ଇତ୍ଯେଵଂ ସୈନିକାଃ ପ୍ରାହୁର୍ଦ୍ରୋଣସ୍ତାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଆଚାର୍ଯଃ କୁରୁପାଣ୍ଡୂନାଂ ମତୌ ଶୁକ୍ରାଙ୍ଗିରୋପମଃ ।। 38
ଏଭଳି ସେନାମାନେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଦ୍ରୋଣ କହିଲେ, 'ସେ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ଜ୍ଞାନରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସମାନ।'
କିଂ ଵିଚାରେଣ ଵଃ କାର୍ଯମେତେନାନୁସୃତେନ ଵା। ଧାଵନ୍ତମନୁଧାଵଂଶ୍ଚ ନିର୍ଭଯୋ ଭଯଵିପ୍ଲୁତମ୍ । ଵେଣୀକଲାପଂ ନିର୍ଧୂଯ ପ୍ରଵିଭାତି ନରର୍ଷଭଃ ।। 39
ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ବା ପଛୁଆ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଭୟହୀନ ଲୋକ ଭୟଭିତକୁ ଦୌଡ଼ି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ଚୁଆଁ ଖୋଲି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ପରି ଚମକୁଛି।
ଆକାରମର୍ଜୁନସ୍ଯେଵ କ୍ଲୀବରୂପଂ ବିଭର୍ତି ଚ। ରୂପେଣ ପାର୍ଥସଦୃଶଃ ସ୍ତ୍ରୀଵେଷସମଲଂକୃତଃ ।। 40
ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି, କିନ୍ତୁ ଦେଖାରେ ମହିଳା ପରି ଲାଗେ; ମୁହଁରେ ପାର୍ଥଙ୍କ ସମାନ, ମହିଳା ବେଶରେ ଶୋଭିତ।
ତଦେଵୈତଚ୍ଛିରୋଗ୍ରୀଵଂ ତୌ ବାହୂ ପରିଘୋପମୌ । ତତ୍ତଦେଵାସ୍ଯ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। 41
ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ସେଇ ଦୁଇଟି ବାହୁ ଲୋହା ଗଦା ପରି, ସେଇ ପ୍ରଭାବ—ଏହା ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ଏହା ଧନଞ୍ଜୟ।
ଅମରେଷ୍ଵିଵ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଏକଃ କୋସ୍ମାନୁପାଯାଯାଦନ୍ଯୋ ଲୋକେ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। 42
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନଞ୍ଜୟ; ଏହି ସଂସାରରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏମିତି ଏକା ଆସିପାରିବ?
ଦ୍ରୋଣେନ ଚୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କର୍ଣଃ ପ୍ରୋଵାଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଏକଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ଶୂନ୍ଯେ ସଂନିହିତଃ ପୁରେ ।। 43
ଦ୍ରୋଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, 'ବିରାଟଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଏହି ଖାଲି ସହରରେ ଅଛନ୍ତି।'
ସ ଏଷ କିଲ ନିର୍ଯାତୋ ବାଲଭାଵାନ୍ନ ପୌରୁଷାତ୍। କ୍ଲୀବଂ ଵୈ ସାରଥିଂ କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାତୋ ନଗରାଦ୍ବହିଃ ।। 44
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁବକ ହେବାରୁ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏମିତି ବାହାରିଛି; ଏକ ନପୁଂସକକୁ ସାରଥି କରି, ସହରରୁ ବାହାରିଯାଇଛି।
ଛନ୍ନଂ ସତ୍ରେଣ ଵୈ ନୂନଂ ଜାନୀଧ୍ଵଂ ଯାନ୍ତମର୍ଜୁନମ୍ । ତେ ହି ନଃ ପ୍ରତିସଂଯାତୁଂ ସଂଗ୍ରାମେ ନ ହି ଶକ୍ନୁଯୁଃ । କଥମେକତରସ୍ତେଷାଂ ସମସ୍ତାନ୍ଯୋଧଯେତ୍କୁରୂନ୍ ।। 45
ଏହିପରି ବେଶରେ ଅର୍ଜୁନ ଯାଉଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣ; ସେମାନେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଲୋକ କିପରି ସମସ୍ତ କୌରବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ?
ଉତ୍ତରଃ ସାରଥିଂ କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାତୋ ନଗରାଦ୍ବହିଃ। ସ ନୋ ମନ୍ଯେ ଧ୍ଵଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀତ ଏଷ ପଲାଯତି ।। 46
ଉତ୍ତର ଏକ ନପୁଂସକକୁ ସାରଥି କରି ସହରରୁ ବାହାରିଯାଇଛି; ଆମ ଧ୍ୱଜ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛି।
ନୂନଂ ତମେଵ ଧାଵନ୍ତଂ ଜିଘୃକ୍ଷତି ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସାରଥିଂ ହ୍ଯୁତ୍ତରଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ଯୋଦ୍ଧୁମିହେଚ୍ଛତି ।। 47
ନିଶ୍ଚୟ ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଉତ୍ତରଙ୍କୁ ସାରଥି କରି, ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଇତି ସ୍ମ କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ଵିମୃଶନ୍ତଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ନ ଚ ଵ୍ଯଵସିତୁଂ ଵୀରା ଅର୍ଜୁନଂ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ତେ ।। 48
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କୌରବ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅର୍ଜୁନ କି ନୁହେଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ ଉଵାଚେଦଂ ସୈନିକାନ୍ରଥସତ୍ତମାନ୍ । ଅର୍ଜୁନୋ ଵାସୁଦେଵୋ ଵା ରାମଃ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଏଵ ଵା। ତେ ହି ନଃ ପ୍ରତିସଂଯାତୁଂ ସଂଗ୍ରାମେ ନ ହି ଶକ୍ନୁଯୁଃ ।। 49
ଦୁର୍ୟୋଧନ ସେନା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି ଅର୍ଜୁନ, ବାସୁଦେବ, ବାଲରାମ କିମ୍ବା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯେହେଉଁ, ସେମାନେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ଅନ୍ଯୋ ଵୈ କ୍ଲୀବରୂପେଣ ଯଦ୍ଯାଗଚ୍ଛେଦ୍ଗଵାଂ ପଦମ୍। ଶସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରର୍ପଯିତ୍ଵା ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଭୂତଲେ । କଥମେକତରସ୍ତେଷାଂ ସମସ୍ତାନ୍ଯୋଧଯେତ୍କୁରୂନ୍ ।। 50
ଅନ୍ୟ କେହି ଯଦି ନପୁଂସକ ବେଶରେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିବ, ତେବେ ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରିଦେବି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଲୋକ କିପରି ସମସ୍ତ କୌରବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ?
ଛନ୍ନଂ ତଥା ତଂ ଵେଷେଣ ପାଣ୍ଡଵଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୈନିକାଃ। ଅର୍ଜୁନେତି ଚ ନେତ୍ଯେଵ ନ ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ତେ ପୁନଃ। ଇତି ସ୍ମ କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ଵିମୃଶନ୍ତଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। 51
ଏଭଳି ବେଶରେ ସେଇ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେନାମାନେ ଏହା ଅର୍ଜୁନ କି ନୁହେଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ କୌରବ ପୁନିପୁନି ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।
ଦୃଢେଵଧୀ ମହାସତ୍ତ୍ଵଃ ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ଅଦ୍ଯାଗଚ୍ଛତି ଚେଦ୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସର୍ଵଂ ସଂଶଯିତଂ ବଲମ୍ ।। 52
ଯଦି ଆଜି ସେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ବିପୁଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିବେ, ତେବେ ଆମ ସମସ୍ତ ସେନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ।
ନ ଚାପ୍ଯନ୍ଯତରଂ ତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। 53
ତଥାପି, ସେମାନେ ଧନଞ୍ଜୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଅଟେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତରଂ ତୁ ପ୍ରଧାଵନ୍ତମନୁଦ୍ରୁତ୍ଯ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଗତ୍ଵା ଶତପଦଂ ତୂର୍ଣଂ କେଶପକ୍ଷେ ପରାମୃଶତ୍ ।। 54
ଉତ୍ତର ଭାଗିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଧାଉଥିଲେ। ସେ ଶତ ଦୌଡ଼ିବା ପରେ, ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କର କେଶ ଧରି ଧରିଲେ।
ମା ମା ଗୃହାଣ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦାସୋଽହଂ ତେ ବୃହନ୍ନଲେ। ଇତି ଵାଦିନମେଵାଶୁ ଧାଵନ୍ତଂ ତରସାଽଗ୍ରହୀତ୍। ଵିରାଟପୁତ୍ରଂ ବୀଭତ୍ସୁର୍ବଲଵାନରିମର୍ଦନଃ ।। 55
ଉତ୍ତର କହିଲେ, 'ମୋତେ ଧରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କ ଭଲ ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ବୃହନ୍ନଳା!' — ଏଭଳି କହି ଏବଂ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀଭତ୍ସୁର ଉତ୍ତରଙ୍କୁ ଜୋରରେ ଧରିଲେ।
ସୋଽର୍ଜୁନେନ ପରାମୃଷ୍ଟଃ ପର୍ଯଦେଵଯଦାର୍ତଵତ୍ । ବହୁଲଂ କୃପଣଂ ଚୈଵ ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରାଵେଦଯଦ୍ବହୁ ।। 56
ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ପରେ, ଉତ୍ତର ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଜ ଧନସମ୍ପତି ବିଷୟରେ ବହୁତ କଥା କହିଲେ।
ସୁଵର୍ଣମଣିମୁକ୍ତାନାଂ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛସି ଦଦ୍ମି ତେ। ହସ୍ତିନୋଶ୍ଵାନ୍ରଥାନ୍ଗାଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ସମଲଙ୍କୃତାଃ ।। 57
ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଯେଉଁଠି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଦେଇଦେବି। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ଗାଈ ଏବଂ ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତା ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।
ଶାତକୁମ୍ଭସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଯ ରଜତସ୍ଯ ଚ। ଦଦାମି ଶତନିଷ୍କଂ ତେ ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ତ୍ଵଂ ବୃହନ୍ନଲେ ।। 58
ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ଶତ ନିଷ୍କ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି। ବୃହନ୍ନଳା, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଷଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵଲଂକୃତାଃ କନ୍ଯା ଗ୍ରାମମେକଂ ଦଦାମି ତେ। ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ତ୍ଵଂ ଭୃଶଂ ଦୀନଂ ଵିହ୍ଵଲଂ ଭଯକମ୍ପିତମ୍ ।। 59
ଏଠାରେ ଛଅଟି ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତା କନ୍ୟା ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଏକଟି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି। ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ମଣୀନଷ୍ଟୌ ଚ ଵୈଡୂର୍ଯାନ୍ହେମବଦ୍ଧାନ୍ମହାପ୍ରଭାନ୍। ହେମଦଣ୍ଡପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଂ ରଥଂ ଯୁକ୍ତଂ ତୁ ଵାଜିଭିଃ ।। 60
ସୁନାରେ ଗଠିତ ଏଠି ଆଠଟି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବୈଡୂର୍ୟ ମଣି ଏବଂ ସୁନା ଦଣ୍ଡରେ ଢାକାଯାଇଥିବା, ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଏକ ରଥ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।
ମତ୍ତାଂଶ୍ଚ ଦଶ ମାତଙ୍ଗାନ୍ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ତ୍ଵଂ ବୃହନ୍ନଲେ । ଗମିଷ୍ଯାମି ପୁରଂ ଷଣ୍ଡ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମାତରମଦ୍ଯ ତାମ୍ ।। 61
ମତ୍ତ ଦଶଟି ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି। ବୃହନ୍ନଳା, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଆଜି ସହରକୁ ଯାଇ, ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିବି।
ଏକୋଽହମେଵ ମେ ମାତୁଃ କୁମାରଃ କିଂ ବ୍ରୁଵେ ତତଃ। ଵିଧିରେଵଂଵିଧେ କାଲେ ତ୍ଵଦ୍ଵଶଂ କୁରୁତେ ହି ମାମ୍ ।। 62
ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ। ତାଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଏପରି ସମୟରେ, ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନ କରିଛି।
ମାତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ବାଲୋଽହଂ ତେନ ଚାସ୍ମି ସୁପୋଷିତଃ। ମାତୃପାର୍ଶ୍ଵଶଯାନୋଽହମସ୍ପୃଷ୍ଟାତପଵାଯୁମାନ୍ ।। 63
ମୁଁ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଛୋଟ ପୁଅ ଏବଂ ସେ ମୋତେ ଭଲ ଭାବେ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପବନ ମୋତେ ଛୁଁଇ ନଥାଏ।
ଅଦୃଷ୍ଟବାଲଯୁଦ୍ଧୋଽହଂ କୁତସ୍ତେ କୁରଵଃ କୁତଃ। ମାତୃପାର୍ଶ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ମୁଞ୍ଚ ମାଂ ତ୍ଵଂ ବୃହନ୍ନଲେ ।। 64
ମୁଁ କେବେ ବାଳକଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ କିପରି କୁରୁମାନେ ସାମ୍ନା କରିବି? ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ, ବୃହନ୍ନଳା, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ପ୍ରଲଯାର୍ଣଵସଂକାଶଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କୌରଵଂ ବଲମ୍ ।। 65
କୌରବ ସେନା ପ୍ରଳୟ ସମୟର ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମଧ୍ଯେଽହମଜ୍ଞାନାଦ୍ଵୀର୍ଯଶୌର୍ଯାଙ୍କିତାଂ ଗିରମ୍। ଉକ୍ତୋ ଯୌଵନଗର୍ଵେଣ କୋ ଜେତୁଂ ଶକ୍ନୁଯାତ୍କୁରୂନ୍ । ଅମୁକ୍ତ୍ଵା ମାଂ ଯଦି ନଯେର୍ମରିଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ ।। 66
ମୁଁ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଯୁବାବୟସର ଗର୍ବରେ ବୀରତା ଓ ସୌର୍ଯ୍ୟର କଥା କହିଥିଲି—'କୁରୁମାନେ କିଏ ଜିତିପାରିବ?' ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଗରେ ମରିଯିବି।
ଏଵମାଦୀନି ଵାକ୍ଯାନି ଵିଲପନ୍ତମଚେତସମ୍। ପ୍ରସଭଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରଥସ୍ଯାନ୍ତିକମାନଯତ୍ ।। 67
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅବାକ୍ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଉତ୍ତରଙ୍କୁ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଅର୍ଜୁନ ଜୋରକରି ରଥ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ।