ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ମହତୀଂ ସେନାଂ କୁରୂଣାଂ ଦୃଢଧନ୍ଵିନାମ୍। ପରିଦେଵଯତେ ମନ୍ଦଃ ସକାଶେ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ ।। 18
କୁରୁମାନେ ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ସେନା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଅବିବେକୀ ଲୋକଟି ସବ୍ୟସାଚୀଙ୍କ ସମ୍ନିପାତରେ ଦୁଃଖ କରୁଛି।
ତ୍ରିଗର୍ତାନ୍ମେ ପିତା ଯାତଃ ଶୂନ୍ଯେ ଵୈ ପ୍ରଣିଧାଯ ମାମ୍। ସର୍ଵାଂ ସେନାମୁପାଦାଯ ନ ମେ ସନ୍ତୀହ ସୈନିକାଃ ।। 19
ମୋର ବାପା ଟ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ଏଠାରେ ଏକାକି ଛାଡ଼ିଦେଇ; ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ସେନା ନାହିଁ।
ଅହମେକୋ ବହୂନ୍ବାଲଃ କୃତାସ୍ତ୍ରାନକୃତଶ୍ରମଃ। ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ନିଵର୍ତଯ ବୃହନ୍ନଲେ ।। 20
ମୁଁ ଏକା, ଅଧିକ ଯୁବକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ, କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାରେ ଅପରିଚିତ; ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ—ବୃହନ୍ନଳା, ତୁମେ ଫେରିଯାଅ।
ତଂ ତଥା ଵାଦିନଂ ତତ୍ର ବୀଭତ୍ସୁଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ସଂପ୍ରହସ୍ଯ ପୁନସ୍ତଂ ଵୈ ସର୍ଵଲୋକମହାରଥଃ ।। 21
ସେଠାରେ ସେ ଏଭଳି କହିଥିବାବେଳେ, ବୀଭତ୍ସୁ ହସି ହସି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସେ ମହାରଥୀ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭଯେନ ଦୀନରୂପୋଽସି ଦ୍ଵିଷତାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନଃ । ନ ଚ ତାଵତ୍କୃତଂ କିଂଚିତ୍ପରୈଃ କର୍ମ ରଣାଜିରେ ।। 22
ଭୟରେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛ, ଏହା ଦୁଶ୍ମନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଛି; ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କିଛି କରିନାହାନ୍ତି।
ସ୍ଵଯମେଵ ଚ ମାମାତ୍ଥ ନଯ ମାଂ କୌରଵାନ୍ପ୍ରତି । ସୋହଂ ତ୍ଵାଂ ତତ୍ର ନେଷ୍ଯାମି ଯତ୍ରୈତେ ବହୁଲା ଧ୍ଵଜାଃ ।। 23
ତୁମେ ନିଜେ ମୋତେ କହିଥିଲ, 'ମୋତେ କୌରବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ନେଇଯାଅ'; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବି, ଯେଉଁଠି ଏତେ ଧ୍ୱଜ ଉଠିଛି।
ମଧ୍ଯମାମିଷଗୃଧ୍ରୂନାଂ କୁରୂଣାମାତତାଯିନାମ୍ । ନେଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୋ ମା ତ୍ଵଂ ହି ଵିମନା ଭଵ। ସମୁଦ୍ରମିଵ ଗମ୍ଭୀରଂ କୁରୁସୈନ୍ଯମରିନ୍ଦମ ।। 24
ମହାବାହୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଯିବି, ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମାଂସ ପାଇଁ ଲୋଭୀ; ଶତ୍ରୁଦମନ, ଭୟଭିତ ହେଉନି, କୁରୁ ସେନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର।
ସ୍ତ୍ରୀସକାଶେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ପୁରୁଷାଣାଂ ହି ଶୃଣ୍ଵତାମ୍। ଵିକତ୍ଥମାନୋ ନିର୍ଯାତ୍ଵା ବ୍ରୂଷି କିଂ ନାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ୍ଯସେ ।। 25
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ଉଦ୍ଧତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଚାଲିଯିବାବେଳେ ଗର୍ବ କରିଥିଲ; ଏବେ କାହିଁକି କହୁଛ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ?
ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପୌରୁଷଂ ପୁରୁଷେଷୁ ଚ। ରଥମାରୁହ୍ଯ ନିର୍ଯାତ୍ଵା କିମର୍ଥଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ ।। 26
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୌରୁଷ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ରଥରେ ଚଢ଼ି ବାହାରିଲ, ଏବେ କାହିଁକି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛ?
ନ ଚେଦ୍ଵିଜିତ୍ଯ ଗାସ୍ତ୍ଵଂ ହି ନଗରଂ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯସି। ପ୍ରହସିଷ୍ଯନ୍ତି ଵୀରାସ୍ତ୍ଵାଂ ନରା ନାର୍ଯଶ୍ଚ ସଂଗତାଃ ।। 27
ଯଦି ତୁମେ ଗାଁ ଫେରାଇ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ସହରକୁ ଫେରିବ, ତେବେ ସଂଗ୍ରହୀତ ବୀର, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ତୁମକୁ ହସିବେ।
ଅହମପ୍ଯସ୍ମି ସୈରନ୍ଧ୍ର୍ଯା ସ୍ତୁତଃ ସାରଥ୍ଯକର୍ମଣି । ନାହଂ ଶକ୍ନୋମ୍ଯନିର୍ଜିତ୍ଯ ଗାଃ ପ୍ରଯାତୁଂ ପୁରଂ ପ୍ରତି ।। 28
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କ ଠାରୁ ରଥଚାଳନାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଗାଁ ଫେରାଇ ନେଇନଥିଲେ, ମୁଁ ସହରକୁ ଫେରିପାରିବି ନାହିଁ।
ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ଚୈଵ ସୈରନ୍ଧ୍ର୍ଯାସ୍ତଵ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତଃ । କଥଂ ନ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯେଯମହଂ କୁରୂନେତାନ୍ସ୍ଥିରୋ ଭଵ ।। 29
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଓ ତୁମ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଥିବା କଥାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, କୁରୁମାନଙ୍କ ନେତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କିପରି ମୁଁ ମନା କରିପାରିବି? ଦୃଢ଼ ହେଉ।
କାମଂ ହରନ୍ତୁ ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ ଭୂଯାଂସଃ କୁରଵୋ ଧନମ୍। ପ୍ରହସନ୍ତୁ ଚ ମାଂ ନାର୍ଯୋ ନରା ଵାଽପି ବୃହନ୍ନଲେ ।। 30
କୁରୁମାନେ ଚାହିଲେ ମାତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଉନ୍ତୁ; ବୃହନ୍ନଳାର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ମୋତେ ହସନ୍ତୁ।
ସଂଗ୍ରାମେଣ ନ ମେ କାର୍ଯଂ ଗାଵୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଚାପି ମେ । ନଗରଂ ଚ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ବୃହନ୍ନଲେ ।। 31
ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଗାଁ ଯାଉନ୍ତୁ, ମୁଁ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି—ବୃହନ୍ନଳା, ତୁମେ ନିଜେ ଦେଖ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ଭୀତୋ ରଥାତ୍ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ କୁଣ୍ଡଲୀ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମାନଂ ସୁସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଵିସୃଜ୍ଯ ସଶରଂ ଧନୁଃ ।। 32
ଏଭଳି କହି, ଭୟଭିତ କୁଣ୍ଡଳୀ ରଥରୁ ଝାପି ପଳାଇଗଲେ, ଭୟରେ ମାନ ଛାଡ଼ି, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଫେଲିଦେଲେ।
ନୈଷ ଶୂରୈଃ ସ୍ମୃତୋ ଧର୍ମଃ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ପଲାଯନମ୍। ଶ୍ରେଯୋ ହି ମରଣଂ ଯୁଦ୍ଧେ ନ ଭୀତସ୍ଯ ପଲାଯନମ୍ ।। 33
ବୀରମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ପଳାଇଯିବାକୁ ଧର୍ମ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାଠାରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଯିବା ଭଲ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କୌରଵ୍ଯଃ ସୋଽଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ରଥୋତ୍ତମାତ୍। ତମନ୍ଵଧାଵଦ୍ଧାଵନ୍ତଂ ରାଜପୁତ୍ରଂ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ଦୀର୍ଘାଂ ଵେଣୀଂ ଵିଧୂନ୍ଵାନଃ ସାଧୁ ରକ୍ତେ ଚ ଵାସସୀ ।। 34
ଏଭଳି କହି, କୌରବ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ; ଧନଞ୍ଜୟ ଦୀର୍ଘ ବେଣୀ ହଲାଇ ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପଳାଇଯାଉଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଵିକ୍ରମନ୍ତଂ ପଦନ୍ଯାସୈର୍ନମଯନ୍ତଂ ଚ ଭୂତଲମ୍ । ଵିଧୂଯ ଵେଣୀଂ ଧାଵନ୍ତମଜାନନ୍ତୋଽର୍ଜୁନଂ ତଦା। ସୈନିକାଃ ପ୍ରାହସନ୍କେଚିଦ୍ଯୋଷିଦ୍ରୂପମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତମ୍ ।। 35
ସେ ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଭୂମିକୁ ଅଳ୍ପ ହେଉଥିଲେ, ବେଣୀ ହଲାଇ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ତାକୁ ଅର୍ଜୁନ ବୋଲି ଜାଣିନଥିଲେ; କିଛି ସେନା ତାଙ୍କୁ ଜଣା ଯୌବନା ରୂପରେ ଦେଖି ହସିଲେ।
ତଂ ଚ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଧାଵନ୍ତଂ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁରଵୋଽବ୍ରୁଵନ୍ । କୋଽଯଂ ଧାଵତ୍ଯସଙ୍ଗେନ ପୂର୍ଵଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ରଥୋତ୍ତମମ୍ ।। 36
ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ତେଜରେ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି, କୌରବମାନେ କହିଲେ, 'ଏ କିଏ, ଏକା ଏକା ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ?'
କ ଏଷ ଵେଷସଂଚ୍ଛନ୍ନୋ ଭସ୍ମନେଵ ହୁତାଶନଃ। କିଂଚିଦସ୍ଯ ଯଥା ପୁଂସଃ କିଂଚିଦସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। 37
ଏଠି କିଏ, ଅଜଣା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛି, ଅଗ୍ନି ଭସ୍ମ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି? କେତେକ ଦିଗରେ ପୁରୁଷ ପରି ଲାଗେ, କେତେକ ଦିଗରେ ମହିଳା ପରି ମନେହୁଏ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସୈନିକାଃ ପ୍ରାହୁର୍ଦ୍ରୋଣସ୍ତାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଆଚାର୍ଯଃ କୁରୁପାଣ୍ଡୂନାଂ ମତୌ ଶୁକ୍ରାଙ୍ଗିରୋପମଃ ।। 38
ଏଭଳି ସେନାମାନେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଦ୍ରୋଣ କହିଲେ, 'ସେ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ଜ୍ଞାନରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସମାନ।'
କିଂ ଵିଚାରେଣ ଵଃ କାର୍ଯମେତେନାନୁସୃତେନ ଵା। ଧାଵନ୍ତମନୁଧାଵଂଶ୍ଚ ନିର୍ଭଯୋ ଭଯଵିପ୍ଲୁତମ୍ । ଵେଣୀକଲାପଂ ନିର୍ଧୂଯ ପ୍ରଵିଭାତି ନରର୍ଷଭଃ ।। 39
ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ବା ପଛୁଆ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଭୟହୀନ ଲୋକ ଭୟଭିତକୁ ଦୌଡ଼ି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ଚୁଆଁ ଖୋଲି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ପରି ଚମକୁଛି।
ଆକାରମର୍ଜୁନସ୍ଯେଵ କ୍ଲୀବରୂପଂ ବିଭର୍ତି ଚ। ରୂପେଣ ପାର୍ଥସଦୃଶଃ ସ୍ତ୍ରୀଵେଷସମଲଂକୃତଃ ।। 40
ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି, କିନ୍ତୁ ଦେଖାରେ ମହିଳା ପରି ଲାଗେ; ମୁହଁରେ ପାର୍ଥଙ୍କ ସମାନ, ମହିଳା ବେଶରେ ଶୋଭିତ।
ତଦେଵୈତଚ୍ଛିରୋଗ୍ରୀଵଂ ତୌ ବାହୂ ପରିଘୋପମୌ । ତତ୍ତଦେଵାସ୍ଯ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ନାଯମନ୍ଯୋ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। 41
ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା, ସେଇ ଦୁଇଟି ବାହୁ ଲୋହା ଗଦା ପରି, ସେଇ ପ୍ରଭାବ—ଏହା ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ଏହା ଧନଞ୍ଜୟ।
ଅମରେଷ୍ଵିଵ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଏକଃ କୋସ୍ମାନୁପାଯାଯାଦନ୍ଯୋ ଲୋକେ ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। 42
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନଞ୍ଜୟ; ଏହି ସଂସାରରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏମିତି ଏକା ଆସିପାରିବ?
ଦ୍ରୋଣେନ ଚୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କର୍ଣଃ ପ୍ରୋଵାଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଏକଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ଶୂନ୍ଯେ ସଂନିହିତଃ ପୁରେ ।। 43
ଦ୍ରୋଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, 'ବିରାଟଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଏହି ଖାଲି ସହରରେ ଅଛନ୍ତି।'
ସ ଏଷ କିଲ ନିର୍ଯାତୋ ବାଲଭାଵାନ୍ନ ପୌରୁଷାତ୍। କ୍ଲୀବଂ ଵୈ ସାରଥିଂ କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାତୋ ନଗରାଦ୍ବହିଃ ।। 44
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁବକ ହେବାରୁ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏମିତି ବାହାରିଛି; ଏକ ନପୁଂସକକୁ ସାରଥି କରି, ସହରରୁ ବାହାରିଯାଇଛି।
ଛନ୍ନଂ ସତ୍ରେଣ ଵୈ ନୂନଂ ଜାନୀଧ୍ଵଂ ଯାନ୍ତମର୍ଜୁନମ୍ । ତେ ହି ନଃ ପ୍ରତିସଂଯାତୁଂ ସଂଗ୍ରାମେ ନ ହି ଶକ୍ନୁଯୁଃ । କଥମେକତରସ୍ତେଷାଂ ସମସ୍ତାନ୍ଯୋଧଯେତ୍କୁରୂନ୍ ।। 45
ଏହିପରି ବେଶରେ ଅର୍ଜୁନ ଯାଉଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣ; ସେମାନେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଲୋକ କିପରି ସମସ୍ତ କୌରବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ?
ଉତ୍ତରଃ ସାରଥିଂ କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାତୋ ନଗରାଦ୍ବହିଃ। ସ ନୋ ମନ୍ଯେ ଧ୍ଵଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀତ ଏଷ ପଲାଯତି ।। 46
ଉତ୍ତର ଏକ ନପୁଂସକକୁ ସାରଥି କରି ସହରରୁ ବାହାରିଯାଇଛି; ଆମ ଧ୍ୱଜ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଛି।
ନୂନଂ ତମେଵ ଧାଵନ୍ତଂ ଜିଘୃକ୍ଷତି ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସାରଥିଂ ହ୍ଯୁତ୍ତରଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଯଂ ଯୋଦ୍ଧୁମିହେଚ୍ଛତି ।। 47
ନିଶ୍ଚୟ ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଉତ୍ତରଙ୍କୁ ସାରଥି କରି, ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।