ତମସାଽଭିପ୍ଲୁତେ ଲୋକେ ରଜସା ଚୈଵ ଭାରତ। ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ ମୁହୂର୍ତଂ ତେ ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣମ୍ ।। 1
ଅନ୍ଧାର ଓ ଧୂଳି ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା, ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତୋଽନ୍ଧକାରଂ ପ୍ରଣୁଦନ୍ନୁଦତିଷ୍ଠନ୍ନିଶାକରଃ। କୁର୍ଵାଣୋ ଵିମଲାଂ ରାତ୍ରିଂ ଦର୍ଶଯନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ରଣେ ।। 2
ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରକୁ ହଟାଇଲେ, ରାତିକୁ ପ୍ରକାଶମୟ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିପାରିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରକାଶମାସାଦ୍ଯ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ। ଘୋରରୂପଂ ତଦା ତେଷାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ।। 3
ପ୍ରକାଶ ଆସିବା ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ଆଉଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ନେଲା।
ତଥୈଵ ତେଷାଂ ତୁମୁଲାନି ତାନି କ୍ରୁଦ୍ଧାନି ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଦ୍ରଵନ୍ତି। ଗଦାସିପଟ୍ଟୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଥୈଶ୍ଚ ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରସୁଧୌତଧାରୈଃ ।। 4
ଏହିପରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ଗଦା, ତଳୱାର, କୁଟାର ଓ ଭାଲା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଚମକୁଥିବା ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ।
ବଲଂ ତୁ ମାତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ବଲେନ ରାଜା ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଗର୍ତାଧିପତିଃ ସୁଶର୍ମା। ପ୍ରମଥ୍ଯ ଜିତ୍ଵା ଚ ନିପୀଡ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ଵିରାଟମୋଜସ୍ଵିନମଭ୍ଯଧାଵତ୍ ।। 5
ତାପରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଅଧିପତି ସୁଶର୍ମା ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ମାତ୍ସ୍ୟ ସେନାକୁ ଦଳିଦେଲେ, ମାତ୍ସ୍ୟମାନେ ହାରିଗଲେ ଓ ଦମିଗଲେ, ଏବଂ ସେ ବଳଶାଳୀ ବିରାଟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ମତ୍ତାଵିଵ ଵୃଷୌ ତୌ ତୁ ଗଜାଵିଵ ମଦୋଦ୍ଧତୌ । ସିଂହାଵିଵ ଗଜଗ୍ରାହୌ ଶକ୍ରଵୃତ୍ରାଵିଵୋଦ୍ଧତୌ ।। 6
ସେ ଦୁଇଜଣ ମତ୍ତ ଷାଣ୍ଡ ଭଳି, ମଦରେ ମତ୍ତ ହାତୀ ଭଳି, ସିଂହ ଯେପରି ହାତୀକୁ ଧରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ର ଭଳି ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ଉଭୌ ତୁଲ୍ଯବଲୋତ୍ସାହାଵୁଭୌ ତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମୌ। ଉଭୌ ତୁଲ୍ଯାସ୍ରଵିକ୍ଷେପାଵୁଭୌ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦୌ ।। 7
ଦୁହେଁ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସମାନ, ପ୍ରତାପରେ ସମାନ, ରକ୍ତ ବିକ୍ଷେପରେ ସମାନ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ଦୁହେଁ ପାରଙ୍ଗତ।
ତୌ ନିହତ୍ଯ ପୃଥଗ୍ଧୁର୍ଯାନୁଭଯୋଃ ପାର୍ଷ୍ଣିସାରଥୀ । ଆସ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯଧନୁର୍ଗ୍ରାହୌ କୃଷ୍ଣକଂସାଵିଵୋଦ୍ଧତୌ ।। 8
ଉଭୟ ପକ୍ଷର ରଥଚାଳକ ଓ ପଛର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା, କୃଷ୍ଣ ଓ କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ଭଳି, ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତଃ ସୁଶର୍ମା ତ୍ରୈଗର୍ତଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ସୁଵର୍ମଣା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ମତ୍ସ୍ଯରାଜଂ ରଥଵ୍ରାତେନ ସର୍ଵଶଃ ।। 9
ତାପରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ସୁଶର୍ମା ତାଙ୍କ ଭାଇ ସୁବର୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ରଥ ସେନା ନେଇ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତୋ ରଥାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ଭ୍ରାତରୌ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭୌ। ଗଦାପାଣୀ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ସମଭ୍ଯଦ୍ରଵତାଂ ଜଵାତ୍ ।। 10
ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ରଥରୁ ଅବତରି, ଗଦା ହାତରେ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆଗେଇ ଗଲେ।
ସୁଶର୍ମା ପରଵୀରଘ୍ନୋ ବଲଵାନ୍ଵୀର୍ଯଵାନ୍ଗଦୀ। ଵିରଥଂ ମତ୍ସ୍ଯରାଜାନଂ ଜୀଵଗ୍ରାହମଥାଗ୍ରହୀତ୍ ।। 11
ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗଦାଧାରୀ ସୁଶର୍ମା, ରଥହୀନ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ନେଲେ।
ତମୁନ୍ମଥ୍ଯ ସୁଶର୍ମା ତୁ ଯୁଵତୀମିଵ କାମୁକଃ। ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ସ୍ଵଂ ସମାରୋପ୍ଯ ପ୍ରଯଯୌ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ ।। 12
ସୁଶର୍ମା, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରେମିକ ଯୁବତୀକୁ ବଶ କରେ, ସେପରି ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ବସାଇ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଗୃହୀତେ ଵିରଥେ ଵିରାଟେ ବଲଵତ୍ତରେ। ବଲଂ ସର୍ଵଂ ଵିଭଗ୍ନଂ ତନ୍ନିରୁତ୍ସାହଂ ନିରାଶକମ୍ ।। 13
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିରାଟଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେବେଳେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମନମରା ହେଲା ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ତ ଭଯାନ୍ମାତ୍ସ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଗର୍ତୈରର୍ଦିତା ରଣେ । ଵିଦିକ୍ଷୁଃ ଦିକ୍ଷୁ ସର୍ଵାସୁ ପଲାଯନ୍ତି ଚ ଯାନ୍ତି ଚ ।। 14
ଯୁଦ୍ଧରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ମାତ୍ସ୍ୟମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ, ସେମାନେ ଭୟରେ ଏପଟେ ସେପଟେ ପଳାଇଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ଦୌଡ଼ିଲେ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତେଷୁ ଵିଦ୍ରାଂଵ୍ଯମାଣେଷୁ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭିମସେନମରିନ୍ଦମମ୍ ।। 15
ସେମାନେ ଭାଗିଯିବା ସମୟରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀମସେନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମାତ୍ସ୍ଯରାଜସ୍ତ୍ରିଗର୍ତେନ ପରାମୃଷ୍ଟଃ ସୁଶର୍ମଣା। ତଂ ମୋକ୍ଷଯ ମହାବାହୀ ମା ଗମଦ୍ଦ୍ଵିଷତାଂ ଵଶମ୍ ।। 16
ମାତ୍ସ୍ୟରାଜାଙ୍କୁ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ସୁଶର୍ମା ଧରିନେଇଛନ୍ତି; ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନି।
ଭୀମସେନଃ ମହାବାହୋ ଗୃହୀତଂ ତୁ ସୁଶର୍ମଣା। ତ୍ରାଯସ୍ଵ ମୋଚଯ କ୍ଷିପ୍ରମସ୍ମତ୍ପ୍ରୀତିକରଂ ନୃପମ୍ ।। 17
ଭୀମସେନ, ରାଜାଙ୍କୁ ସୁଶର୍ମା ଧରିନେଇଛି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କର, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବହୁତ ସନ୍ତୋଷଦାୟକ ହେବ।
ଉଷିତାଃ ସ୍ମ ସୁଖଂ ସର୍ଵେ ସର୍ଵକାମୈଃ ସୁପୂଜିତାଃ। ଭୀମସେନ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଵାତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ ।। 18
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ରହିଛୁ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ଭୀମସେନ, ଏହି ବାୟୁସୁତଙ୍କ ଋଣ ତୁମେ ଶୋଧ କର।
ତଂ ତଥାଵାଦିନଂ ତତ୍ର ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ରଣମଧ୍ଯେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 19
ଏପରି କହୁଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅହମେନଂ ପରିତ୍ରାସ୍ଯେ ଶାସନାତ୍ତଵ ପାର୍ଥିଵ। ପଶ୍ଯେଦଂ ସୁମହତ୍କର୍ମ ଯୁଧ୍ଯତୋ ମମ ଶତ୍ରୁଭିଃ ।। 20
ହେ ରାଜା, ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି; ମୋର ଏହି ବଡ଼ କାମ ତୁମେ ଦେଖ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପରେଷାମସମଂ ରଣେ। ଏକାନ୍ତମାଶ୍ରିତୋ ରାଜଂସ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ ।। 21
ମୋ ଦେହର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ କାହାର ସମାନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏକାକି ଯିବି; ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏଠି ରୁହ।
ଅଯଂ ଵୃକ୍ଷୋ ମହାଶାଖୋ ଗିରିମାତ୍ରୋ ଵନସ୍ପତିଃ। ଅହମେନଂ ସମାରୁଜ୍ଯ ପୋଥଯିଷ୍ଯାମି ଶାତ୍ରଵାନ୍ ।। 22
ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଏହାର ଶାଖା ଅତି ବିଶାଳ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ପିଟିବି।
ତଂ ମତ୍ତମିଵ ମାତଙ୍ଗଂ ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ଵନସ୍ପତିମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ଵୀରଂ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 23
ଭୀମ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦେଖି ଚାଲିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସାହସୀ ଭାଇକୁ କହିଲେ।
ଭୀମ ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀସ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଵେଷ ଵନସ୍ପତିଃ ।। 24
ଭୀମ, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରନି; ଏହି ବୃକ୍ଷଟି ଯେମିତି ଅଛି, ସେମିତି ରହିଯାଉ।
ମା ତ୍ଵାଂ ଵୃକ୍ଷେଣ କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ତମତିମାନୁଷମ୍ । ଜନାଃ ସମଵବୁଧ୍ଯେରନ୍ଭୀମୋଽଯମିତି ଭାରତ ।। 25
ଭୀମ, ତୁମେ ଏହି ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଅତିମାନବୀୟ କାମ କଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ଯେ ଏହା ଭୀମ।
ମା ଗ୍ରହୀସ୍ତ୍ଵମିମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ସିଂହନାଦଂ ଚ ମା ନଦ। କର୍ମଣା ସିଂହନାଦେନ ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯନ୍ତି ଜନା ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। 26
ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଧରନି, ସିଂହ ଦହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦେଉନି; ଏପରି କାମ କଲେ ଓ ଦହାଡ଼ିଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ।
ଇମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ନେମାଂ ସେନାମଭିଦ୍ରଵ । ଵୃକ୍ଷଂ ଚ ତ୍ଵାଂ ରୁଜନ୍ତଂ ଵୈ ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯତି ଜନୋ ଧ୍ରୁଵଂ ।। 27
ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଧରି ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିପାରିବେ ଯେ ତୁମେ ବୃକ୍ଷ ଉଠାଇଛ।
ଅନ୍ଯଦେଵାଯୁଧଂ ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ମାନୁଷମ୍। ଚାପଂ ଵା ଯଦି ଵା ଶକ୍ତିଂ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶଂ ଵା ପରଶ୍ଵଥମ୍ ।। 28
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଅସ୍ତ୍ର ନିଅ; ଧନୁଷ, ବାଣ, ତଳୱାର କିମ୍ବା କୁଠାର ଯାହା ହେଉ।
ଯଦେଵ ମାନୁଷଂ ଭୀମ ଭଵେଦନ୍ଯୈରଲକ୍ଷିତମ୍ । ତଦେଵାଯୁଧମାଦାଯ ମୋଚଯାଶୁ ମହୀତିମ୍ ।। 29
ଭୀମ, ଯେଉଁଅସ୍ତ୍ର ସାଧାରଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଠି ଅସ୍ତ୍ର ନିଅ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କର।
ଯମୌ ଚ ଚକ୍ରରକ୍ଷୌ ତେ ଭଵିତାରୌ ମହାବଲୌ। ଵ୍ଯାଯଚ୍ଛତସ୍ତେ ସମରେ ମତ୍ସ୍ଯରାଜଂ ପରୀପ୍ସ୍ରତଃ ।। 30
ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ରଥଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମାତ୍ସ୍ୟରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ।