ମହାଜନସମକ୍ଷଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମଧ୍ଯେ ଵିଶେଷତଃ । ଗଵାଧ୍ଯକ୍ଷେଣ ସଂପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିରାଟତନଯସ୍ତଦା ।। 1
ବଡ଼ ସଭାରେ, ବିଶେଷକରି ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବୃହତ୍ ଗୋ-ପାଳକ ବିରାଟଙ୍କ ପୁଅ ସେତେବେଳେ କଥା କହିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀମଧ୍ଯ ଉକ୍ତସ୍ତେନାସୌ ଵାକ୍ଯଂ ତେଜଃପ୍ରଵର୍ଧନମ୍। ଅନ୍ତଃପୁରେ ଶ୍ଲାଘମାନ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 2
ସେ ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ବଢ଼ାଇ ଗର୍ବ କରି, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯାହମନୁଗଚ୍ଛେଯଂ ଦୃଢଧନ୍ଵା ଗଵାଂ ପଦମ୍। ଯଦି ମେ ସାରଥିଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଭଵେଦଶ୍ଵେଷୁ କୋଵିଦଃ ।। 3
ଆଜି ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଧନୁ ନେଇ ଗୋ-ଖେତ୍ରକୁ ଯିବି, ଯଦି ମୋ ପାଖରେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ କୌଣସି ସାରଥି ଥାନ୍ତି।
ତମେଵ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି ଯୋ ମେ ଯନ୍ତା ସମୋ ଭଵେତ୍ । ପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ସାରଥିଂ ଶୀଘ୍ରଂ ମମ ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯତଃ ।। 4
ମୋ ସମାନ ଯାନ୍ତା କୌଣସି ମିଳୁନି; ଦେଖ, ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସାରଥିକୁ ଶୀଘ୍ର ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିରାତ୍ରଂ ଵା ମାସଂ ଵା ନୂନମନ୍ତତଃ । ଯତ୍ତଦାସୀନ୍ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ମେ ସାରଥିର୍ହତଃ ।। 5
ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ରାତି କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ଦୀଘା, ସେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ, ମୋ ସାରଥି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ଯଦ୍ଯହଂ ତ୍ଵଧିଗଚ୍ଛେଯଂ ଯୋ ମେ ଯନ୍ତା ଭଵେଦ୍ଯୁଧି । ତ୍ଵରାଵାନଦ୍ଯ ଯାସ୍ଯାମି ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମହାଧ୍ଵଜଃ ।। 6
ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପାଇଁ ଯାନ୍ତା ମିଳିଥାନ୍ତି, ଆଜି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଯାଇବି, ମୋ ମହାଧ୍ୱଜ ଉଠାଇ।
ଵିଗାହ୍ଯ ତତ୍ପରାନୀକଂ ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲମ୍ । ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରତାପାନ୍ନିର୍ଵୀର୍ଯାନ୍କୁରୂଞ୍ଜିତ୍ଵାଽଽନଯେ ପଶୂନ୍ ।। 7
ଶତ୍ରୁ ଦଳରେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ଥିବା ସେଠାକୁ ମୁଁ ଭେଦି, ମୋ ଶସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ କୁରୁମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହେଇ, ଗୋମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଵିକର୍ଣଂ ଚ କର୍ଣଂ ଵୈକର୍ତନଂ କୃପମ୍। ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ସହ ପୁତ୍ରେଣ ମହେଷ୍ଵାସାନ୍ସମାଗତାନ୍ ।। 8
ଦୁର୍ୟୋଧନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, କର୍ଣ୍ଣ (ଵୈକର୍ତନଙ୍କ ପୁଅ), କୃପ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଧନୁଧର ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଵିଦ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମେ ଦାନଵାନ୍ମଘଵାନିଵ । ଅନେନୈଵ ମୁହୂର୍ତେନ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯାନଯେ ପଶୂନ୍ ।। 9
ମୁଁ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ କରିଦେବି, ମଘବାନ ଦାନବମାନେ ଭଳି, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୋମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
ଶୂନ୍ଯମାଜ୍ଞାଯ କୁରଵଃ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯାଦାଯ ଗୋଧନମ୍ । କିଂ ନ ଶକ୍ଯଂ ଚ ତୈଃ କର୍ତୁଂ ଯଦହଂ ତତ୍ର ନାଭଵମ୍ ।। 10
କୁରୁମାନେ ଖାଲି ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖି ଗୋମାନେ ନେଇଗଲେ; ମୁଁ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ କଣ କରିପାରିବେନି?
ପଶ୍ଯଯୁରଦ୍ଯ ମେ ଵୀର୍ଯଂ କୁରଵସ୍ତେ ସମାଗତାଃ । କିଂନୁ ପାର୍ଥୋଽର୍ଜୁନଃ ସାକ୍ଷାଦିତି ମଂସ୍ଯନ୍ତି ମାଂ ପରେ ।। 11
ଆଜି ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ କୁରୁମାନେ ମୋ ଶୌର୍ୟ ଦେଖିବେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଭାବିବେ—'ଏହା କି ପାର୍ଥ, ଅର୍ଜୁନ ନୁହେଁ?'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚାତ୍ମପ୍ରଶଂସନମ୍ । ନାମର୍ଷଯତ ପାଞ୍ଚାଲୀ ବୀଭତ୍ସୋଃ ପରିକୀର୍ତନମ୍ ।। 12
ସେ ନିଜକୁ ମହିମା କରୁଥିବା କଥା ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣି, ପାଞ୍ଚାଳୀ ଭୀଭତ୍ସୁଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ସହିପାରିଲେନି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦର୍ଜୁନୋ ଵାକ୍ଯମୁତ୍ତରେଣ ପ୍ରଭାଷିତମ୍। ଅତୀତସମଯେ କାଲେ ପ୍ରିଯାଂ ଭାର୍ଯାମଭାଷତ ।। 13
ଉତ୍ତରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅର୍ଜୁନ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ଚିନ୍ତା କରି, ଯଥାସମୟରେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କଥା କହିଲେ।
ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ସୁତାଂ ରାଜ୍ଞଃ ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ରୂପସଂମତାମ୍ । ସତ୍ଯାର୍ଜଵଗୁଣୋପେତାଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯହିତୈଷିଣୀମ୍ । ଉଵାଚ ରହସି ପ୍ରୀତଃ କୃଷ୍ଣାଂ ସର୍ଵାର୍ଥକୋଵିଦଃ ।। 14
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଡ୍ରୁପଦ ରାଜାଙ୍କ ଜନେଇ, ରୂପରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଭାର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣାକୁ ଅର୍ଜୁନ ଗୁପ୍ତରେ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତରାଂ ବ୍ରୂହି ପାଞ୍ଚାଲି ଗତ୍ଵା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ ।। 15
ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଶୁଭ୍ର ହାସ୍ୟ ଥିବା, ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ କଥା କହ।
ଇଯଂ କିଲ ପୁରା ଯୁଦ୍ଧେ ଖାଣ୍ଡଵେ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ । ସାରଥିଃ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ପାର୍ଥସ୍ଯ ତୁ ବୃହନ୍ନଲା। ମହାଞ୍ଜଯୋ ଭଵେଦ୍ଯୁଦ୍ଧେ ସା ଚେଦ୍ଯନ୍ତା ବୃହନ୍ନଲା ।। 16
ଏହା କହାଯାଏ, ଖାଣ୍ଡବ ଯୁଦ୍ଧରେ, ସବ୍ୟସାଚୀ ପାଣ୍ଡୁପୁଅ ପାର୍ଥଙ୍କ ସାରଥି ଥିଲେ ବ୍ରିହନ୍ନଲା; ବ୍ରିହନ୍ନଲା ଯାନ୍ତା ହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୟ ମିଳିବ।
ସା ଚୋଦିତା ତଦା ହ୍ଯେନ ହ୍ଯର୍ଜୁନେନ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ପାଞ୍ଚାଲୀ ଚ ତଦାଽଽଗମ୍ଯ ଉତ୍ତରାଯା ନିଵେଶନମ୍ ।। 17
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦେଇବାରେ, ଶୁଭ୍ର ହାସ୍ୟ ଥିବା ପାଞ୍ଚାଳୀ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ନିବେଶନକୁ ଗଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ସମଯାନ୍ମୁକ୍ତଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ରାହୁମୁଖାଦିଵ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଂ ଧର୍ମପରଂ ସତ୍ଯାର୍ଜଵପଥେ ସ୍ଥିତମ୍ ।। 18
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟ-ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଅଟୁଟ ଦେଖି, ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁର ମୁଖରୁ ବାହାରିବା ପରି ଚିହ୍ନିଲେ।
ଅମର୍ଷଯନ୍ତୀ ତଦ୍ଦୁଃଖଂ କୃଷ୍ଣା କମଲଲୋଚନା। ଉତ୍ତରାମାହ ଵଚନଂ ସଖୀମଧ୍ଯେ ଵିଲାସିନୀମ୍ ।। 19
କୃଷ୍ଣା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସେ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରା, ଶୋଭାମୟୀ, ସେଠି ଥିବା ସଖୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଯୋଽଯଂ ଯୁଵା ଵାରଣଯୂଥପୋପମୋ ବୃହନ୍ନଲାଽସ୍ମୀତି ଜନୋଽଭ୍ଯଭାଷତ। ପୁରାଽପି ପାର୍ଥସ୍ଯ ସ ସାରଥିସ୍ତଦା ଧନୁର୍ଧରାଣାଂ ପ୍ରଵରସ୍ଯ ମନ୍ଯେ ।। 20
ଯେଉଁ ଯୁବକଙ୍କୁ ଲୋକେ ବୃହନ୍ନଳା ଭାବେ ଡାକୁଥିଲେ, ହାତୀ ଦଳର ନାୟକ ସମାନ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ପାର୍ଥଙ୍କର ରଥଚାଳକ ଥିଲେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏତେନ ଵା ସାରଥିନା ତଦାଽର୍ଜୁନଃ ସଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵମହାସୁରୋରଗାନ୍ । ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ଯଜଯସ୍ତସ ଵୀର୍ଯଵାନତର୍ପଯଚ୍ଚାପି ହିରଣ୍ଯରେତସମ୍ ।। 21
ଏହି ରଥଚାଳକ ସହିତ, ଅର୍ଜୁନ ପୂର୍ବରୁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାସୁର ଓ ନାଗମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣବୀଜ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ଯଦସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାମପି ତସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ ଜାନାମି ଵୀର୍ଯଂ ପରଵୀରମଧ୍ଯଗମ୍ । ସଂଗୃହ୍ଯ ରଶ୍ମୀନପି ଚାସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନାଦାଯ ଚାପଂ ପ୍ରଯଯୌ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ ।। 22
ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରବଳ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ; ରଥର ରଶି ଧରି, ଧନୁ ଉଠାଇ, ସେ ରଥରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ନ ସର୍ଵଭୂତାନି ନ ଦେଵଦାନଵା ନ ଚାପି ସର୍ଵେ କୁରଵଃ ସମାଗତାଃ। ଧନଂ ହରେଯୁସ୍ତଵ ଜାତୁ ଧନ୍ଵିନୋ ବୃହନ୍ନଲା ତୂତ୍ତରସାରଥିର୍ଯଦି ।। 23
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବ ଓ ଦାନବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେ ଏକାସାଥି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଧନ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ବୃହନ୍ନଳା, ଉତ୍ତରାଙ୍କର ରଥଚାଳକ, ରଥର ରଶି ଧରିଥାଏ।
ଧନୁଷ୍ଯନଵମଶ୍ଚାସୀତ୍ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ମହାତ୍ମନଃ । ସୁଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୋ ହି ମଯା ଚରନ୍ତ୍ଯା ପାଣ୍ଡଵାଲଯେ ।। 24
ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ କେହିଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଗୃହରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।
ସ ଚାନେନ ସହାଯେନ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଚାଦହତ୍ପୁରା । ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ତଦାଽନେନ ସଂଗୃହୀତା ହଯୋତ୍ତମାଃ ।। 25
ଏହି ସହଯୋଗୀ ସହିତ, ସେ ପୂର୍ବରୁ ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇଥିଲେ; ତା ସମୟରେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଧରିଥିଲେ।
ତେନ ସାରଥିନା ପାର୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ସର୍ଵଶଃ। ଅଜଯତ୍ଖାଣ୍ଡଵପ୍ରସ୍ଥେ ନ ହି ଯନ୍ତାଽସ୍ତି ତାଦୃଶଃ ।। 26
ଏହି ରଥଚାଳକ ସହିତ, ପାର୍ଥ ଖାଣ୍ଡବ ପ୍ରସ୍ଥରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜିତିଥିଲେ; ଏପରି ରଥଚାଳକ ଆଉ କେହି ନାହିଁ।
ତତଃ ସୈରନ୍ଧ୍ରିସହିତା ଉତ୍ତରା ଭ୍ରାତୁରବ୍ରଵୀତ୍। ଅଭ୍ଯର୍ଥଯୈନାଂ ସାରଥ୍ଯେ ଵୀର ଶୀଘ୍ରଂ ବୃହନ୍ନଲାମ୍ ।। 27
ତାପରେ, ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ସହିତ ଉତ୍ତରା ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କହିଲେ: 'ବୀର, ଶୀଘ୍ର ବୃହନ୍ନଳାକୁ ତୁମର ରଥଚାଳକ ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କର।'
ଶିକ୍ଷିତୈଷା ହି ସାରଥ୍ଯେ ନର୍ତନେ ଗୀତଵାଦିତେ । ସୈରନ୍ଧ୍ଯ୍ରାହ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ସ୍ତୁଵନ୍ତୀ ଵୈ ବୃହନ୍ନଲାମ୍ ।। 28
ସେ ରଥଚାଳନ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ; ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ବୃହନ୍ନଳା ବିଷୟରେ ଏପରି କଥା କହିଲେ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରି ଜାନାସି ମମ ଵ୍ରତଂ ହି କ୍ଲୀବେନ ପୁଂସା ନ ହି ସଂଵଦାମ୍ଯହମ୍। ସୋହଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ବୃହନ୍ନଲାଂ ଶୁଭେ ଵକ୍ତୁଂ ସ୍ଵଯଂ ଯଚ୍ଛ ହଯାନ୍ମମେତି ।। 29
ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଜାଣୁଛ; ମୁଁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ କ୍ଳିବ, ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବି ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ, ଶୁଭେ, ମୁଁ ବୃହନ୍ନଳାକୁ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ଧରିବାକୁ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଭଯକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ନ ଵ୍ରତଂ ନାଵ୍ରତଂ ପୁନଃ। ଯଥା ଦୁଃଖଂ ପ୍ରତରତି କର୍ତୁଂ ଯୁକ୍ତଂ ଚରେଦ୍ବୁଧଃ । ଇତି ଧର୍ମଵିଦଃ ପ୍ରାହୁସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵାଚ୍ଯା ବୃହନ୍ନଲା ।। 30
କିନ୍ତୁ ଭୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବା ଅପ୍ରତିଜ୍ଞା ଗୁରୁତ୍ୱ ନାହିଁ; ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ଭାବରେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ବୃହନ୍ନଳାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ।