ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସାମ୍ନା ପରମଵଲ୍ଗୁନା। କା ତ୍ଵଂ ତାମ୍ରନଖୀ ଶ୍ଯାମା ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲା
ସେ ରାଜା ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, 'ତୁମେ କିଏ, କଞ୍ଚା କଳା ଚାମ ଓ ତାମ୍ର ନଖ, ଚମକୁଥିବା ମଣିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛ?'
ଦୀର୍ଘଂ ଧ୍ଯାଯସି ଚାତ୍ଯର୍ଥଂ କସ୍ମାଚ୍ଛ୍ଵସିଷି ଚାତୁରା। କଥଂ ଚ ପତିତାଽସ୍ଯସ୍ମିନ୍କୂପେ ଵୀରୁତ୍ତୃଣାଵୃତେ
'ତୁମେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହୁଛ, ଏବଂ ଏତେ ଚତୁର ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ କାହିଁକି ନେଉଛ? ଏହି ଗଛ-ଲତା ଘେରା କୂଆରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲ?'
ଯୋଽସୌ ଦେଵୈର୍ହତାନ୍ଦୈତ୍ଯାନୁତ୍ଥାପଯତି ଵିଦ୍ଯଯା
ଯିଏ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ମାରିଥିବା ଦାୟତ୍ୟମାନେକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି—
ତସ୍ଯ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କନ୍ଯାହଂ ସ ମାଂ ନୂନଂ ନ ବୁଧ୍ଯତେ। ଏଷ ମେ ଦକ୍ଷିଣୋ ରାଜନ୍ପାଣିସ୍ତାମ୍ରନଖାଙ୍ଗୁଲିଃ
'ମୁଁ ସେଇ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ମୋର ଡାହାଣ ହାତ, ରାଜା, ତାମ୍ର ନଖ ଥିବା ଆଂଠି।'
ସମୁଦ୍ଧର ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ କୁଲୀନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ମେ ମତଃ। ଜାନାମି ହି ତ୍ଵାଂ ସଂଶାନ୍ତଂ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍
'ମୋତେ ହାତ ଧରି ଏଠାରୁ ବାହାର କର, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ବୋଲି ମନେ କରେ। ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରବଳ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ତସ୍ମାନ୍ମାଂ ପତିତାମସ୍ମାତ୍କୂପାଦୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି
'ସେହିପାଇଁ, ଏହି କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ।'
ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣାଵୁଜ୍ଜହାର ତତୋଽଵଟାତ୍। ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚୈନାଂ ତରସା ତସ୍ମାତ୍କୂପାନ୍ନରାଧିପଃ
ରାଜା ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ କୂଆରୁ ଉଠାଇଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କୂଆରୁ ବାହାର କରିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରେ ଯଥାକାମଂ ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଵ। ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯମାନା ନୃପତିଂ ଦେଵଯାନୀଦମୁତ୍ତରମ୍
'ଭଦ୍ରେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଅ, ତୁମ ପାଖରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।' ଏଭଳି ରାଜା କହିବା ପରେ, ଦେବୟାନୀ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲା।
ଉଵାଚ ମାମୁପାଦାଯ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରିଯୋ ହି ମେ। ଗୃହୀତାହଂ ତ୍ଵଯା ପାଣୌ ତସ୍ମାଦ୍ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯସି
ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ସହିତେ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଚାଲ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ମୋର ହାତ ଧରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବ।'
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ନୃପତିରାହ କ୍ଷତ୍ରକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ। ତ୍ଵଂ ଭଦ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ମାନ୍ମଯା ନାର୍ହସି ସଙ୍ଗମମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, କହିଲେ, 'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର ଝିଅ, ତେଣୁ ମୋ ସହିତ ଏହି ମିଳନ ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ସର୍ଵଲୋକଗୁରୁଃ କାଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦୁହିତା ଶୁଭେ। ତସ୍ମାଦପି ଭଯଂ ମେଽଦ୍ଯ ତତଃ କଲ୍ଯାଣି ନାର୍ହସି
'ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ କାବ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ ତୁମେ, ଶୁଭେ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଆଜି ଭୟଭୀତ, ତେଣୁ ମଧୁରେ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଯଦି ମଦ୍ଵଚନାନ୍ନାଦ୍ଯ ମାଂ ନେଚ୍ଛସି ନରାଧିପ। ତ୍ଵାମେଵ ଵରଯେ ପିତ୍ରା ତସ୍ମାଲ୍ଲପ୍ସ୍ଯସି ଗଚ୍ଛ ହି
'ଯଦି ରାଜା, ଆଜି ମୋର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ମୋତେ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ମୋର ବାପା ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ବାଛିବେ, ଏଭଳି ତୁମେ ମୋତେ ପାଇପାରିବ; ଏବେ ଚାଲ।'
ଆମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ସୁଶ୍ରୋଣୀଂ ଯଯାତିଃ ସ୍ଵପୁରଂ ଯଯୌ। ଗତେ ତୁ ନାହୁଷେ ତସ୍ମିନ୍ଦେଵଯାନ୍ଯପ୍ଯନିନ୍ଦିତା
ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଯୟାତି ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଦେବୟାନୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା, ମଧ୍ୟ—
କ୍ଵଚିଦ୍ଗତ୍ଵା ଚ ରୁଦତୀ ଵୃକ୍ଷମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଧିଷ୍ଠିତା। ତତଶ୍ଚିରାଯମାଣାଯାଂ ଦୁହିତର୍ଯଥ ଭାର୍ଗଵଃ
କେଉଁଠି ଯାଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେବୟାନୀ ଗଛକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦଉଁଥିଲେ। ଏଭଳି ଝିଅ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ, ତେବେ ଭାର୍ଗବ—
ସଂସ୍ମୃତ୍ଯୋଵାଚ ଧାତ୍ରୀଂ ତାଂ ଦୁହିତୁଃ ସ୍ନେହଵିକ୍ଲଵଃ। ଧାତ୍ରି ତ୍ଵମାନଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦେଵଯାନୀଂ ସମୁଧ୍ଯମାମ୍
ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ, ଭାର୍ଗବ ଝିଅ ପାଇଁ ଭଲପାଇବାରେ ଭରିଯାଇ, ଝିଅଙ୍କ ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଧାତ୍ରୀ, ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବାହାରିଥିବା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ନେଇ ଆ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ସା ଧାତ୍ରୀ ତ୍ଵରିତାଽଽନଯିତୁଂ ଗତା। ଯତ୍ରଯତ୍ର ସଶୀଭିଃ ସା ଗତା ପଦମମାର୍ଗତ
ଏପରି କହିବା ସହିତ, ସେ ଧାତ୍ରୀ ତୁରନ୍ତ ନେଇଆଣିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଗଲେ, ପଦେପଦେ ଖୋଜିଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ତଥା ଦୀନାଂ ଶ୍ରମାର୍ତାଂ ରୁଦତୀଂ ସ୍ଥିତାମ୍। ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କିମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଶୀଘ୍ରଂ ଵଦ ପିତାହ୍ଵଯତ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। 'କଣ ଘଟିଲା, ଭଲି? ଶୀଘ୍ର କହ, ତୁମର ବାପା ଡାକୁଛନ୍ତି।'
ଏଵମୁକ୍ତାହ ଧାତ୍ରୀଂ ତାଂ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଵୃଜିନଂ କୃତମ୍। ଉଵାଚ ଶୋକସଂତପ୍ତା ଘୂର୍ଣିକାମାଗତାଂ ପୁରଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି। ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଥିବା ଘୂର୍ଣ୍ଣିକାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵରିତଂ ଘୂର୍ଣିକେ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ପିତୁଃ
'ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା, ତୁରନ୍ତ ଯା, ଶୀଘ୍ର ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେ।'
ସା ତତ୍ର ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ଘୂର୍ଣିକାଽସୁରମନ୍ଦିରମ୍
ଏପରି କହି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ତୁରନ୍ତ ଦେଉଁଥିବା ଅସୁରଙ୍କ ମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମୁଵାଚେଦଂ ସଂଭ୍ରମାଵିଷ୍ଟଚେତନା। ଆଚଚକ୍ଷେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଵନେ ହତାମ୍
କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇ, ସେ କହିଲେ, 'ଦେବୟାନୀକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ଷତି କରାଯାଇଛି, ମହାପଣ୍ଡିତ।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ମହାଭାଗ ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯସ୍ତତ୍ର ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ହତାମ୍
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମହାଭାଗ, ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି।' ଏଭଳି, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତି ହୋଇଥିବା ଶୁଣି—
ତ୍ଵରଯା ନିର୍ଯଯୌ ଦୁଃଖାନ୍ମାର୍ଗମାଣଃ ସୁତାଂ ଵନେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ତତୋ ଵନେ
କାବ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଓ ତୁରନ୍ତ, ଝିଅକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ଏବଂ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖି—
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଂପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆତ୍ମଦୋଷୈର୍ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦୁଃଖସୁଖେ ଜନାଃ
ଦୁଇହାତରେ ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।'
ମନ୍ଯେ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ତେଽସ୍ତି ଯସ୍ଯେଯଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ କିଛି ଭୁଲ କାମ କରିଥିବ, ଯାହାର ଫଳରେ ଏହି ଦଣ୍ଡ ମିଳିଛି।'
ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଯଦୁକ୍ତାଽସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ।। ସତ୍ଯଂ କିଲୈତତ୍ସା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯାନାମସି ଗାଯନଃ
'ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ମୋତେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ଏହା ସତ୍ୟ। ସେଠିକିଏ କହିଥିଲେ—ତୁମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟକ।'
ଏଵଂ ହି ମେ କଥଯତି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ। ଵଚନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣପରୁଷଂ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଖୁବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରେ ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତା ନିତ୍ଯଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ଅହଂ ତୁ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲି, ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲି ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲି, ତେବେ ମୁଁ ଦେଉଥିଲି, ମୋ ପ୍ରଶଂସା ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲି।
ଇଦଂ ମାମାହ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନା ଦର୍ପପୂର୍ଣା ପୁନଃ ପୁନଃ
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ଏବଂ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଯଦ୍ଯହ ସ୍ତୁଵତସ୍ତାତ ଦୁହିତା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମିତ୍ଯୁକ୍ତା ତୁ ସଖୀ ମଯା
ପିତା, ଯଦି ମୁଁ ଝିଅ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବି, ତେବେ ମୋ ସଖୀ ଏପରି କହିଥିଲେ।