ସର୍ଵଲୋକଗୁରୁଃ କାଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦୁହିତା ଶୁଭେ। ତସ୍ମାଦପି ଭଯଂ ମେଽଦ୍ଯ ତତଃ କଲ୍ଯାଣି ନାର୍ହସି
'ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ କାବ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ ତୁମେ, ଶୁଭେ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଆଜି ଭୟଭୀତ, ତେଣୁ ମଧୁରେ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଯଦି ମଦ୍ଵଚନାନ୍ନାଦ୍ଯ ମାଂ ନେଚ୍ଛସି ନରାଧିପ। ତ୍ଵାମେଵ ଵରଯେ ପିତ୍ରା ତସ୍ମାଲ୍ଲପ୍ସ୍ଯସି ଗଚ୍ଛ ହି
'ଯଦି ରାଜା, ଆଜି ମୋର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ମୋତେ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ମୋର ବାପା ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ବାଛିବେ, ଏଭଳି ତୁମେ ମୋତେ ପାଇପାରିବ; ଏବେ ଚାଲ।'
ଆମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ସୁଶ୍ରୋଣୀଂ ଯଯାତିଃ ସ୍ଵପୁରଂ ଯଯୌ। ଗତେ ତୁ ନାହୁଷେ ତସ୍ମିନ୍ଦେଵଯାନ୍ଯପ୍ଯନିନ୍ଦିତା
ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଯୟାତି ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବୟାନୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା, ମଧ୍ୟ—
କ୍ଵଚିଦ୍ଗତ୍ଵା ଚ ରୁଦତୀ ଵୃକ୍ଷମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଧିଷ୍ଠିତା। ତତଶ୍ଚିରାଯମାଣାଯାଂ ଦୁହିତର୍ଯଥ ଭାର୍ଗଵଃ
କେଉଁଠି ଯାଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେବୟାନୀ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦଉଁଥିଲେ। ଏଭଳି ଝିଅ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ, ତେବେ ଭାର୍ଗବ—
ସଂସ୍ମୃତ୍ଯୋଵାଚ ଧାତ୍ରୀଂ ତାଂ ଦୁହିତୁଃ ସ୍ନେହଵିକ୍ଲଵଃ। ଧାତ୍ରି ତ୍ଵମାନଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦେଵଯାନୀଂ ସମୁଧ୍ଯମାମ୍
ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ, ଭାର୍ଗବ ଝିଅ ପାଇଁ ଭଲପାଇବାରେ ଭରିଯାଇ, ଝିଅଙ୍କ ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଧାତ୍ରୀ, ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବାହାରିଥିବା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ନେଇ ଆ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ସା ଧାତ୍ରୀ ତ୍ଵରିତାଽଽନଯିତୁଂ ଗତା। ଯତ୍ରଯତ୍ର ସଶୀଭିଃ ସା ଗତା ପଦମମାର୍ଗତ
ଏପରି କହିବା ସହିତ, ସେ ଧାତ୍ରୀ ତୁରନ୍ତ ନେଇଆଣିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଗଲେ, ପଦେପଦେ ଖୋଜିଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ତଥା ଦୀନାଂ ଶ୍ରମାର୍ତାଂ ରୁଦତୀଂ ସ୍ଥିତାମ୍। ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କିମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଶୀଘ୍ରଂ ଵଦ ପିତାହ୍ଵଯତ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। 'କଣ ଘଟିଲା, ଭଲି? ଶୀଘ୍ର କହ, ତୁମର ବାପା ଡାକୁଛନ୍ତି।'
ଏଵମୁକ୍ତାହ ଧାତ୍ରୀଂ ତାଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଵୃଜିନଂ କୃତମ୍। ଉଵାଚ ଶୋକସଂତପ୍ତା ଘୂର୍ଣିକାମାଗତାଂ ପୁରଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି। ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଥିବା ଘୂର୍ଣ୍ଣିକାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵରିତଂ ଘୂର୍ଣିକେ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ପିତୁଃ
'ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା, ତୁରନ୍ତ ଯା, ଶୀଘ୍ର ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେ।'
ସା ତତ୍ର ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ଘୂର୍ଣିକାଽସୁରମନ୍ଦିରମ୍
ଏପରି କହି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ତୁରନ୍ତ ଦେଉଁଥିବା ଅସୁରଙ୍କ ମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମୁଵାଚେଦଂ ସଂଭ୍ରମାଵିଷ୍ଟଚେତନା। ଆଚଚକ୍ଷେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଵନେ ହତାମ୍
କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇ, ସେ କହିଲେ, 'ଦେବୟାନୀକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ଷତି କରାଯାଇଛି, ମହାପଣ୍ଡିତ।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ମହାଭାଗ ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ହତାମ୍
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି।' ଏଭଳି, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୋଇଥିବା ଶୁଣି—
ତ୍ଵରଯା ନିର୍ଯଯୌ ଦୁଃଖାନ୍ମାର୍ଗମାଣଃ ସୁତାଂ ଵନେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ତତୋ ଵନେ
କାବ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଓ ତୁରନ୍ତ, ଝିଅକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ଏବଂ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖି—
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଂପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆତ୍ମଦୋଷୈର୍ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦୁଃଖସୁଖେ ଜନାଃ
ଦୁଇହାତରେ ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।'
ମନ୍ଯେ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ତେଽସ୍ତି ଯସ୍ଯେଯଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ କିଛି ଭୁଲ କାମ କରିଥିବ, ଯାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ମିଳିଛି।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଯଦୁକ୍ତାଽସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ।। ସତ୍ଯଂ କିଲୈତତ୍ସା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯାନାମସି ଗାଯନଃ
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ। ସେଠିକିଏ କହିଥିଲେ—ତୁମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟକ।'
ଏଵଂ ହି ମେ କଥଯତି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଵଚନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣପରୁଷଂ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଖୁବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରେ ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତା ନିତ୍ଯଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ଅହଂ ତୁ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲି, ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲି ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲି, ତେବେ ମୁଁ ଦେଉଥିଲି, ମୋ ପ୍ରଶଂସା ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲି।
ଇଦଂ ମାମାହ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନା ଦର୍ପପୂର୍ଣା ପୁନଃ ପୁନଃ
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଯଦ୍ଯହ ସ୍ତୁଵତସ୍ତାତ ଦୁହିତା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମିତ୍ଯୁକ୍ତା ତୁ ସଖୀ ମଯା
ପିତା, ଯଦି ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବି, ତେବେ ମୋ ସଖୀ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ଉକ୍ତାପ୍ଯେଵଂ ଭୃଶଂ ମାଂ ସା ନିଗୃହ୍ଯ ଵିଜନେ ଵନେ। କୂପେ ପ୍ରକ୍ଷେପଯାମାସ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଗୃହମାଗମତ୍
ଏପରି କହାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦମନ କରି, କୂଆଁରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ପରେ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତା ନ ତ୍ଵଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ଅସ୍ତୋତୁଃ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦୁହିତା ଦେଵଯାନ୍ଯସି
ତୁମେ ସେଠିପାଇଁ ନୁହଁଅ ଯିଏ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ନାହିଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଗ୍ରହଣ କର, ତୁମେ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଝିଅ, ପ୍ରଶଂସିତ ଝିଅ ନୁହଁଅ।
ଵୃଷପର୍ଵୈଵ ତଦ୍ଵେଦ ଶକ୍ରୋ ରାଜା ଚ ନାହୁଷଃ। ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମୈଶ୍ଵରଂ ହି ବଲଂ ମମ
ଏହି କଥା ବୃଷପର୍ବଣ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ନାହୁଷ ରାଜା ଜାଣନ୍ତି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦେବତାସମ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଏବଂ ଶାସକ ଭାବରେ ଅଛି।
ଜାନାମି ଜୀଵିନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଲୋକେସ୍ମିଞ୍ଶାଶ୍ଵତୀଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ମୃତଃ ସଂଜୀଵତେ ଜନ୍ତୁର୍ଯଯା କମଲଲୋଚନେ
ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନ ବିଦ୍ୟା ଜାଣେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା, କମଳନୟନୀ, ମୃତ ଜୀବ ଆଉଥରେ ବଞ୍ଚିଉଥାଏ।
କତ୍ଥନଂ ସ୍ଵଗୁଣାନାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ତପ୍ଯତି ସଜ୍ଜନଃ। ତତୋ ଵକ୍ତୁମଶକ୍ତୋଽସ୍ମିତ୍ଵଂ ମେ ଜାନାସି ଯଦ୍ବଲମ୍
ନିଜ ଗୁଣର ଗର୍ବ କରିଲେ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ମୁଁ କହିପାରୁନି, ତୁମେ ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣ।
ତସମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ ଗଚ୍ଛାମଃ ସ୍ଵଗୃହଂ କୁଲନନ୍ଦିନି। କ୍ଷମାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଶାଲାକ୍ଷି କ୍ଷମାସାରା ହି ସାଧଵଃ
ତେଣୁ ଉଠ, ଆମେ ଘରକୁ ଚଲିବା, ବଂଶର ଗୌରବ; ଖ୍ଷମା କର, ବିଶାଳନୟନୀ, କାରଣ ଖ୍ଷମା ହେଉଛି ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କର ମୂଳ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିତ୍ସର୍ଵଗତଂ ଭୂମୌ ଵା ଯଦି ଵା ଦିଵି। ତସ୍ଯାହମୀଶ୍ଵରୋ ନିତ୍ଯଂ ତୁଷ୍ଟେନୋକ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ, ତାହାର ମୁଁ ସଦା ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହାଯାଇଛି।
ଅହଂ ଜଲଂ ଵିମୁଞ୍ଚାମି ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ପୁଷ୍ଣାମ୍ଯୌଷଧଯଃ ସର୍ଵା ଇତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ମୁଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ ପୋଷଣ କରେ—ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଏଵଂ ଵିଷାଦମାପନ୍ନାଂ ମନ୍ଯୁନା ସଂପ୍ରପୀଡିତାମ୍। ଵଚନୈର୍ମଧୁରୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ତାଂ ପିତା
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଦମିତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପିତା ମଧୁର ଏବଂ କୋମଳ କଥାରେ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ଯଃ ପରେଷାଂ ନରୋ ନିତ୍ଯମତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ। ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କଠୋର କଥା ସହିପାରେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜିତିଥାଏ—ଏହି କଥା ଜାଣ।