ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପରେଷାମସମଂ ରଣେ। ଏକାନ୍ତମାଶ୍ରିତୋ ରାଜଂସ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ ।। 21
ମୋ ଦେହର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ କାହାର ସମାନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏକାକି ଯିବି; ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏଠି ରୁହ।
ଅଯଂ ଵୃକ୍ଷୋ ମହାଶାଖୋ ଗିରିମାତ୍ରୋ ଵନସ୍ପତିଃ। ଅହମେନଂ ସମାରୁଜ୍ଯ ପୋଥଯିଷ୍ଯାମି ଶାତ୍ରଵାନ୍ ।। 22
ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଏହାର ଶାଖା ଅତି ବିଶାଳ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପିଟିବି।
ତଂ ମତ୍ତମିଵ ମାତଙ୍ଗଂ ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ଵନସ୍ପତିମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ଵୀରଂ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 23
ଭୀମ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦେଖି ଚାଲିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସାହସୀ ଭାଇକୁ କହିଲେ।
ଭୀମ ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀସ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଵେଷ ଵନସ୍ପତିଃ ।। 24
ଭୀମ, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରନି; ଏହି ବୃକ୍ଷଟି ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ରହିଯାଉ।
ମା ତ୍ଵାଂ ଵୃକ୍ଷେଣ କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ତମତିମାନୁଷମ୍ । ଜନାଃ ସମଵବୁଧ୍ଯେରନ୍ଭୀମୋଽଯମିତି ଭାରତ ।। 25
ଭୀମ, ତୁମେ ଏହି ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଅତିମାନବୀୟ କାମ କଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ଯେ ଏହା ଭୀମ।
ମା ଗ୍ରହୀସ୍ତ୍ଵମିମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ସିଂହନାଦଂ ଚ ମା ନଦ। କର୍ମଣା ସିଂହନାଦେନ ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯନ୍ତି ଜନା ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। 26
ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଧରନି, ସିଂହ ଦହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦେଉନି; ଏପରି କାମ କଲେ ଓ ଦହାଡ଼ିଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ।
ଇମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ନେମାଂ ସେନାମଭିଦ୍ରଵ । ଵୃକ୍ଷଂ ଚ ତ୍ଵାଂ ରୁଜନ୍ତଂ ଵୈ ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯତି ଜନୋ ଧ୍ରୁଵଂ ।। 27
ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଧରି ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିପାରିବେ ଯେ ତୁମେ ବୃକ୍ଷ ଉଠାଇଛ।
ଅନ୍ଯଦେଵାଯୁଧଂ ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ମାନୁଷମ୍। ଚାପଂ ଵା ଯଦି ଵା ଶକ୍ତିଂ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶଂ ଵା ପରଶ୍ଵଥମ୍ ।। 28
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଅସ୍ତ୍ର ନିଅ; ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର କିମ୍ବା କୁଠାର ଯାହା ହେଉ।
ଯଦେଵ ମାନୁଷଂ ଭୀମ ଭଵେଦନ୍ଯୈରଲକ୍ଷିତମ୍ । ତଦେଵାଯୁଧମାଦାଯ ମୋଚଯାଶୁ ମହୀତିମ୍ ।। 29
ଭୀମ, ଯେଉଁଅସ୍ତ୍ର ସାଧାରଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଠି ଅସ୍ତ୍ର ନିଅ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କର।
ଯମୌ ଚ ଚକ୍ରରକ୍ଷୌ ତେ ଭଵିତାରୌ ମହାବଲୌ। ଵ୍ଯାଯଚ୍ଛତସ୍ତେ ସମରେ ମତ୍ସ୍ଯରାଜଂ ପରୀପ୍ସ୍ରତଃ ।। 30
ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରଥଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମାତ୍ସ୍ୟରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନମାଦାଯ ଭୀମୋ ଵୃକ୍ଷଂ ଵିସୃଜ୍ଯ ଚ। ଚାପମାଦାଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ରଥମାସ୍ଥାଯ ପାଣ୍ଡଵଃ ।। 31
ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭୀମ ଗଛଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଧରି, ରଥରେ ଚଢ଼ି ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ଵ୍ଯମୁଞ୍ଚଚ୍ଛରଵର୍ଷାଣି ସତୋଯ ଇଵ ତୋଯଦଃ । ତଂ ଭୀମୋ ଭୀମକର୍ମାଣଂ ଶୁଶର୍ମାଣମଥାଽଽଦ୍ରଵତ୍ ।। 32
ସେ ମେଘ ଯେମିତି ବର୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ; ପରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭୀମ, ସୁଶର୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଵିରାଟମଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯୈନଂ ତିଷ୍ଠିତିଷ୍ଠେତି ଚାଵଦତ୍ ।। 33
ଭୀମ ବିରାଟଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!' ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ସୁଶର୍ମା ଚିନ୍ତଯାମାସ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମମ୍ । ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠେତି ଭାଷନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ରଥପୁଙ୍ଗଵଃ ।। 34
ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁଶର୍ମା, ପଛରୁ ରଥଚାଳକ 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!' ବୋଲୁଥିବାକୁ ଶୁଣି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ପଶ୍ଯତାଂ ସୁମହତ୍କର୍ମ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ପରାଵୃତ୍ତୋ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯ ସୁଶର୍ମା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ ।। 35
ଏତେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ସୁଶର୍ମା ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚି, ଧନୁଷ ଧରି ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ଭୀମସେନେନ ତେ ରଥାଃ । ରଥାନାଂ ଚ ଗଜାନାଂ ଚ ଵାଜିନାଂ ଚ ସସାଦିନାଂ ।। 36
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଭୀମସେନ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚାଳକମାନେକୁ ଭୂଲାଇଦେଲେ।
ସହସ୍ରଶତସଂଘାତାଃ ଶୂରାଣାମୁଗ୍ରଧନ୍ଵିନାମ୍ । ପାତିତା ଭୀମସେନେନ ଵିରାଟସ୍ଯ ସମୀପତଃ ।। 37
ସହସ୍ର ଶତ ଦଳ ଶୂର ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁର୍ଧାରୀମାନେ, ବିରାଟଙ୍କ ନିକଟରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ିଗଲେ।
ପତ୍ତଯୋ ନିହତାସ୍ତେଷାଂ ଗଦାଂ ଗୃହ୍ଯ ମହାତ୍ମନା ।। 38
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପଦାତିମାନେ, ମହାତ୍ମା ଭୀମ ଗଦା ଧରି, ହତ ହେଲେ।
ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଦୃଶଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସୁଶର୍ମା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦଃ। ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା କିଂ ଶେଷଂ ହି ବଲସ୍ଯ ମେ ।। 39
ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମତ୍ତ ସୁଶର୍ମା ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋ ସେନାର କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି?'
ଅପରୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୈନ୍ଯେ ପୁରା ମଗ୍ନୋ ମହାବଲେ। ଆକର୍ଣପୂର୍ଣେନ ତଦା ଧନୁଷା ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ ।। 40
ସେନାର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ଆଉ ଜଣେ ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ଧନୁଷକୁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦେଖାଗଲେ।
ସୁଶର୍ମା ସାଯକାଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାନ୍କ୍ଷିପତେ ଚ ପୁନଃପୁନଃ ।। 41
ସୁଶର୍ମା ପୁନିପୁନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ତତଃ ସମସ୍ତାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ତୁରଗାନଭ୍ଯଚୋଦଯନ୍। ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ ଵିକୁର୍ଵାଣାସ୍ତ୍ରିଗର୍ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯମର୍ଷଣାଃ ।। 42
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଧରି, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ।
ତାନ୍ନିଵୃତ୍ତରଥାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତାଂ ମହାଚମୂମ୍ । ଵୈରାଟିଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଯୁଧେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ।। 43
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେଇ ରଥ ଓ ବଡ଼ ସେନାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଖି, ବିରାଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତ୍ରିଗର୍ତାଃ ସମଭିକ୍ରମ୍ଯ ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ଜଯୈଷିଣଃ। ତାନ୍ଭୀମସେନଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ । ଵୈରାଟିଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଯୁଧେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ।। 44
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ବିଜୟ ଆଶାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବିରାଟ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ସହସ୍ରଂ ପ୍ରାହିଣୀଦ୍ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ନକୁଲଶ୍ଚାପି ସପ୍ତୈଵ ଶତାନି ପ୍ରାହିଣୋଚ୍ଛରୈଃ ।। 45
ମହାରାଜ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ସାତଶ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଶୂରାଣାଂ ସହଦେଵଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରସମାଦିଷ୍ଟୋ ନିଜଘ୍ନେ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ।। 46
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସହଦେବ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ତିନି ଶତ ଶୂରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମହତୀଂ ସେନାଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାବଲଃ । କ୍ଷୋଭଯନ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ ।। 47
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ବଡ଼ ସେନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସିଂହ ଯେମିତି ଛୋଟ ପଶୁମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ସେପରି ଉତ୍ପାତ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ତ୍ଵରମାଣୋ ମହାବଲଃ। ଅଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣଂ ଶରୈରଭ୍ଯହନଦ୍ଧୃଶମ୍ ।। 48
ତାପରେ ମହାବଳୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସୁଶର୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ତୀରରେ ଦୃଢ଼ ଆଘାତ କଲେ।
ସୁଶର୍ମାଽପି ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵରାଣୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଅଵିଧ୍ଯଦ୍ଦଶଭିର୍ବାଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରୋ ହଯାନ୍ ।। 49
ସୁଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦଶଟି ବାଣ ଦେଇ ଘାୟଳ କଲେ ଏବଂ ଚାରିଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାଡ଼ିଲେ।
ତତୋ ରାଜନ୍କ୍ଷିପ୍ରକାରୀ କୁନ୍ତୀଽପୁତ୍ରୋ ଵୃକୋଦରଃ। ସମାସାଦ୍ଯ ସୁଶର୍ମାଣମଶ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯ ନ୍ଯପାତଯତ୍ ।। 50
ତାପରେ, ରାଜା, କୁନ୍ତୀର ପୁଅ ବୃକୋଦର ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସୁଶର୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲେ।