ସ୍ଵବାହୁବଲସଂପନ୍ନା ହ୍ରୀନିଷେଵା ଯତଵ୍ରତାଃ। ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଃ ପରିକ୍ଲେଶଵିନାଶନାଃ। ସ୍ଥିତାଃ ସମକ୍ଷଂ ତେ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଥ ଭୀମୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ।। 61
ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଶରମ ଓ ନୀତିକୁ ମାନିଥିବା, ବିରାଟଙ୍କ ମହାନ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥିରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ । ଏହିବେଳେ ଭୀମ ଉପସ୍ଥିତମାନେ କୁହିଲେ ।
ନାଯଂ ପାପସମାଚାରୋ ମତ୍ତୋ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି। କିଂନୁ ଶକ୍ଯଂ ମଯା କର୍ତୁଂ ଯଦ୍ରାଜା ସତତଂ ଘୃଣୀ । ଗଲେ ଗୃହୀତ୍ଵା ରାଜାନମାନୀଯ ଵିଵଶଂ ଵଶମ୍ ।। 62
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଟି ମୋ ହାତରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ସଦା ଦୟାଳୁ ? ମୁଁ ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଗଳା ଧରି ଅସହାୟ ଭାବେ ଆଣି ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇଅସିଛି ।
ତତ ଏନଂ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ପାର୍ଥୋ ଵୃକୋଦରଃ। ରଥମାରୋପଯାମାସ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତମ୍ ।। 63
ତାପରେ, ସେ ମଣିଷଟିଏ ହାତପା ମାଡ଼ି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାର୍ଥ ଓ ବୃକୋଦର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଅଚେତନ ଓ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ସେଉଠାରେ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ।
ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ରଣମଧ୍ଯସ୍ଥମଭ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ଭୀମସ୍ତୁ ସୁଶର୍ମାଣଂ ନରାଧିପମ୍ ।। 64
ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ପହଞ୍ଚି, ଭୀମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ପ୍ରୋଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଭୀମମାହଵଶୋଭିନମ୍ । ତଂ ରାଜା ପ୍ରାହସଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତାଂ ଵୈ ନରାଧମଃ ।। 65
ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ଭଳି ଭୀମ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କହିଲେ; ରାଜା ସେଉଠାରେ ଦେଖି ହସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚମଣିଷଟିଏକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଭୀମଃ ସୁଶର୍ମାଣଂ ମହାବଲମ୍ । ଜୀଵିତୁଂ ଚେଚ୍ଛସେ ମୂଢ ହେତୁଂ ମେ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ।। 66
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭୀମ ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହଁ, ମୂର୍ଖ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, କାହିଁକି ଛାଡ଼ିବି ସେ କାରଣ କହୁଛି।'
ଦାସୋସ୍ମୀତି ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯଂ ସଂସତ୍ସୁ ଚ ସଭାସୁ ଚ । ଏଵଂ ତେ ଜୀଵିତଂ ଦଦ୍ଯାମେଷ ଯୁଦ୍ଧଜିତୋ ଵିଧିଃ ।। 67
ତୁମେ ସମ୍ମିଳନ ଓ ସଭାରେ କହିବାକୁ ପଡିବ, 'ମୁଁ ତୁମର ଦାସ।' ଏଭଳି କହିଲେ ମୁଁ ତୁମେ ଜୀବନ ଦେଇଦେବି; ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ ଏହି ହିଁ ନିୟମ।
ତମୁଵାଚ ତତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ସପ୍ରଣଯଂ ଵଚଃ। ମୁଞ୍ଚମୁଞ୍ଚାଧମାଚାରଂ ପ୍ରମାଣଂ ଯଦି ତେ ଵଯମ୍ ।। 68
ତାପରେ, ବଡ଼ ଭାଇ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚ କାମ ଛାଡ଼, ଯଦି ଆମେ ତୋର ମାନଦଣ୍ଡ ହେବା।'
ଦାସଭାଵଂ ଗତୋ ହ୍ଯେଷ ଵିରାଟସ୍ଯ ମହୀପତେଃ। ଅଦାସୋ ଗଚ୍ଛ ମୁକ୍ତୋସି ମୈଵଂ କାର୍ଷୀଃ କଦାଚନ ।। 69
ଏହି ତ ଏବେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଦାସ ନୁହଁ—ଚାଲ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି କେବେ କରିବା ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ସଵ୍ରୀଡଃ ସୁଶର୍ମାଽସୀଦଧୋମୁଖଃ । ସ ମୁକ୍ତୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଜାନମଭିଵାଦ୍ଯ ପ୍ରତସ୍ଥିଵାନ୍ ।। 70
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୁଶର୍ମା ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ ରହିଲେ; ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ବିଦାୟ ହେଲେ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ତୁ ସୁଶର୍ମାଣଂ ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତେ ହତଦ୍ଵିଷଃ । ସ୍ଵବାହୁବଲସଂପନ୍ନା ହୀନିଷେଵା ଯତଵ୍ରତାଃ । ସଂଗ୍ରାମଶିରସୋ ମଧ୍ଯେ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୁଖିନୋଽଵସନ୍ ।। 71
ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନେ, ନିଜ ବାହୁବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନମ୍ର ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ସେ ରାତିଟିକୁ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।
ତତୋ ଵିରାଟଃ କୌନ୍ତେଯାନତିମାନୁଷଵିକ୍ରମାନ୍। ଅର୍ଚଯାମାସ ଵିତ୍ତେନ ମାନେନ ଚ ମହାରଥାନ୍। ଵଚସା ଚୈଵ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ନେହେନ ଚ ମୁଦାଽନ୍ଵିତଃ ।। 1
ତାପରେ ବିରାଟ ରାଜା, ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପୀ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ଧନ, ସମ୍ମାନ, ଭଲ କଥା, ମୃଦୁ ଭାଷଣ ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ସମ୍ମାନିତ କଲେ।
ଯଥୈଵ ମମ ରତ୍ନାନି ଯୁଷ୍ମାକଂ ତାନି ଵୈ ତଥା। କାର୍ଯଂ କୁରୁତ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଯଥାକାମଂ ଯଥାସୁଖମ୍ ।। 2
ମୋର ଯେଉଁ ଧନ-ଧାନା, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ୍ମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଯେପରି ସୁଖ, ସେମାନେ ସବୁ ଉପଭୋଗ କର।
ଦଦାମ୍ଯଲଂକୃତାଃ କନ୍ଯା ଵସୂନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ମନସା ଚାପ୍ଯଭିପ୍ରେତଂ ଯଦ୍ଵଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣାଃ ।। 3
ମୁଁ ତୁମ୍ମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ କନ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନ ଦେଉଛି; ଏହା ସହିତ, ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତୁମେ, ସେମଧ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵିକ୍ରମାଦଦ୍ଯ ମୁକ୍ତୋଽହଂ ସ୍ଵସ୍ତିମାନିହ । ତସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତୋ ମତ୍ସ୍ଯାନାମୀଶ୍ଵରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି ।। 4
ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମୁଁ ମୁକ୍ତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ; ତେଣୁ ତୁମ୍ମାନେ ମାଛ୍ୟ ଦେଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ଅଧିପତି।
ତଂ ତଥାଵାଦିନଂ ତତ୍ର କୌରଵେଯାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ଊଚୁଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରପୁରୋଗମାଃ ।। 5
ସେଉଁଠାରେ ବିରାଟ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କୌରବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତିନନ୍ଦାମହେ ଵାଚଂ ସର୍ଵଥୈଵ ଵିଶାଂପତେ। ଏତାଵତାଽଦ୍ଯ ପ୍ରୀତାଃସ୍ମୋ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତୋସି ଶତ୍ରୁଭିଃ ।। 6
ହେ ରାଜା, ଆମେ ତୁମର କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ; ଆଜି ଆମେ ଏତେ ଖୁସି ଯେ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁକ୍ତ ହେଇଛ।
ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତୋସି ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ହ୍ଯେତତ୍କାର୍ଯଂ ହିତଂ ହି ନଃ । ନ କିଂଚିତ୍କାର୍ଯମସ୍ମାକଂ ନ ଧନଂ ମୃଗଯାମହେ ।। 7
ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁକ୍ତ ହେଇଛ—ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ; ଆମେ ଆଉ କିଛି ଚାହୁଁନାହିଁ, ଧନ ବା ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରୀତମନା ମାତ୍ସ୍ଯରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍। ନିର୍ଭରଃ ପ୍ରୀତିପୂରେଣ ହର୍ଷଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା ।। 8
ତାପରେ ମାଛ୍ୟ ରାଜା, ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଭରି, ହର୍ଷରେ କଣ୍ଠ ଭାବୁକ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁନରେଵ ମହାବାହୁର୍ଵିରାଟୋ ରାଜସତ୍ତମଃ । ଏହି ତ୍ଵାମଭିଷେକ୍ଷ୍ଯାମି ମତ୍ସ୍ଯରାଜସ୍ତୁ ନୋ ଭଵାନ୍ ।। 9
ପୁଣିଥରେ, ବଳଶାଳୀ ବିରାଟ ରାଜା କହିଲେ, 'ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କରିବି; ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ମାଛ୍ୟ ରାଜା ହେଉ।'
ମନସା ଚାପ୍ଯଭିପ୍ରେତଂ ଯତ୍ତେ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣ। ତତ୍ତେଽହଂ ସଂପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସର୍ଵମର୍ହତି ନୋ ଭଵାନ୍ ।। 10
ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତୁମର ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ସେମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଇଦେବି; ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଯୋଗ୍ୟ।
ରତ୍ନାନି ଗାଃ ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ମଣିମୁକ୍ତମଥାପି ଵା। ଵୈଯାଘ୍ରପଦ୍ଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସର୍ଵଥୈଵ ନମୋସ୍ତୁ ତେ ।। 11
ମଣି, ଗାଈ, ସୁନା, ମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମର; ମୁଁ ସବୁ ଭାବରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ହ୍ଯଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ରାଜ୍ଯମାତ୍ମାନମେଵ ଚ। ଯତଶ୍ଚ ଜାତଃ ସଂରମ୍ଭଃ ସ ଚ ଶତ୍ରୁର୍ଵଶଂ ଗତଃ ।। 12
ତୁମ ପାଇଁ ଆଜି ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ଦେଖୁଛି; ଯେଉଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୋଇଥିଲା, ସେଠି ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ବଶ ହୋଇଛି।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ପୁନରେଵାବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ। ପ୍ରତିନନ୍ଦାମି ତେ ଵାଚଂ ମନୋଜ୍ଞାଂ ମାତ୍ସ୍ଯ ଭାଷିତାଂ ।। 13
ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁଣିଥରେ ମାଛ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମର ମନମୋହନିୟ ଓ ମୃଦୁ କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି, ହେ ମାଛ୍ୟ।'
ଆନୃଶଂସ୍ଯପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସୁମୁଖଃ ସତତଂ ଭଵାନ୍ । ପୁନରେଵ ଵିରାଟଶ୍ଚ ରାଜା କଙ୍କମଭାଷତ ।। 14
ସଦା ଦୟାଳୁ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ ରାଜା ବିରାଟ ଏବେ ପୁଣିଥରେ କଙ୍କଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅହୋ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଵଲଲସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ସୋହଂ ଶୂଦ୍ରେଣ ସଂଗ୍ରାମେ ଵଲଲେନାଭିରକ୍ଷିତଃ ।। 15
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୂଦ୍ର ବଲଲଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ମୁଁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ବଲଲ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲି।
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ସର୍ଵମେଵୈତଦୁପପନ୍ନଂ ମମାନଘ। ଵରଂ ଵୃଷ୍ଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ ।। 16
ହେ ନିର୍ମଳ ମନ, ଏହି ସବୁ କଥା ତୁମ ପାଇଁ ମୋତେ ଯଥାଯଥି ଲାଗୁଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାୟିକା ଚାହୁଁଛ, କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଦଦାମି ତେ ମହାପ୍ରୀତ୍ଯା ରତ୍ନାନ୍ଯୁଚ୍ଚାଵଚାନ୍ଯହମ୍। ଶଯନାସନଯାନାନି କନ୍ଯାଶ୍ଚ ସମଲଂକୁତାଃ ।। 17
ମୁଁ ବଡ ଭଲପାଇଁ ତୁମକୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ସାଧାରଣ ରତ୍ନ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବା ସାମଗ୍ରୀ, ଯାନବାହନ ଏବଂ ଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ଦେଉଛି।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଏତାନି ଚ ମମ ପ୍ରୀତ୍ଯା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣ ମମାନ୍ତିକେ ।। 18
ମୋର ସ୍ନେହରୁ ତୁମେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ସବୁ ମୋ ଠାରୁ ନିଅ।
ତଂ ତଥାଵାଦିନଂ ତତ୍ର କୌରଵ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ଏଷୈଵ ତୁ ମମ ପ୍ରୀତିର୍ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତୋସି ଶତ୍ରୁଭିଃ ।। 19
ଏପରି କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, କୌରବ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏହି ହେଉଛି ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ।'