ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମୁଵାଚେଦଂ ସଂଭ୍ରମାଵିଷ୍ଟଚେତନା। ଆଚଚକ୍ଷେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଵନେ ହତାମ୍
କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇ, ସେ କହିଲେ, 'ଦେବୟାନୀକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ଷତି କରାଯାଇଛି, ମହାପଣ୍ଡିତ।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ମହାଭାଗ ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ହତାମ୍
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି।' ଏଭଳି, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୋଇଥିବା ଶୁଣି—
ତ୍ଵରଯା ନିର୍ଯଯୌ ଦୁଃଖାନ୍ମାର୍ଗମାଣଃ ସୁତାଂ ଵନେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ତତୋ ଵନେ
କାବ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଓ ତୁରନ୍ତ, ଝିଅକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ଏବଂ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖି—
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଂପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆତ୍ମଦୋଷୈର୍ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦୁଃଖସୁଖେ ଜନାଃ
ଦୁଇହାତରେ ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।'
ମନ୍ଯେ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ତେଽସ୍ତି ଯସ୍ଯେଯଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ କିଛି ଭୁଲ କାମ କରିଥିବ, ଯାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ମିଳିଛି।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଯଦୁକ୍ତାଽସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ।। ସତ୍ଯଂ କିଲୈତତ୍ସା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯାନାମସି ଗାଯନଃ
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ। ସେଠିକିଏ କହିଥିଲେ—ତୁମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟକ।'
ଏଵଂ ହି ମେ କଥଯତି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଵଚନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣପରୁଷଂ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଖୁବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରେ ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତା ନିତ୍ଯଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ଅହଂ ତୁ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲି, ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲି ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲି, ତେବେ ମୁଁ ଦେଉଥିଲି, ମୋ ପ୍ରଶଂସା ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲି।
ଇଦଂ ମାମାହ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନା ଦର୍ପପୂର୍ଣା ପୁନଃ ପୁନଃ
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଯଦ୍ଯହ ସ୍ତୁଵତସ୍ତାତ ଦୁହିତା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମିତ୍ଯୁକ୍ତା ତୁ ସଖୀ ମଯା
ପିତା, ଯଦି ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବି, ତେବେ ମୋ ସଖୀ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ଉକ୍ତାପ୍ଯେଵଂ ଭୃଶଂ ମାଂ ସା ନିଗୃହ୍ଯ ଵିଜନେ ଵନେ। କୂପେ ପ୍ରକ୍ଷେପଯାମାସ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଗୃହମାଗମତ୍
ଏପରି କହାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦମନ କରି, କୂଆଁରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ପରେ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତା ନ ତ୍ଵଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ଅସ୍ତୋତୁଃ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦୁହିତା ଦେଵଯାନ୍ଯସି
ତୁମେ ସେଠିପାଇଁ ନୁହଁଅ ଯିଏ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ନାହିଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମେ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଝିଅ, ପ୍ରଶଂସିତ ଝିଅ ନୁହଁଅ।
ଵୃଷପର୍ଵୈଵ ତଦ୍ଵେଦ ଶକ୍ରୋ ରାଜା ଚ ନାହୁଷଃ। ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମୈଶ୍ଵରଂ ହି ବଲଂ ମମ
ଏହି କଥା ବୃଷପର୍ବଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ନାହୁଷ ରାଜା ଜାଣନ୍ତି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦେବତାସମ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଏବଂ ଶାସକ ଭାବରେ ଅଛି।
ଜାନାମି ଜୀଵିନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଲୋକେସ୍ମିଞ୍ଶାଶ୍ଵତୀଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ମୃତଃ ସଂଜୀଵତେ ଜନ୍ତୁର୍ଯଯା କମଲଲୋଚନେ
ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନ ବିଦ୍ୟା ଜାଣେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା, କମଳନୟନୀ, ମୃତ ଜୀବ ଆଉଥରେ ବଞ୍ଚିଉଥାଏ।
କତ୍ଥନଂ ସ୍ଵଗୁଣାନାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ତପ୍ଯତି ସଜ୍ଜନଃ। ତତୋ ଵକ୍ତୁମଶକ୍ତୋଽସ୍ମିତ୍ଵଂ ମେ ଜାନାସି ଯଦ୍ବଲମ୍
ନିଜ ଗୁଣର ଗର୍ବ କରିଲେ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ମୁଁ କହିପାରୁନି, ତୁମେ ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣ।
ତସମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ ଗଚ୍ଛାମଃ ସ୍ଵଗୃହଂ କୁଲନନ୍ଦିନି। କ୍ଷମାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷି କ୍ଷମାସାରା ହି ସାଧଵଃ
ତେଣୁ ଉଠ, ଆମେ ଘରକୁ ଚଲିବା, ବଂଶର ଗୌରବ; ଖ୍ଷମା କର, ବିଶାଳନୟନୀ, କାରଣ ଖ୍ଷମା ହେଉଛି ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କର ମୂଳ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିତ୍ସର୍ଵଗତଂ ଭୂମୌ ଵା ଯଦି ଵା ଦିଵି। ତସ୍ଯାହମୀଶ୍ଵରୋ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଟେନୋକ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ, ତାହାର ମୁଁ ସଦା ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହାଯାଇଛି।
ଅହଂ ଜଲଂ ଵିମୁଞ୍ଚାମି ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ପୁଷ୍ଣାମ୍ଯୌଷଧଯଃ ସର୍ଵା ଇତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ମୁଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ପୋଷଣ କରେ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଏଵଂ ଵିଷାଦମାପନ୍ନାଂ ମନ୍ଯୁନା ସଂପ୍ରପୀଡିତାମ୍। ଵଚନୈର୍ମଧୁରୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାଂ ପିତା
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଦମିତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପିତା ମଧୁର ଏବଂ କୋମଳ କଥାରେ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ଯଃ ପରେଷାଂ ନରୋ ନିତ୍ଯମତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ। ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କଠୋର କଥା ସହିପାରେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଥାଏ—ଏହି କଥା ଜାଣ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ଇଯଂ ଯଥା। ସ ଯନ୍ତେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ନ ଯୋ ରଶ୍ମିଷୁ ଲମ୍ବତେ
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଯେପରି ଏଠି ସେ କରୁଛନ୍ତି, ତାକୁ ଗୁଣୀମାନେ ନିୟନ୍ତା କୁହନ୍ତି, କେବଳ ରଶି ଧରିଥିବାକୁ ନୁହେଁ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧମକ୍ରୋଧେନ ନିରସ୍ଯତି। ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରେ, ଦେବୟାନୀ, ଜାଣ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ କ୍ଷମଯେହ ନିରସ୍ଯତି। ଯଥୋରଗସ୍ତ୍ଵଚଂ ଜୀର୍ଣାଂ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଖ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ସାପ ଝରା ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଠିକି ନିଜେ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ।
ଯଃ ସଂଧାରଯତେ ମନ୍ଯୁଂ ଯୋଽତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ। ଯଶ୍ଚ ତପ୍ତୋ ନ ତପତି ଦୃଢଂ ସୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେ, ଯିଏ ଅପମାନ ସହିପାରେ, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ—ସେଠିକି ଧନ୍ୟତାର ପାତ୍ର।
ଯୋ ଯଜେଦପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମାସିମାସି ଶତଂ ସମାଃ। ନ କ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଯେଦ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ତଯୋରକ୍ରୋଧନୋଽଧିକଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ମାସେ ମାସେ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସବୁଠାରେ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିଳୁଥାଏ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସେଠାରେ ସେଇ ଉତ୍ତମ।
ତସ୍ମାଦକ୍ରୋଧନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କାମକ୍ରୋଧୌ ଵିଗର୍ହିତୌ। କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନିଷ୍ଫଲାନ୍ଯେଵ ଦାନଯଜ୍ଞତପାଂସି ଚ
ତେଣୁ କ୍ରୋଧ ନଥିବା ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆସା ଓ କ୍ରୋଧ ଦୁହିଁଟି ନିନ୍ଦନୀୟ। କ୍ରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା—ଏସବୁ ଅଫଳ।
ତସ୍ମାଦକ୍ରୋଧନେ ଯଜ୍ଞତପୋଦାନଫଲଂ ମହତ୍। ଭଵେଦସଂଶଯଂ ଭଦ୍ରେ ନେତରସ୍ମିନ୍କଦାଚନ
ସେଇପରି, ଭଲ ମନେ, କ୍ରୋଧ ନଥିଲେ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନର ଫଳ ବଡ଼ ହୁଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା କେବେ ହୁଏନା।
ନ ଯତିର୍ନ ତପସ୍ଵୀ ଚ ନ ଯଜ୍ଵା ନ ଚ ଧର୍ମଭାକ୍। କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଯୋ ଵଶଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତସ୍ଯ ଲୋକଦ୍ଵଯଂ ନ ଚ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଯତି, ତପସ୍ବୀ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରେନାହିଁ।
ପୁତ୍ରୋ ଭୃତ୍ଯଃ ସୁହୃଦ୍ଭ୍ରାତା ଭାର୍ଯା ଧର୍ମଶ୍ଚ ସତ୍ଯତା। ତସ୍ଯୈତାନ୍ଯପଯାସ୍ଯନ୍ତି କ୍ରୋଧଶୀଲସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତମ୍
ପୁଅ, ଚାକର, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଜଣେ ଭଲ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟତା—ଏସବୁ କ୍ରୋଧୀ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।
ଯତ୍କୁମାରାଃ କୁମାର୍ଯଶ୍ଚ ଵୈରଂ କୁର୍ଯୁରଚେତସଃ। ନ ତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋଽନୁକୁର୍ଵୀତ ନ ଵିଦୁସ୍ତେ ବଲାବଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅବିବେକୀ ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ଝିଅମାନେ ଏକାଉଁ ଦୁଷ୍ମନି କରନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅଛି, ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ।