
ସ ତ୍ଵଂ କଥମିଵାନେନ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦେନ ଭୀଷିତଃ । ଵିପଣ୍ଣରୂପୋ ଵିତ୍ରସ୍ତଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା
"ତେବେ ଏହି ଶଂଖ ଧ୍ୱନିରେ କିପରି ତୁମେ ଏତେ ଭୟଭୀତ ହେଲ, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଆତଙ୍କିତ ଦେଖାଯାଉଛ ?"
ଶ୍ରୁତା ମେ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଭେରୀଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ନିନଦା ଵ୍ଯୂଢାନୀକେଷୁ ତିଷ୍ଠତଃ
"ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଶଂଖ ଓ ଢୋଳର ଧ୍ୱନି, ଯୁଦ୍ଧ ଶିବିରରେ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଛି ।"
ନୈଵଂଵିଧାଃ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଃ ପୁରା ଜାତୁ ମଯା ଶ୍ରୁତାଃ। ଧ୍ଵଜସ୍ଯ ଚାପି ରୂପଂ ମେ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ନହୀଦୃଶମ୍ । ଧନୁଷଶ୍ଚାପି ଘୋଷଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତପୂର୍ଵୋ ନ ମେ କ୍ଵଚିତ୍
"ଏପରି ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କେବେ ଶୁଣିନଥିଲି; ଏପରି ପତାକା କେବେ ଦେଖିନଥିଲି, ଏପରି ଧନୁଷର ଧ୍ୱନି କେଉଁଠି ଶୁଣିନଥିଲି ।"
ଅସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଧନୁଷୋ ନିସ୍ଵନେନ ଚ। ଅମାନୁଷାଣାଂ ଶବ୍ଦେନ ଭୂତାନାଂ ନିସ୍ଵସେନ ଚ। ରଥନେମିପ୍ରଣାଦେନ ମନୋ କମେ ମୁହ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍
"ଏହି ଶଂଖର ଧ୍ୱନି, ଧନୁଷର ତଣ୍ଟିର ଗର୍ଜନ, ଅଲୌକିକ ଚିତ୍କାର, ଭୂତମାନଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ ଓ ରଥ ଚକ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନରେ, ମୋର ମନ ବହୁତ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି ।"
ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ହୃଦଯଂ ଵ୍ଯଥତୀଵ ଚ। ଧ୍ଵଜେନ ପିହିତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ନ ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ମେ। ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ କର୍ଣୌ ମେ ବଧିରୀକୃତୌ
"ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ଲାଗୁଛି, ହୃଦୟ କମ୍ପିଉଠିଛି; ପତାକାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଢାକିଯାଇଛି, ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି । ଗାଣ୍ଡୀବର ଧ୍ୱନିରେ ମୋର କାନ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ।"
ପୁନର୍ଧ୍ଵଜଂ ପୁନଃ ଶଙ୍ଖଂ ଧନୁଶ୍ଚୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସ ମୂଢଚେତା ଵୈରାଟିରର୍ଜୁନଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ
ବାରମ୍ବାର ସେ ପତାକା, ଶଂଖ ଓ ଧନୁଷକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ବୈରାଟ୍ୟ ରାଜା ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ ।
ସ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରଯାତଂ ତୁ ପାର୍ଥୋ ଵୈରାଟିମବ୍ରଵୀତ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ପାର୍ଥ ଉତ୍ତରଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ସ୍ଥିରୋ ଭଵ ମହାବାହୋ ସଂଜ୍ଞାଂ ଚାତ୍ମାନମାନଯ। ଏକାନ୍ତେ ରଥମାସ୍ଥାଯ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵମଵପୀଡ୍ଯ ଚ। ଦୃଢଂ ଚ ରଶ୍ମୀନ୍ସଂଯଚ୍ଛ ଶଙ୍ଖଂ ଧ୍ମାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ
ଓ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କର, ମନ ଶାନ୍ତ କର। ରଥକୁ ଏକାନ୍ତ ଜାଗାକୁ ନେଇଯାଅ, ପାଉଁ ଦେଇ ଉତରି ପଡ଼, ରଶିକୁ ଭଲଭାବେ ଧର। ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ ସଵ୍ଯସାଚୀ ପରନ୍ତପଃ। ତତଃ ଶଙ୍ଖମୁପାଧ୍ମାସୀଦ୍ଦାରଯନ୍ନିଵ ପର୍ଵତାନ୍। ଗୁହା ଗିରୀଣାଂ ଚ ତଦା ଦିଶଃ ଶୈଲାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଏପରି କହି, ବାମହସ୍ତୀ ଧନୁର୍ଧର ଦୁଶ୍ମନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ମହାବାହୁ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ପାହାଡ଼କୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା, ଗୁହା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଲା।
ଜ୍ଯାଘୋଷଂ ତଲଘୋଷଂ ଚ କୃତ୍ଵା ଭୂତାନ୍ଯମୋହଯତ୍। ଉତ୍ତରଶ୍ଚାପି ସଂଲୀନୋ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍। ତଂ ସମାଶ୍ଵାସଯାମାସ ପୁନରେଵ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ସେ ଧନୁର ତାର ଓ ହାତର ତାଳିର ଶବ୍ଦ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କଲେ। ଉତ୍ତରା ଏହି ସମୟରେ ରଥରେ ଲୁଚି ବସିଗଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ତସ୍ଯ ଶଙ୍ଖସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ରଥନେମିସ୍ଵନେନ ଚ। ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ ପୃଥିଵୀ ସମକମ୍ପତ
ଶଂଖର ଶବ୍ଦ, ରଥର ଚକ୍ରର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବର ତାରର ଧ୍ୱନିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା।
ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ତତୋ ଦ୍ରୋଣଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ। ରାଜାନଂ ଚାହ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁର୍ଯୋଧନମରିଂଦମଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ରୋଣ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଯଥା ରଥସ୍ଯ ନିର୍ଘୋଷୋ ଯଥା ଶଙ୍ଖ ଉଦୀର୍ଯତେ। କମ୍ପତେ ଚ ଯଥା ଭୂମିର୍ନୈଷୋନ୍ଯଃ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ
ଯେପରି ରଥର ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ, ଶଂଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଛି, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଉଛି—ଏହା କେବଳ ସବ୍ୟସାଚୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଔତ୍ପାତିକମିଦଂ ରାଜନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଭଵତୀହ ନଃ। ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵିଜଯଂ ସୈନ୍ଯେଽସ୍ମାକଂ ପରନ୍ତପ
ହେ ରାଜା, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ। ମୁଁ ଆମ ସେନାର ଜୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଶସ୍ତ୍ରାଣି ନ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଵାହନାଃ । ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ନ ଭାସନ୍ତେ ସୁସମିଦ୍ଧା ନ ଶୋଭନାଃ
ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଚମକୁନାହିଁ, ପଶୁମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଆଗୁନି ଭଲଭାବେ ଜଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତେଜ ଦେଖାଉନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯାଦିତ୍ଯଂ ଚ ନଃ ସର୍ଵେ ମୃଗା ଘୋରା ନଦନ୍ତି ଚ। ଶକୁନାଶ୍ଚାପସଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଵେଦଯନ୍ତି ମହାଭଯମ୍
ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପଶୁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଆମ ବାମପାଖରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବଡ଼ ଭୟର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଗୋମାଯୁରେଷ ସୈନ୍ଯାନାଂ ରୁଦନ୍ମଧ୍ଯେନ ଧାଵତି। ଚାଷା ନଦନ୍ତି ଚାକାଶେ ଵେଦଯନ୍ତୋ ମହଦ୍ଭଯମ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଶିଆଳ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ୁଛି, ଆକାଶରେ କାଉଁଆମାନେ କାଉଁ କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ବଡ଼ ଅପଶକୁନ।
ଭଵତାଂ ଚୈଵ ରୋମାଣି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାନୀଵ ଲକ୍ଷଯେ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ଲୋକଙ୍କ ଲୋମ ଉଠିଯାଇଛି, ମନେ ହେଉଛି ଭୟରେ।
ଅନୁଷ୍ଣାଙ୍ଗାଶ୍ଚ ସଂସ୍ଵିନ୍ନା ଜୃମ୍ଭନ୍ତେ ଚାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ । ଵିଷ୍କମ୍ଭନ୍ତି ଚ ମାତଙ୍ଗା ମୁଞ୍ଚନ୍ତ୍ଯଶ୍ରୂଣି ଵାଜିନଃ । ସଦା ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂ ଚ ଉତ୍ସୃଜନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଦେହ ଉତ୍ତାପ ଓ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ବାରମ୍ବାର ହାଉଁଚି, ହାତୀମାନେ ଠୋକର ଖାଉଛନ୍ତି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଲୁହ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ପେଶାବ ଓ ମଳ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଲୋହିତାର୍ଦ୍ରା ଚ ପୃଥିଵୀ ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଧୂମିତାଃ । ନ ଚ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତପତି ମହଦ୍ଵେଦଯତେ ଭଯମ୍
ପୃଥିବୀ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧୂଁଆଁରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକୁନାହିଁ—ଏହା ବଡ଼ ଭୟର ସଙ୍କେତ।
ହସ୍ତିନଶ୍ଚାପି ଵିତ୍ରସ୍ତା ଯୋଧାଶ୍ଚାପି ଵିତତ୍ରସୁଃ । ପରାଭୂତା ଚ ଵଃ ସେନା ନ କଶ୍ଚିଦ୍ଯୋଦ୍ଭୁମିଚ୍ଛତି
ହାତୀମାନେ ଭୟଭୀତ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ଡରିଯାଇଛନ୍ତି, ତୁମର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, କେହି ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।