ପୃଷ୍ଠଗୋଷୌ ଚ ତସ୍ଯାଥ ହତ୍ଵା ପରମସାଯକୈଃ। ଅଥାସ୍ଯ ସାରଥିଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଥୋପସ୍ଥାଦପତଯତ୍ ।। 51
ତାପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପଛରେ ଥିବା ସେନାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ। ପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥର ସାରଥିକୁ ରଥର ଉପରୁ ଫେଲାଇଦେଲେ।
ଚକ୍ରରକ୍ଷସ୍ତୁ ଶୂରଶ୍ଚ ଶୋଣାଶ୍ଵୋ ନାମ ନାମତଃ। ସ ଭଯାଦ୍ଵିରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରୈଗର୍ତଂ ଵ୍ଯାଜହାତ୍ତଦା ।। 52
ରଥର ଚକ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତି ସୋଣାଶ୍ୱ ନାମକ ବୀର, ଭୟରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରାଜା ରଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ଵିରାଟଃ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ରଥାଦଥ ସୁଶର୍ମଣଃ। ଗଦାମସ୍ଯ ପରାମୃଶ୍ଯ ତମେଵାଭ୍ଯହନଦ୍ବଲୀ ।। 53
ତାପରେ ବଳଶାଳୀ ବିରାଟ, ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଗଦାକୁ ଧରି, ସେଠାରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କୁ ଜୋରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ଚଚାର ଗଦାପାଣିର୍ଵୃଦ୍ଧୋଽପି ତରୁଣୋ ଯଥା ।। 54
ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ଯେପରି ଯୁବକ ଭଳି ଦକ୍ଷତାରେ ଲଢ଼ିଲେ।
ଭୀମସ୍ତୁ ଭୀମସଂକାଶୋ ରଥାତ୍ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଉତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଗତ୍ଵା ଵେଗେନ ତଦ୍ରଥେ ଵିନିପତ୍ଯ ଚ। ସୁଶର୍ମଣଃ ଶିରୋଽଗୁହ୍ଣାତ୍ପୁନରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତଃ ।। 55
ଭୀମ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଳି, ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଜମ୍ପି ଦୃଢ଼ ଉତ୍ସାହରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥକୁ ଦୂର୍ତ୍ତ ଗତିରେ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥର ଅଟକାଇଲେ।
ଅଗ୍ରାଦ୍ଗିରେର୍ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗଂ ଯଥା। ଊର୍ଧ୍ଵମୁତ୍ପ୍ଲୃତ୍ଯ ମାର୍ଜାର ଆଖୋର୍ଯଦ୍ଵଚ୍ଛିରୋ ରୁଷା ।। 56
ଯେପରି ସିଂହ ଗିରିର ଶିଖରରୁ ଏକ ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବିଲେଇ ରାଗରେ ଉଠି ଏକ ମୂଷିକର ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥାଏ, ସେହିପରି ଭୀମ କରିଥିଲେ।
ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତୁ ରୋଷାତ୍ତଂ ନିଷ୍ପିପେଷ ମହୀତଲେ। ଯଦା ମୂର୍ଧ୍ନି ମହାବାହୁଃ ପ୍ରାହରଦ୍ଵିଲପିଷ୍ଯତଃ ।। 57
ଭୀମ ରାଗରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଚେପିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ମହାବାହୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଘାତ କରିବା ସମୟରେ ସୁଶର୍ମଣ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଜାନୁ ଦଦୌ ଭୀମୋ ଜଘ୍ନେ ଚୈନମରତ୍ନିନା । ସ ମୋହମଗମଦ୍ରାଜା ପ୍ରହାରଵରପୀଡିତଃ।। 58
ଭୀମ ତାଙ୍କ ଜାଙ୍ଘାରେ ଘାତ କଲେ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଏକ ଘାତ ମାରିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରହାରରେ ରାଜା ସୁଶର୍ମଣ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଵୀରେ ଗୃହୀତେ ତୁ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାରଥେ। ଅଭଜ୍ଯତ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ଭଯାତୁରମ୍ ।। 59
ସେ ଶୂରବୀରଟି ଧରାଯିବା ପରେ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ସେନାର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ ।
ନିଵୃତ୍ଯ ଗାସ୍ତତଃ ସର୍ଵାଃ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରା ମହାରଥାଃ। ଅଵଜିତ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣଂ ଧନଂ ଚାଦାଯ ସର୍ଵଶଃ ।। 60
ତାପରେ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୋବଢ଼ି ସହିତ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ସୁଶର୍ମାନ୍କୁ ହରାଇ ସମସ୍ତ ଧନ ନେଇ ନେଲେ ।
ସ୍ଵବାହୁବଲସଂପନ୍ନା ହ୍ରୀନିଷେଵା ଯତଵ୍ରତାଃ। ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଃ ପରିକ୍ଲେଶଵିନାଶନାଃ। ସ୍ଥିତାଃ ସମକ୍ଷଂ ତେ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଥ ଭୀମୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ।। 61
ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଶରମ ଓ ନୀତିକୁ ମାନିଥିବା, ବିରାଟଙ୍କ ମହାନ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥିରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ । ଏହିବେଳେ ଭୀମ ଉପସ୍ଥିତମାନେ କୁହିଲେ ।
ନାଯଂ ପାପସମାଚାରୋ ମତ୍ତୋ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି। କିଂନୁ ଶକ୍ଯଂ ମଯା କର୍ତୁଂ ଯଦ୍ରାଜା ସତତଂ ଘୃଣୀ । ଗଲେ ଗୃହୀତ୍ଵା ରାଜାନମାନୀଯ ଵିଵଶଂ ଵଶମ୍ ।। 62
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଟି ମୋ ହାତରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ସଦା ଦୟାଳୁ ? ମୁଁ ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଗଳା ଧରି ଅସହାୟ ଭାବେ ଆଣି ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇଅସିଛି ।
ତତ ଏନଂ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ପାର୍ଥୋ ଵୃକୋଦରଃ। ରଥମାରୋପଯାମାସ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତମ୍ ।। 63
ତାପରେ, ସେ ମଣିଷଟିଏ ହାତପା ମାଡ଼ି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାର୍ଥ ଓ ବୃକୋଦର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଅଚେତନ ଓ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ସେଉଠାରେ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ।
ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ରଣମଧ୍ଯସ୍ଥମଭ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ଭୀମସ୍ତୁ ସୁଶର୍ମାଣଂ ନରାଧିପମ୍ ।। 64
ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ପହଞ୍ଚି, ଭୀମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ପ୍ରୋଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଭୀମମାହଵଶୋଭିନମ୍ । ତଂ ରାଜା ପ୍ରାହସଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତାଂ ଵୈ ନରାଧମଃ ।। 65
ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ଭଳି ଭୀମ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କହିଲେ; ରାଜା ସେଉଠାରେ ଦେଖି ହସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚମଣିଷଟିଏକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଭୀମଃ ସୁଶର୍ମାଣଂ ମହାବଲମ୍ । ଜୀଵିତୁଂ ଚେଚ୍ଛସେ ମୂଢ ହେତୁଂ ମେ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ।। 66
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭୀମ ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହଁ, ମୂର୍ଖ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, କାହିଁକି ଛାଡ଼ିବି ସେ କାରଣ କହୁଛି।'
ଦାସୋସ୍ମୀତି ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯଂ ସଂସତ୍ସୁ ଚ ସଭାସୁ ଚ । ଏଵଂ ତେ ଜୀଵିତଂ ଦଦ୍ଯାମେଷ ଯୁଦ୍ଧଜିତୋ ଵିଧିଃ ।। 67
ତୁମେ ସମ୍ମିଳନ ଓ ସଭାରେ କହିବାକୁ ପଡିବ, 'ମୁଁ ତୁମର ଦାସ।' ଏଭଳି କହିଲେ ମୁଁ ତୁମେ ଜୀବନ ଦେଇଦେବି; ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ ଏହି ହିଁ ନିୟମ।
ତମୁଵାଚ ତତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ସପ୍ରଣଯଂ ଵଚଃ। ମୁଞ୍ଚମୁଞ୍ଚାଧମାଚାରଂ ପ୍ରମାଣଂ ଯଦି ତେ ଵଯମ୍ ।। 68
ତାପରେ, ବଡ଼ ଭାଇ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚ କାମ ଛାଡ଼, ଯଦି ଆମେ ତୋର ମାନଦଣ୍ଡ ହେବା।'
ଦାସଭାଵଂ ଗତୋ ହ୍ଯେଷ ଵିରାଟସ୍ଯ ମହୀପତେଃ। ଅଦାସୋ ଗଚ୍ଛ ମୁକ୍ତୋସି ମୈଵଂ କାର୍ଷୀଃ କଦାଚନ ।। 69
ଏହି ତ ଏବେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଦାସ ନୁହଁ—ଚାଲ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି କେବେ କରିବା ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ସଵ୍ରୀଡଃ ସୁଶର୍ମାଽସୀଦଧୋମୁଖଃ । ସ ମୁକ୍ତୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଜାନମଭିଵାଦ୍ଯ ପ୍ରତସ୍ଥିଵାନ୍ ।। 70
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୁଶର୍ମା ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ ରହିଲେ; ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ବିଦାୟ ହେଲେ।
ଵିସୃଜ୍ଯ ତୁ ସୁଶର୍ମାଣଂ ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତେ ହତଦ୍ଵିଷଃ । ସ୍ଵବାହୁବଲସଂପନ୍ନା ହୀନିଷେଵା ଯତଵ୍ରତାଃ । ସଂଗ୍ରାମଶିରସୋ ମଧ୍ଯେ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୁଖିନୋଽଵସନ୍ ।। 71
ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନେ, ନିଜ ବାହୁବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନମ୍ର ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ସେ ରାତିଟିକୁ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।
ତତୋ ଵିରାଟଃ କୌନ୍ତେଯାନତିମାନୁଷଵିକ୍ରମାନ୍। ଅର୍ଚଯାମାସ ଵିତ୍ତେନ ମାନେନ ଚ ମହାରଥାନ୍। ଵଚସା ଚୈଵ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ନେହେନ ଚ ମୁଦାଽନ୍ଵିତଃ ।। 1
ତାପରେ ବିରାଟ ରାଜା, ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପୀ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ଧନ, ସମ୍ମାନ, ଭଲ କଥା, ମୃଦୁ ଭାଷଣ ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ସମ୍ମାନିତ କଲେ।
ଯଥୈଵ ମମ ରତ୍ନାନି ଯୁଷ୍ମାକଂ ତାନି ଵୈ ତଥା। କାର୍ଯଂ କୁରୁତ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଯଥାକାମଂ ଯଥାସୁଖମ୍ ।। 2
ମୋର ଯେଉଁ ଧନ-ଧାନା, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ୍ମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ଯେପରି ସୁଖ, ସେମାନେ ସବୁ ଉପଭୋଗ କର।
ଦଦାମ୍ଯଲଂକୃତାଃ କନ୍ଯା ଵସୂନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ମନସା ଚାପ୍ଯଭିପ୍ରେତଂ ଯଦ୍ଵଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣାଃ ।। 3
ମୁଁ ତୁମ୍ମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ କନ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନ ଦେଉଛି; ଏହା ସହିତ, ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତୁମେ, ସେମଧ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵିକ୍ରମାଦଦ୍ଯ ମୁକ୍ତୋଽହଂ ସ୍ଵସ୍ତିମାନିହ । ତସ୍ମାଦ୍ଭଵନ୍ତୋ ମତ୍ସ୍ଯାନାମୀଶ୍ଵରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି ।। 4
ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମୁଁ ମୁକ୍ତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ; ତେଣୁ ତୁମ୍ମାନେ ମାଛ୍ୟ ଦେଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ଅଧିପତି।
ତଂ ତଥାଵାଦିନଂ ତତ୍ର କୌରଵେଯାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ଊଚୁଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରପୁରୋଗମାଃ ।। 5
ସେଉଁଠାରେ ବିରାଟ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କୌରବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରତିନନ୍ଦାମହେ ଵାଚଂ ସର୍ଵଥୈଵ ଵିଶାଂପତେ। ଏତାଵତାଽଦ୍ଯ ପ୍ରୀତାଃସ୍ମୋ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତୋସି ଶତ୍ରୁଭିଃ ।। 6
ହେ ରାଜା, ଆମେ ତୁମର କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁଛୁ; ଆଜି ଆମେ ଏତେ ଖୁସି ଯେ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁକ୍ତ ହେଇଛ।
ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମୁକ୍ତୋସି ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ହ୍ଯେତତ୍କାର୍ଯଂ ହିତଂ ହି ନଃ । ନ କିଂଚିତ୍କାର୍ଯମସ୍ମାକଂ ନ ଧନଂ ମୃଗଯାମହେ ।। 7
ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମୁକ୍ତ ହେଇଛ—ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ; ଆମେ ଆଉ କିଛି ଚାହୁଁନାହିଁ, ଧନ ବା ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରୀତମନା ମାତ୍ସ୍ଯରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍। ନିର୍ଭରଃ ପ୍ରୀତିପୂରେଣ ହର୍ଷଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା ।। 8
ତାପରେ ମାଛ୍ୟ ରାଜା, ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଭରି, ହର୍ଷରେ କଣ୍ଠ ଭାବୁକ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁନରେଵ ମହାବାହୁର୍ଵିରାଟୋ ରାଜସତ୍ତମଃ । ଏହି ତ୍ଵାମଭିଷେକ୍ଷ୍ଯାମି ମତ୍ସ୍ଯରାଜସ୍ତୁ ନୋ ଭଵାନ୍ ।। 9
ପୁଣିଥରେ, ବଳଶାଳୀ ବିରାଟ ରାଜା କହିଲେ, 'ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ କରିବି; ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ମାଛ୍ୟ ରାଜା ହେଉ।'