ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଗାତ୍ରାଣି ଵୀରୈଶ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ । ସାଲସ୍କନ୍ଧନିକାଶାନି କ୍ଷତ୍ରିଯାଣା ମହାମୃଧେ ।। 14
ସେଠାରେ, ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ, ବୀର କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଛିନ୍ନ ଦେହ ଶାଖା ଥିବା କାଠ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ନାଗଭୋଗନିକାଶୈଶ୍ଚ ବାହୁଭିଶ୍ଚନ୍ଦନୋକ୍ଷିତୈଃ। ଆକୀର୍ଣା ଵସୁଧା ତତ୍ର ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ ।। 15
ସେଠାରେ ଭୂମି ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା, ନାଗର ଗୋଟି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାହୁ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଛିତରାଇଯାଇଥିଲା।
ଯଥା ଵା ଵାସସୀ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣେ ମହାରଜତରଞ୍ଜିତେ। ବିଭ୍ରତୀ ଯୁଵତୀ ଶ୍ଯାମା ତଦ୍ଵଦ୍ଭାତି ଵସୁନ୍ଧରା ।। 16
ଯେପରି ଏକ ଶ୍ୟାମଳା କନ୍ୟା ଚକଚକିଆ ରୂପା ତାନ୍ତି ଲଗାଇଥିବା କମଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗେ, ସେପରି ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଚମକୁଥିଲା।
ଉପାଶାମ୍ଯଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ରୁଧିରେଣ ପ୍ରଵର୍ଷତା। କଶ୍ମଲଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଧୋରଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ ।। 17
ଏଠାରେ ଭୂମିର ଧୂଳି ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଛାଇଗଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ନୀତି ରହିଲା ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତସ୍ତଦା। ଵ୍ଯୂହଂ କୃତ୍ଵା ଵିରାଟସ୍ଯ ଅନ୍ଵଯୁଧ୍ଯତ ପାଣ୍ଡଵଃ ।। 18
ସେଇ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ୟୁଧିଷ୍ଠିର, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିରାଟଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଆତ୍ମାନଂ ଶ୍ଯେନଵତ୍କୃତ୍ଵା ତୁଣ୍ଡମାସୀଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ପକ୍ଷୌଂ ଯମୌ ଚ ଭଵତଃ ପୁଚ୍ଛମାସୀଦ୍ଵୃକୋଦରଃ ।। 19
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀର ମୁଣ୍ଡ ଭଳି କଲେ, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୁମ୍ଲା ଭାଇମାନେ ପକ୍ଷ ହେଲେ, ଭୀମସେନ ଲଜ୍ଜା ଭଳି ହେଲେ।
ସହସ୍ରଂ ନ୍ଯହନତ୍ତତ୍ର କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଭୀମସେନସ୍ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ । ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ରଥାନ୍ଵୀରଃ ପରଲୋକଂ ପ୍ରଵେଶଯତ୍ ।। 20
ସେଠାରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ହଜାର ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କଲେ; ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ହଜାର ରଥୀକୁ ପରଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ନକୁଲସ୍ତ୍ରିଶତଂ ଜଘ୍ନେ ସହଦେଵଶ୍ଚତୁଃଶତମ୍ । ଶତାନୀକଃ ଶତଂ ଜଘ୍ନେ ମଦିରାଶ୍ଵଶ୍ଚତୁଃଶତମ୍ ।। 21
ନକୁଳ ତିନି ଶତ ମାନେ, ସହଦେବ ଚାରି ଶତ ମାନେ, ଶତାନୀକ ଏକ ଶତ ଏବଂ ମଦିରାଶ୍ୱ ଚାରି ଶତ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କଲେ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଂ ମହତୀଂ ସେନାଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାବଲୌ । ଆର୍ଚ୍ଛତାଂ ବହୁସଂରବ୍ଧୌ କେଶାକେଶି ରଥାରଥି ।। 22
ତିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କର ଉତ୍ସାହିତ ବଡ଼ ସେନାକୁ, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା କେଶାକ ଓ କେଶିରଥ ଆନନ୍ଦରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଲକ୍ଷଯିତ୍ଵା ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ତୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ମହାଚମୂମ୍। ଜଗ୍ମତୁଃ ସୂର୍ଯଦତ୍ତଶ୍ଚ ଵଲଲଶ୍ଚାପି ପୃଷ୍ଠତଃ ।। 23
ତିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ମହାସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଦତ୍ତ ଓ ବଳଳ ପଛରୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଶଙ୍ଖୋ ଵିରାଟପୁତ୍ରଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସୋ ମହାବଲଃ। ଵିନିଘ୍ନନ୍ସମରେ ଶୂରାନ୍ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଚମୂମ୍ ।। 24
ବିରାଟଙ୍କ ପୁଅ ଶଂଖ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମହାଧନୁର୍ଧରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ଉପରେ ଆଘାତ କରି, ମହାସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିରାଟସ୍ତତ୍ର ସଂଗ୍ରାମେ ହତ୍ଵା ପଞ୍ଚଶତଂ ରଥାନ୍। କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଶତଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରଂ ଵାଜିନାଂ ତଥା ।। 25
ସେଠାରେ, ସେଇ ସଂଗ୍ରାମରେ, ବିରାଟ ପଞ୍ଚଶତ ରଥୀ, ଏକଶତ ହାତୀ ଓ ଏକହଜାର ଘୋଡ଼ାକୁ ବଧ କଲେ।
ଚରନ୍ସ ଵିଵିଧାନ୍ମାର୍ଗାନ୍ରଥେନ ରଥିନାଂଵରଃ। ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ସୁଶର୍ମାଣମାର୍ଚ୍ଛଦ୍ରୁକ୍ମରଥଂ ରଣେ ।। 26
ବିଭିନ୍ନ ପଥରେ ଚଳିଥିବା ସେଇ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ସୁନାର ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଯାଇଲେ।
ତୌ ତୁ ପ୍ରାହରତାଂ ତତ୍ର ମହେଷ୍ଵାସୌ ମହାବଲୌ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିନିଘ୍ନନ୍ତୌ ଗୋଷୁ ଗୋଵୃଷଭାଵିଵ ।। 27
ସେଠାରେ, ସେଇ ଦୁଇ ମହାଧନୁର୍ଧରୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା, ଗାଁରେ ଦୁଇ ଶଣ୍ଢ ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଲଢ଼େ, ସେପରି ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ।
ରାଜସିଂହୌ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ଵିରେଜତୁରମର୍ଷଣୌ। କୃତାସ୍ରୌ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈରସିଶକ୍ତିପରଶ୍ଵଥୈଃ ।। 28
ସିଂହ ସଦୃଶ ଦୁଇ ରାଜା, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ତଳୱାର, ଭାଲା ଓ କୁଟାରରେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ।
ତତୋ ରଥାଭ୍ଯାଂ ରଥିନୌ ଵ୍ଯତୀଯାତାଂ ସମନ୍ତତଃ । ଶରାନ୍ସସୃଜତୁଃ ଶୀଘ୍ରଂ ତୋଯଧାରା ଘନାଵିଵ ।। 29
ତାପରେ, ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା ତାଙ୍କର ରଥ ଉପରେ ଚାଡ଼ି ଚାରିପଟେ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ବର୍ଷା ମେଘ ଯେପରି ଜଳଧାରା ଝରେ, ସେପରି ତୀବ୍ର ବାଣ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିସଂରବ୍ଧୌ ଦନ୍ତାଭ୍ଯାମିଵ କୁଞ୍ଜରୌ। କୃତାସ୍ତ୍ରୌ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ଦାରଯାମାସତୂ ରଣେ ।। 30
ଏହି ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା, ପରସ୍ପର ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ଦନ୍ତରେ ଦନ୍ତ ଲଗାଇଥିବା ହାତୀ ଭଳି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭେଦି ଦେଉଥିଲେ।
ମାତ୍ସ୍ଯୋ ରାଜା ସୁଶର୍ମାଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ପଞ୍ଚଭିଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଚତୁରୋ ହଯାନ୍ ।। 31
ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜା ପାଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ବିଦ୍ରୁତ କଲେ, ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଆହତ କଲେ।
ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସୂତଂ ଚ ଵିଵ୍ଯାଧ କେତୁଂ ଚ ତ୍ରିଭିରାଶୁଗୈଃ । ତଥୈଵ ମାତ୍ସ୍ଯରାଜଂ ତୁ ସୁଶର୍ମା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦଃ । ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଭିଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈଵିଵ୍ଯାଧ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ ।। 32
ଦୁଇଟି ବାଣରେ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ତିନୋଟି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଧ୍ୱଜକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହିପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଚତୁର ସୁଶର୍ମା, ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାସଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବିଦ୍ରୁତ କଲେ।
ତଯୋର୍ବଲାନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତାନି ମହାରଣେ। ନାଜାନନ୍ତ ତଦାଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରଦୋଷେ ରଜସା ଵୃତେ ।। 33
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ମହା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଧୂଳିରେ ସବୁ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ତମସାଽଭିପ୍ଲୁତେ ଲୋକେ ରଜସା ଚୈଵ ଭାରତ। ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ ମୁହୂର୍ତଂ ତେ ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣମ୍ ।। 1
ଅନ୍ଧାର ଓ ଧୂଳି ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା, ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତୋଽନ୍ଧକାରଂ ପ୍ରଣୁଦନ୍ନୁଦତିଷ୍ଠନ୍ନିଶାକରଃ। କୁର୍ଵାଣୋ ଵିମଲାଂ ରାତ୍ରିଂ ଦର୍ଶଯନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ରଣେ ।। 2
ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇ ଅନ୍ଧକାରକୁ ହଟାଇଲେ, ରାତିକୁ ପ୍ରକାଶମୟ କଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିପାରିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରକାଶମାସାଦ୍ଯ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ। ଘୋରରୂପଂ ତଦା ତେଷାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ।। 3
ପ୍ରକାଶ ଆସିବା ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ଆଉଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ନେଲା।
ତଥୈଵ ତେଷାଂ ତୁମୁଲାନି ତାନି କ୍ରୁଦ୍ଧାନି ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଦ୍ରଵନ୍ତି। ଗଦାସିପଟ୍ଟୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଥୈଶ୍ଚ ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରସୁଧୌତଧାରୈଃ ।। 4
ଏହିପରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ଗଦା, ତଳୱାର, କୁଟାର ଓ ଭାଲା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଚମକୁଥିବା ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ।
ବଲଂ ତୁ ମାତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ବଲେନ ରାଜା ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଗର୍ତାଧିପତିଃ ସୁଶର୍ମା। ପ୍ରମଥ୍ଯ ଜିତ୍ଵା ଚ ନିପୀଡ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ଵିରାଟମୋଜସ୍ଵିନମଭ୍ଯଧାଵତ୍ ।। 5
ତାପରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଅଧିପତି ସୁଶର୍ମା ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ମାତ୍ସ୍ୟ ସେନାକୁ ଦଳିଦେଲେ, ମାତ୍ସ୍ୟମାନେ ହାରିଗଲେ ଓ ଦମିଗଲେ, ଏବଂ ସେ ବଳଶାଳୀ ବିରାଟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ମତ୍ତାଵିଵ ଵୃଷୌ ତୌ ତୁ ଗଜାଵିଵ ମଦୋଦ୍ଧତୌ । ସିଂହାଵିଵ ଗଜଗ୍ରାହୌ ଶକ୍ରଵୃତ୍ରାଵିଵୋଦ୍ଧତୌ ।। 6
ସେ ଦୁଇଜଣ ମତ୍ତ ଷାଣ୍ଡ ଭଳି, ମଦରେ ମତ୍ତ ହାତୀ ଭଳି, ସିଂହ ଯେପରି ହାତୀକୁ ଧରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ର ଭଳି ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ଉଭୌ ତୁଲ୍ଯବଲୋତ୍ସାହାଵୁଭୌ ତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମୌ। ଉଭୌ ତୁଲ୍ଯାସ୍ରଵିକ୍ଷେପାଵୁଭୌ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦୌ ।। 7
ଦୁହେଁ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସମାନ, ପ୍ରତାପରେ ସମାନ, ରକ୍ତ ବିକ୍ଷେପରେ ସମାନ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ଦୁହେଁ ପାରଙ୍ଗତ।
ତୌ ନିହତ୍ଯ ପୃଥଗ୍ଧୁର୍ଯାନୁଭଯୋଃ ପାର୍ଷ୍ଣିସାରଥୀ । ଆସ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯଧନୁର୍ଗ୍ରାହୌ କୃଷ୍ଣକଂସାଵିଵୋଦ୍ଧତୌ ।। 8
ଉଭୟ ପକ୍ଷର ରଥଚାଳକ ଓ ପଛର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଦୁଇ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା, କୃଷ୍ଣ ଓ କଂସଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ଭଳି, ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତଃ ସୁଶର୍ମା ତ୍ରୈଗର୍ତଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ସୁଵର୍ମଣା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ମତ୍ସ୍ଯରାଜଂ ରଥଵ୍ରାତେନ ସର୍ଵଶଃ ।। 9
ତାପରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ସୁଶର୍ମା ତାଙ୍କ ଭାଇ ସୁବର୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ରଥ ସେନା ନେଇ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତୋ ରଥାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ୍ଯ ଭ୍ରାତରୌ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭୌ। ଗଦାପାଣୀ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ସମଭ୍ଯଦ୍ରଵତାଂ ଜଵାତ୍ ।। 10
ତାପରେ, ଦୁଇ ଭାଇ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ରଥରୁ ଅବତରି, ଗଦା ହାତରେ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଆଗେଇ ଗଲେ।