ଅଥୋତ୍ତରୋ ଵର୍ମ ମହାପ୍ରଭାଵଂ ସୁଵର୍ଣଵୈଡୂର୍ଯପରିଷ୍କୃତଂ ଶୁଭମ୍। ଆମୁଚ୍ଯ ଵୀରଃ ପ୍ରଯଯୌ ରଥୋତ୍ତମଂ ଧନଞ୍ଜଯଂ ସାରଥିନଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ।। 71
ଏପରି ଉତ୍ତରା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୈଡୂର୍ୟ ଅଳଙ୍କୃତ ଚମକୁଥିବା କବଚ ପିନ୍ଧି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ରଥଚାଳକ ଭାବେ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ତମୁତ୍ତରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରଥୋତ୍ତମେ ସ୍ଥିତଂ ବୃହନ୍ନଲାଂ ଚୈଵ ମହାଜନସ୍ତଦା। ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ମଙ୍ଗଲିନୋଽଭ୍ଯପୂଜଯନ୍ ।। 72
ଉତ୍ତରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଓ ବୃହନ୍ନଳା ସାଙ୍ଗରେ ଦେଖି, ମହାସଭା, ଜନନୀମାନେ, ରାଜକନ୍ୟାମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସୁଭାଗ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ପରିକ୍ରମା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଇଲେ।
ଯଦର୍ଜୁନସ୍ଯର୍ଷଭତୁଲ୍ଯଗାମିନଃ ପୁରାଽଭଵତ୍ଖାଣ୍ଡଵଦାହମଙ୍ଗଲମ୍ । କୁରୂନ୍ସମାସାଦ୍ଯ ରଣେ ବୃହନ୍ନଲେ ସହୋତ୍ତରେଣାସ୍ତୁ ତଵାଦ୍ଯ ମଙ୍ଗଲମ୍ ।। 73
ଯେପରି ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଖଣ୍ଡବ ଦାହ ଶୁଭ ଘଟଣା ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଆଜି ବୃହନ୍ନଳା ମାଇଦାନରେ ଉତ୍ତରଙ୍କ ସହ କୁରୁମାନେ ସାମ୍ନା କରିବା ବେଳେ ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଉ।
ସ ରାଜଧାନ୍ଯ ନିର୍ଯାଯ ଵୈରାଟିରକୁତୋଭଯଃ। ପ୍ରଯାହୀତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଂ ଯତ୍ର ତେ କୁରଵୋ ଗତାଃ ।। 1
ତାପରେ ରାଜା ବିରାଟ୍ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନଗର ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁମାନେ ଗଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲ।'
ସମଵେତାନ୍କୁରୂନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଜିଗୀଷୂନଵଜିତ୍ଯ ଵୈ। ଗାଶ୍ଚୈତାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାଦାଯ ପୁନରେଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରମ୍ ।। 2
'ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ଏହି ଗାଈମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ନେଇ ମୁଁ ପୁଣି ନଗରକୁ ଫେରିଯିବି।'
ତତସ୍ତାଂଶ୍ଚୋଦଯାମାସ ସଦଶ୍ଵାନ୍ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ ।। 3
ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚଲାଇଲେ।
ତେ ହଯା ନରସିଂହେନ ଚୋଦିତା ଵାତରଂହସଃ। ଆଲିଖନ୍ତ ଇଵାକାଶମୂହୁଃ କାଞ୍ଚନମାଲିନଃ ।। 4
ମଣିଷସିଂହଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସୁନା ମାଳା ପିନ୍ଧି, ପବନ ଭଳି ତେଜରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶରେ ରେଖା ଆକିଁଦେଉଛନ୍ତି।
ନାତିଦୂରମଥୋ ଗତ୍ଵା ମାତ୍ସ୍ଯପୁତ୍ରଧନଞ୍ଜଯୌ । ଅଵୈକ୍ଷେତାମଵିତ୍ରସ୍ତୌ କୁରୂଣାଂ ବଲିନାଂ ବଲମ୍ ।। 5
ଅଧିକ ଦୂର ଯାଇନଥିବାବେଳେ, ମାତ୍ସ୍ୟପୁତ୍ର ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଭୟ ଛାଡ଼ି କୁରୁମାନେର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଶ୍ମଶାନମଭିତୋ ଗତ୍ଵା ଶୂରୌ ଦଦୃଶତୁଃକୁରୂନ୍ ।। 6 ।। ତଦନୀକଂ ମହତ୍ତେଷାଂ ଵିସ୍ତୃତଂ ସାଗରୋପମମ୍
ଶ୍ମଶାନ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର କୁରୁମାନେକୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ସାଗର ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା।
ସର୍ପମାଣମିଵାକାଶେ ଵନଂ ବହୁଲପାଦପମ୍ ।। 7 ।। ଦଦୃଶେ ପାର୍ଥିଵୋ ରେଣୁର୍ଜନିତସ୍ତେନ ସର୍ପତା
ସେ ସେନା ଆକାଶରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ସର୍ପ ଚଳିଯାଉଛି; ସେମାନଙ୍କ ଗତିରେ ଉଠୁଥିବା ଧୂଳି ସର୍ପ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଣାଶୋ ଭୂତାନାଂ ଦିଵସ୍ପୃକ୍କୁରୁସତ୍ତମ ।। 8 ।। ତଦନୀକମଥୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଂକୁଲମ୍
ଏହି ଧୂଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଲା, ହେ କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାପରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ—
କର୍ଣଦୁର୍ଯୋଧନକୃପୈର୍ଗୁପ୍ତଂ ଶାନ୍ତନଵେନ ଚ । ଦ୍ରୋଣେନ ସହ ପୁତ୍ରେଣ ମହେଷ୍ଵାସେନ ଧୀମତା ।। 9
ଯାହାକୁ କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ୟୋଧନ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର, ଡ୍ରୋଣ ଓ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ—
ହୃଷ୍ଟରୋମା ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନୋ ନିମୀଲ୍ଯ ସ୍ଵଦୃଶୌ ତଦା। କମ୍ପମାନଶରୀରଶ୍ଚ ପାର୍ଥଂ ଵୈରାଟିରବ୍ରଵୀତ୍ ।। 10
ଭୟରେ ଭିତରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ଶରୀର କାପି କାପି, ବିରାଟ୍ ପାର୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ—
ନୋତ୍ସହେ କୁରୁଭିର୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ରୋମହର୍ଷଂ ହି ପଶ୍ଯ ମେ। ବହୁପ୍ରଵୀରମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦମ୍। ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି କୁରୁସୈନ୍ଯଂ ଭଯାନକମ୍ ।। 11
'ମୁଁ କୁରୁମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନି; ଦେଖ, ମୋ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଛି। ସେମାନଙ୍କ ସେନାରେ ବହୁ ଶୂରବୀର ଅଛନ୍ତି, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନା କରିପାରିବେନି। ମୁଁ ଏହି କୁରୁ ସେନାକୁ ସହିପାରିବିନି।'
ନାଶଂସେ ଭାରତୀଂ ସେନାଂ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ଭୀମକାର୍ମୁକାମ୍। ଦେଵୈରପି ସହେନ୍ଦ୍ରେଣ ନ ଶକ୍ଯଂ କିଂପୁନର୍ନରୈଃ ।। 12
'ଭୀମଙ୍କ ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାରତ ସେନାକୁ ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି ବୋଲି ଆଶା କରେନି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଏହା କରିପାରିବେନି—ତେବେ ମଣିଷମାନେ କେମିତି କରିପାରିବେ?'
ରଥନାଗାଶ୍ଵକଲିଲଂ ପତ୍ତିଧ୍ଵଜସମାକୁଲମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ହି ପରାନୀକଂ ମନଃ ପ୍ରଵ୍ଯଥତୀଵ ମେ ।। 13
'ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ସେନାରେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି ଓ ପତାକା ଭରିଥିବା ଦେଖି, ମୋ ମନ ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି।'
ଯତ୍ର ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚ ଭୀଷ୍ମଶ୍ଚ କୃପଃ କର୍ଣୋ ଵିଵିଂଶତିଃ । ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଵିକର୍ଣଶ୍ଚ ସୋମଦତ୍ତଶ୍ଚ ବାହ୍ଲିକଃ । ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଥା ରାଜା ଵୀରୋ ଦୁର୍ମର୍ଷଣଃ ପରଃ ।। 14
'ସେଠାରେ ଡ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ, ବିବିଂଶତି, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ସୋମଦତ୍ତ, ବାହ୍ଲିକ, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଶୂରବୀର ଦୁର୍ମର୍ଷଣ ଅଛନ୍ତି।'
ନୀତିମନ୍ତୋ ମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ । ମତ୍ତା ଇଵ ମହାନାଗା ଯୁକ୍ତଧ୍ଵଜପତାକିନଃ ।। 15
'ସମସ୍ତେ ନୀତିଜ୍ଞ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମଦ ଚଢ଼ିଥିବା ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ପରି, ତାଙ୍କର ରଥ ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ।'
ନୀତିମନ୍ତୋ ମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵାର୍ଥକୃତନିଶ୍ଚଯାଃ । ତାଞ୍ଜେତୁଂ ସମରେ ଶୂରାନ୍ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିରହମାଗତଃ ।। 16
'ସମସ୍ତେ ନୀତିଜ୍ଞ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର, ସମସ୍ତ କାମରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପୀ। ଏମିତି ଶୂରବୀରମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିବା ମୋର ଅବିବେକ ହେଲା।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ହି କୁରୂନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵ୍ଯୂଢାନୀକାନ୍ପ୍ରହାରିଣଃ । ହୃଷିତାନି ଚ ରୋମାଣି କଶ୍ମଲେନାହତଂ ମନଃ ।। 17
'ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ଦେଖି, ମୋର ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଛି ଓ ମନ ଅସ୍ତିର ହେଉଛି।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ମହତୀଂ ସେନାଂ କୁରୂଣାଂ ଦୃଢଧନ୍ଵିନାମ୍। ପରିଦେଵଯତେ ମନ୍ଦଃ ସକାଶେ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ ।। 18
କୁରୁମାନେ ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ସେନା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧାରୀ ମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଅବିବେକୀ ଲୋକଟି ସବ୍ୟସାଚୀଙ୍କ ସମ୍ନିପାତରେ ଦୁଃଖ କରୁଛି।
ତ୍ରିଗର୍ତାନ୍ମେ ପିତା ଯାତଃ ଶୂନ୍ଯେ ଵୈ ପ୍ରଣିଧାଯ ମାମ୍। ସର୍ଵାଂ ସେନାମୁପାଦାଯ ନ ମେ ସନ୍ତୀହ ସୈନିକାଃ ।। 19
ମୋର ବାପା ଟ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ଏଠାରେ ଏକାକି ଛାଡ଼ିଦେଇ; ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ସେନା ନାହିଁ।
ଅହମେକୋ ବହୂନ୍ବାଲଃ କୃତାସ୍ତ୍ରାନକୃତଶ୍ରମଃ। ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ନିଵର୍ତଯ ବୃହନ୍ନଲେ ।। 20
ମୁଁ ଏକା, ଅଧିକ ଯୁବକ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଭ୍ୟାସ ନାହିଁ, କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାରେ ଅପରିଚିତ; ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ—ବୃହନ୍ନଳା, ତୁମେ ଫେରିଯାଅ।
ତଂ ତଥା ଵାଦିନଂ ତତ୍ର ବୀଭତ୍ସୁଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ସଂପ୍ରହସ୍ଯ ପୁନସ୍ତଂ ଵୈ ସର୍ଵଲୋକମହାରଥଃ ।। 21
ସେଠାରେ ସେ ଏଭଳି କହିଥିବାବେଳେ, ବୀଭତ୍ସୁ ହସି ହସି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସେ ମହାରଥୀ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭଯେନ ଦୀନରୂପୋଽସି ଦ୍ଵିଷତାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନଃ । ନ ଚ ତାଵତ୍କୃତଂ କିଂଚିତ୍ପରୈଃ କର୍ମ ରଣାଜିରେ ।। 22
ଭୟରେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛ, ଏହା ଦୁଶ୍ମନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଛି; ଯେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କିଛି କରିନାହାନ୍ତି।
ସ୍ଵଯମେଵ ଚ ମାମାତ୍ଥ ନଯ ମାଂ କୌରଵାନ୍ପ୍ରତି । ସୋହଂ ତ୍ଵାଂ ତତ୍ର ନେଷ୍ଯାମି ଯତ୍ରୈତେ ବହୁଲା ଧ୍ଵଜାଃ ।। 23
ତୁମେ ନିଜେ ମୋତେ କହିଥିଲ, 'ମୋତେ କୌରବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ନେଇଯାଅ'; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯିବି, ଯେଉଁଠି ଏତେ ଧ୍ୱଜ ଉଠିଛି।
ମଧ୍ଯମାମିଷଗୃଧ୍ରୂନାଂ କୁରୂଣାମାତତାଯିନାମ୍ । ନେଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୋ ମା ତ୍ଵଂ ହି ଵିମନା ଭଵ। ସମୁଦ୍ରମିଵ ଗମ୍ଭୀରଂ କୁରୁସୈନ୍ଯମରିନ୍ଦମ ।। 24
ମହାବାହୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଯିବି, ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମାଂସ ପାଇଁ ଲୋଭୀ; ଶତ୍ରୁଦମନ, ଭୟଭିତ ହେଉନି, କୁରୁ ସେନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର।
ସ୍ତ୍ରୀସକାଶେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ପୁରୁଷାଣାଂ ହି ଶୃଣ୍ଵତାମ୍। ଵିକତ୍ଥମାନୋ ନିର୍ଯାତ୍ଵା ବ୍ରୂଷି କିଂ ନାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ୍ଯସେ ।। 25
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ ଉଦ୍ଧତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଚାଲିଯିବାବେଳେ ଗର୍ବ କରିଥିଲ; ଏବେ କାହିଁକି କହୁଛ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ନାହିଁ?
ତଥା ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପୌରୁଷଂ ପୁରୁଷେଷୁ ଚ। ରଥମାରୁହ୍ଯ ନିର୍ଯାତ୍ଵା କିମର୍ଥଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ ।। 26
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୌରୁଷ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ରଥରେ ଚଢ଼ି ବାହାରିଲ, ଏବେ କାହିଁକି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛ?
ନ ଚେଦ୍ଵିଜିତ୍ଯ ଗାସ୍ତ୍ଵଂ ହି ନଗରଂ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯସି। ପ୍ରହସିଷ୍ଯନ୍ତି ଵୀରାସ୍ତ୍ଵାଂ ନରା ନାର୍ଯଶ୍ଚ ସଂଗତାଃ ।। 27
ଯଦି ତୁମେ ଗାଁ ଫେରାଇ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ସହରକୁ ଫେରିବ, ତେବେ ସଂଗ୍ରହୀତ ବୀର, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ତୁମକୁ ହସିବେ।