ସୁଶର୍ମା ସାଯକାଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାନ୍କ୍ଷିପତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ ।। 41
ସୁଶର୍ମା ପୁନିପୁନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ତତଃ ସମସ୍ତାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ତୁରଗାନଭ୍ଯଚୋଦଯନ୍। ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ ଵିକୁର୍ଵାଣାସ୍ତ୍ରିଗର୍ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯମର୍ଷଣାଃ ।। 42
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧରି, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ।
ତାନ୍ନିଵୃତ୍ତରଥାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତାଂ ମହାଚମୂମ୍ । ଵୈରାଟିଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଯୁଧେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ।। 43
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେଇ ରଥ ଓ ବଡ଼ ସେନାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଖି, ବିରାଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତ୍ରିଗର୍ତାଃ ସମଭିକ୍ରମ୍ଯ ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ଜଯୈଷିଣଃ। ତାନ୍ଭୀମସେନଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ । ଵୈରାଟିଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଯୁଧେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ।। 44
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବିରାଟ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ସହସ୍ରଂ ପ୍ରାହିଣୀଦ୍ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ନକୁଲଶ୍ଚାପି ସପ୍ତୈଵ ଶତାନି ପ୍ରାହିଣୋଚ୍ଛରୈଃ ।। 45
ମହାରାଜ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ସାତଶ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଶୂରାଣାଂ ସହଦେଵଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରସମାଦିଷ୍ଟୋ ନିଜଘ୍ନେ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ।। 46
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସହଦେବ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ତିନି ଶତ ଶୂରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହତୀଂ ସେନାଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାବଲଃ । କ୍ଷୋଭଯନ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ ।। 47
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ବଡ଼ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସିଂହ ଯେମିତି ଛୋଟ ପଶୁମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ସେପରି ଉତ୍ପାତ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ତ୍ଵରମାଣୋ ମହାବଲଃ। ଅଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣଂ ଶରୈରଭ୍ଯହନଦ୍ଧୃଶମ୍ ।। 48
ତାପରେ ମହାବଳୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସୁଶର୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ତୀରରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କଲେ।
ସୁଶର୍ମାଽପି ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵରାଣୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଅଵିଧ୍ଯଦ୍ଦଶଭିର୍ବାଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରୋ ହଯାନ୍ ।। 49
ସୁଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦଶଟି ବାଣ ଦେଇ ଘାୟଳ କଲେ ଏବଂ ଚାରିଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାଡ଼ିଲେ।
ତତୋ ରାଜନ୍କ୍ଷିପ୍ରକାରୀ କୁନ୍ତୀଽପୁତ୍ରୋ ଵୃକୋଦରଃ। ସମାସାଦ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣମଶ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯ ନ୍ଯପାତଯତ୍ ।। 50
ତାପରେ, ରାଜା, କୁନ୍ତୀର ପୁଅ ବୃକୋଦର ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସୁଶର୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲେ।
ପୃଷ୍ଠଗୋଷୌ ଚ ତସ୍ଯାଥ ହତ୍ଵା ପରମସାଯକୈଃ। ଅଥାସ୍ଯ ସାରଥିଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଥୋପସ୍ଥାଦପତଯତ୍ ।। 51
ତାପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପଛରେ ଥିବା ସେନାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ। ପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥର ସାରଥିକୁ ରଥର ଉପରୁ ଫେଲାଇଦେଲେ।
ଚକ୍ରରକ୍ଷସ୍ତୁ ଶୂରଶ୍ଚ ଶୋଣାଶ୍ଵୋ ନାମ ନାମତଃ। ସ ଭଯାଦ୍ଵିରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ରୈଗର୍ତଂ ଵ୍ଯାଜହାତ୍ତଦା ।। 52
ରଥର ଚକ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତି ସୋଣାଶ୍ୱ ନାମକ ବୀର, ଭୟରେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତରାଜା ରଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ଵିରାଟଃ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ରଥାଦଥ ସୁଶର୍ମଣଃ। ଗଦାମସ୍ଯ ପରାମୃଶ୍ଯ ତମେଵାଭ୍ଯହନଦ୍ବଲୀ ।। 53
ତାପରେ ବଳଶାଳୀ ବିରାଟ, ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଗଦାକୁ ଧରି, ସେଠାରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କୁ ଜୋରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ଚଚାର ଗଦାପାଣିର୍ଵୃଦ୍ଧୋଽପି ତରୁଣୋ ଯଥା ।। 54
ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ଯେପରି ଯୁବକ ଭଳି ଦକ୍ଷତାରେ ଲଢ଼ିଲେ।
ଭୀମସ୍ତୁ ଭୀମସଂକାଶୋ ରଥାତ୍ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଉତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଗତ୍ଵା ଵେଗେନ ତଦ୍ରଥେ ଵିନିପତ୍ଯ ଚ। ସୁଶର୍ମଣଃ ଶିରୋଽଗୁହ୍ଣାତ୍ପୁନରାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତଃ ।। 55
ଭୀମ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଳି, ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଜମ୍ପି ଦୃଢ଼ ଉତ୍ସାହରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ରଥକୁ ଦୂର୍ତ୍ତ ଗତିରେ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସୁଶର୍ମଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥର ଅଟକାଇଲେ।
ଅଗ୍ରାଦ୍ଗିରେର୍ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗଂ ଯଥା। ଊର୍ଧ୍ଵମୁତ୍ପ୍ଲୃତ୍ଯ ମାର୍ଜାର ଆଖୋର୍ଯଦ୍ଵଚ୍ଛିରୋ ରୁଷା ।। 56
ଯେପରି ସିଂହ ଗିରିର ଶିଖରରୁ ଏକ ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବିଲେଇ ରାଗରେ ଉଠି ଏକ ମୂଷିକର ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥାଏ, ସେହିପରି ଭୀମ କରିଥିଲେ।
ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତୁ ରୋଷାତ୍ତଂ ନିଷ୍ପିପେଷ ମହୀତଲେ। ଯଦା ମୂର୍ଧ୍ନି ମହାବାହୁଃ ପ୍ରାହରଦ୍ଵିଲପିଷ୍ଯତଃ ।। 57
ଭୀମ ରାଗରେ ସୁଶର୍ମଣଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଚେପିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ମହାବାହୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଘାତ କରିବା ସମୟରେ ସୁଶର୍ମଣ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଜାନୁ ଦଦୌ ଭୀମୋ ଜଘ୍ନେ ଚୈନମରତ୍ନିନା । ସ ମୋହମଗମଦ୍ରାଜା ପ୍ରହାରଵରପୀଡିତଃ।। 58
ଭୀମ ତାଙ୍କ ଜାଙ୍ଘାରେ ଘାତ କଲେ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଏକ ଘାତ ମାରିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରହାରରେ ରାଜା ସୁଶର୍ମଣ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଵୀରେ ଗୃହୀତେ ତୁ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାରଥେ। ଅଭଜ୍ଯତ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ଭଯାତୁରମ୍ ।। 59
ସେ ଶୂରବୀରଟି ଧରାଯିବା ପରେ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ସେନାର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ ।
ନିଵୃତ୍ଯ ଗାସ୍ତତଃ ସର୍ଵାଃ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରା ମହାରଥାଃ। ଅଵଜିତ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣଂ ଧନଂ ଚାଦାଯ ସର୍ଵଶଃ ।। 60
ତାପରେ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୋବଢ଼ି ସହିତ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ସୁଶର୍ମାନ୍କୁ ହରାଇ ସମସ୍ତ ଧନ ନେଇ ନେଲେ ।
ସ୍ଵବାହୁବଲସଂପନ୍ନା ହ୍ରୀନିଷେଵା ଯତଵ୍ରତାଃ। ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଃ ପରିକ୍ଲେଶଵିନାଶନାଃ। ସ୍ଥିତାଃ ସମକ୍ଷଂ ତେ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଥ ଭୀମୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ।। 61
ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ଶରମ ଓ ନୀତିକୁ ମାନିଥିବା, ବିରାଟଙ୍କ ମହାନ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକସାଥିରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ । ଏହିବେଳେ ଭୀମ ଉପସ୍ଥିତମାନେ କୁହିଲେ ।
ନାଯଂ ପାପସମାଚାରୋ ମତ୍ତୋ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି। କିଂନୁ ଶକ୍ଯଂ ମଯା କର୍ତୁଂ ଯଦ୍ରାଜା ସତତଂ ଘୃଣୀ । ଗଲେ ଗୃହୀତ୍ଵା ରାଜାନମାନୀଯ ଵିଵଶଂ ଵଶମ୍ ।। 62
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଟି ମୋ ହାତରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ସଦା ଦୟାଳୁ ? ମୁଁ ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଗଳା ଧରି ଅସହାୟ ଭାବେ ଆଣି ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇଅସିଛି ।
ତତ ଏନଂ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ପାର୍ଥୋ ଵୃକୋଦରଃ। ରଥମାରୋପଯାମାସ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ପାଂସୁଗୁଣ୍ଠିତମ୍ ।। 63
ତାପରେ, ସେ ମଣିଷଟିଏ ହାତପା ମାଡ଼ି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାର୍ଥ ଓ ବୃକୋଦର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ଅଚେତନ ଓ ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ସେଉଠାରେ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ।
ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ରଣମଧ୍ଯସ୍ଥମଭ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ଭୀମସ୍ତୁ ସୁଶର୍ମାଣଂ ନରାଧିପମ୍ ।। 64
ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ପହଞ୍ଚି, ଭୀମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମଣିଷମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ପ୍ରୋଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଭୀମମାହଵଶୋଭିନମ୍ । ତଂ ରାଜା ପ୍ରାହସଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତାଂ ଵୈ ନରାଧମଃ ।। 65
ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ଭଳି ଭୀମ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କହିଲେ; ରାଜା ସେଉଠାରେ ଦେଖି ହସିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚମଣିଷଟିଏକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଭୀମଃ ସୁଶର୍ମାଣଂ ମହାବଲମ୍ । ଜୀଵିତୁଂ ଚେଚ୍ଛସେ ମୂଢ ହେତୁଂ ମେ ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ।। 66
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଭୀମ ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହଁ, ମୂର୍ଖ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, କାହିଁକି ଛାଡ଼ିବି ସେ କାରଣ କହୁଛି।'
ଦାସୋସ୍ମୀତି ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯଂ ସଂସତ୍ସୁ ଚ ସଭାସୁ ଚ । ଏଵଂ ତେ ଜୀଵିତଂ ଦଦ୍ଯାମେଷ ଯୁଦ୍ଧଜିତୋ ଵିଧିଃ ।। 67
ତୁମେ ସମ୍ମିଳନ ଓ ସଭାରେ କହିବାକୁ ପଡିବ, 'ମୁଁ ତୁମର ଦାସ।' ଏଭଳି କହିଲେ ମୁଁ ତୁମେ ଜୀବନ ଦେଇଦେବି; ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ ଏହି ହିଁ ନିୟମ।
ତମୁଵାଚ ତତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ସପ୍ରଣଯଂ ଵଚଃ। ମୁଞ୍ଚମୁଞ୍ଚାଧମାଚାରଂ ପ୍ରମାଣଂ ଯଦି ତେ ଵଯମ୍ ।। 68
ତାପରେ, ବଡ଼ ଭାଇ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ କହିଲେ, 'ଏହି ନିଚ କାମ ଛାଡ଼, ଯଦି ଆମେ ତୋର ମାନଦଣ୍ଡ ହେବା।'
ଦାସଭାଵଂ ଗତୋ ହ୍ଯେଷ ଵିରାଟସ୍ଯ ମହୀପତେଃ। ଅଦାସୋ ଗଚ୍ଛ ମୁକ୍ତୋସି ମୈଵଂ କାର୍ଷୀଃ କଦାଚନ ।। 69
ଏହି ତ ଏବେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଦାସ ନୁହଁ—ଚାଲ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ। ଏଭଳି କେବେ କରିବା ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ସଵ୍ରୀଡଃ ସୁଶର୍ମାଽସୀଦଧୋମୁଖଃ । ସ ମୁକ୍ତୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାଜାନମଭିଵାଦ୍ଯ ପ୍ରତସ୍ଥିଵାନ୍ ।। 70
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୁଶର୍ମା ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ ରହିଲେ; ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ବିଦାୟ ହେଲେ।