ତେ ହଯା ହେମସଂଚ୍ଛନ୍ନା ବୃହନ୍ତଃ ସାଧୁଵାହିନଃ । ଚୋଦିତାଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ପତ୍ରିଣାମିଵ ପଙ୍କ୍ତଯଃ ।। 43
ସେହି ସୁନାରେ ଢାକା, ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଳିଥିବାବେଳେ, ତୀରମାନଙ୍କ ଶାରି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଭୀମରୂପାଶ୍ଚ ମାତଙ୍ଗାଃ ପ୍ରଭିନ୍ନକରଟାମୁଖାଃ। ସ୍ଵାରୂଢା ଯୁଦ୍ଧକୁଶଲୈର୍ମହାମାତ୍ରାଧିରୋହିତାଃ ।। 44
ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର, ଭଙ୍ଗା ଦାଁତ ଓ ଭୟାନକ ମୁହଁ ଥିବା ହାତୀମାନେ, ଦକ୍ଷ ମହାମାତ୍ୟ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ବୀରମାନେ ଚଢ଼ିଥିଲେ।
କ୍ଷରନ୍ତ ଇଵ ଜୀମୂତାଃ ସୁଦନ୍ତାଃ ଷାଷ୍ଟିହାଯନାଃ । ରାଜାନମନ୍ଵଯୁଃ ପଶ୍ଚାତ୍କ୍ରାମନ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତାଃ ।। 45
ସେହି ଶିକ୍ଷିତ, ଶଠି ବର୍ଷର ହାତୀମାନେ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ।
ଦୃଢାଯୁଧଜନାକୀର୍ଣଂ ରଥାଶ୍ଵଗଜସଂକୁଲମ୍ । ତଦ୍ବଲାଗ୍ରଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ଶକ୍ରସ୍ଯେଵ ତଦା ବଭୌ ।। 46
ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିରାଟଙ୍କ ସେନା ତା ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେନା ପରି ଚମକୁଥିଲା।
ତଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ମହାରାଜ ନିନୀଷନ୍ତଂ ଗଵାଂ ପଦମ୍। ଵିଶାରଦାନାଂ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାନାଂ ତଦା ନୃପ ।। 47
ହେ ରାଜା, ଗୋମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ଗୋପାଳକମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥିଲେ।
ଵିଂଶତିସ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣି ନରାଣାମନୁଯାଯିନାମ୍। ଅଷ୍ଟୌ ରଥସହସ୍ରାଣି ଦଶ ନାଗଶତାନି ଚ । ଵିଂଶଚ୍ଚାଶ୍ଵସହସ୍ରାଣି ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ ତ୍ଵରିତଂ ଯଯୁଃ ।। 48
ବିଶ ହଜାର ଲୋକ, ଆଠ ହଜାର ରଥ, ଦଶ ଶହ ହାତୀ ଓ ବିଶ ହଜାର ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ା ମାତ୍ସ୍ୟ ସେନାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ତଦନୀକଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ଶୁଶୁଭେଽତୀଵ ଭାରତ। ଵସନ୍ତେ ବହୁପୁଷ୍ପାଢ୍ଯଂ କାନନଂ ଚିତ୍ରିତଂ ଯଥା ।। 49
ଭିରାଟଙ୍କ ସେନା ଏତେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଅନେକ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ରଙ୍ଗିନ ଜଙ୍ଗଲ।
ନିର୍ଯାଯ ନଗରାଚ୍ଛୂରା ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ। ତ୍ରିଗର୍ତାନସ୍ପୃଶନ୍ମାତ୍ସ୍ଯାଃ ମୂର୍ଯେଽସ୍ତଂଗମିତେ ସତି ।। 1
ନଗରୁ ନିସ୍କ୍ରମଣ କରି, ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମାତ୍ସ୍ୟ ବୀରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ତେ ତ୍ରିଗର୍ତାଶ୍ଚ ମାତ୍ସ୍ଯାଶ୍ଚ ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଵର୍ତନ୍ତେ ଗୋଷୁ ଗୃଦ୍ଧା ମହାବଲାଃ ।। 2
ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଓ ମାତ୍ସ୍ୟ, ଦୁହେଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଗୋମାନ ପାଇଁ ଲୋଭରେ, ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଭୀମାଶ୍ଚ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗାସ୍ତୋମରାଙ୍କୁଶଚୋଦିତାଃ। ଗ୍ରାମଣୀଯୈଃ ସମାରୂଢାଃ କୁଶଲୈର୍ହସ୍ତିସାଦିଭିଃ ।। 3
ଭୟଙ୍କର ଓ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ, ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଯାଉଥିଲେ, ଦକ୍ଷ ହାତୀଚାଳକ ଓ ନେତାମାନେ ତାହାରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ।
ତେଷାଂ ସମାଗମୋ ଘୋରସ୍ତୁମୁଲୋ ରୋମହର୍ଷଣଃ। ଘ୍ନତାଂ ପରସ୍ପରଂ ରାଜନ୍ଯମରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ ।। 4
ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳନ ଭୟଙ୍କର, ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଥିଲା, ରାଜାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜ ଦେଶର ମହିମା ବଢ଼ାଉଥିଲେ।
ଦେଵାସୁରସମୋ ରାଜନ୍ନାସୀତ୍ସୂର୍ଯେଽବଲମ୍ବତି । ପଦାତିରଥନାଗେନ୍ଦ୍ରହଯାରୋହବଲୌଘଵାନ୍ ।। 5
ହେ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ହରାଇଥିବାବେଳେ, ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ଦଳରେ, ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭ୍ଯାପତତାଂ ନିଘ୍ନତାଂ ଚେତରେତରମ୍ । ଉଦତିଷ୍ଠଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ କିଂଚନ ।। 6
ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ଭୂମିରୁ ଏମିତି ଧୂଳି ଉଠିଲା ଯେ, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚାପତନ୍ଭୂମୌ ସୈନ୍ଯେନ ରଜସା ଵୃତାଃ । ଇଷୁଭିର୍ଵ୍ଯତିସର୍ପଦ୍ଭିରାଦିତ୍ଯୋଽନ୍ତରଧୀଯତ ।। 7
ସେନାର ଧୂଳିରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ତୀରମାନେ ଉଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଯାଉଥିଲା।
ଖଦ୍ଯୋତୈରିଵ ସଂଯୁକ୍ତମନ୍ତରିକ୍ଷମଜାଯତ।। 8
ଆକାଶଟି ଜଣେଇଲା ଯେପରି ଅନେକ ଜୁଗନ୍ତି ଆଗୁନିରେ ଭରିଯାଇଛି।
ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଠାନି ଚାପାନି ଵିଚେରୁର୍ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଯଥା । ନର୍ଦତାଂ ଲୋକଵୀରାଣାଂ ସଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣମସ୍ଯତାମ୍ ।। 9
ସୁନା ଚାପ ତୀରମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧାମାନେ ଡାକି, ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ରଥା ରଥୈଃ ସମାଜଗ୍ମୁଃ ପତ୍ତଯଶ୍ଚ ପଦାତିଭିଃ । ସାଦିନଃ ସାଦିଭିର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଗଜୈଶ୍ଚାପି ମହାଗଜାଃ ।। 10
ରଥୀମାନେ ରଥୀଙ୍କ ସହିତ, ପଦାତିମାନେ ପଦାତିଙ୍କ ସହିତ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ମହାଗଜମାନେ ଅନ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଯାଇଲେ।
ଅସିଭିଃ ପଟ୍ଟସୈଶ୍ଚାପି ଶକ୍ତିଭିସ୍ତୋମରୈରପି । ସଂରବ୍ଧାଃ ସମରେ ଯୋଧା ନିଜଘ୍ନୁରିତରେତରମ୍ ।। 11
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତଳୱାର, ଚଉଡ଼ିଆ ଧାର, ଭାଲା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରିଲେ।
ନିଘ୍ନନ୍ତଃ ସମରେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ହୃଷ୍ଟାଃ ପରିଘପାଣଯଃ । ନ ଶେକୁରତିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ଶୂରାଃ କର୍ତୁଂ ପରାଙ୍ଭୁଖମ୍ ।। 12
ଲୋହାର ଗଦା ଧରି ଆନନ୍ଦିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ସେଇ କ୍ରୋଧିତ ବୀରମାନେ କେହିଁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
ରକ୍ତାଧରୋଷ୍ଠଂ ସୁନସଂ କ୍ଲୃପ୍ତଶ୍ମଶ୍ରୁ ସ୍ଵଲଂକୃତମ୍। ଅଦୃଶ୍ଯତ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରଜୋଵିଧ୍ଵସ୍ତକୁଣ୍ଡଲମ୍ ।। 13
ଏଠାରେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ଠୋଠ, ସୁନାସିକା, ଛେଦିତ ଦାଢ଼ି, ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଓ ଧୂଳିରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ କଟା ମୁଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଗାତ୍ରାଣି ଵୀରୈଶ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ । ସାଲସ୍କନ୍ଧନିକାଶାନି କ୍ଷତ୍ରିଯାଣା ମହାମୃଧେ ।। 14
ସେଠାରେ, ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ, ବୀର କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଛିନ୍ନ ଦେହ ଶାଖା ଥିବା କାଠ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ନାଗଭୋଗନିକାଶୈଶ୍ଚ ବାହୁଭିଶ୍ଚନ୍ଦନୋକ୍ଷିତୈଃ। ଆକୀର୍ଣା ଵସୁଧା ତତ୍ର ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ ।। 15
ସେଠାରେ ଭୂମି ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା, ନାଗର ଗୋଟି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାହୁ ଏବଂ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଛିତରାଇଯାଇଥିଲା।
ଯଥା ଵା ଵାସସୀ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣେ ମହାରଜତରଞ୍ଜିତେ। ବିଭ୍ରତୀ ଯୁଵତୀ ଶ୍ଯାମା ତଦ୍ଵଦ୍ଭାତି ଵସୁନ୍ଧରା ।। 16
ଯେପରି ଏକ ଶ୍ୟାମଳା କନ୍ୟା ଚକଚକିଆ ରୂପା ତାନ୍ତି ଲଗାଇଥିବା କମଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗେ, ସେପରି ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଚମକୁଥିଲା।
ଉପାଶାମ୍ଯଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ରୁଧିରେଣ ପ୍ରଵର୍ଷତା। କଶ୍ମଲଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଧୋରଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ ।। 17
ଏଠାରେ ଭୂମିର ଧୂଳି ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଛାଇଗଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ନୀତି ରହିଲା ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତସ୍ତଦା। ଵ୍ଯୂହଂ କୃତ୍ଵା ଵିରାଟସ୍ଯ ଅନ୍ଵଯୁଧ୍ଯତ ପାଣ୍ଡଵଃ ।। 18
ସେଇ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ୟୁଧିଷ୍ଠିର, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିରାଟଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଆତ୍ମାନଂ ଶ୍ଯେନଵତ୍କୃତ୍ଵା ତୁଣ୍ଡମାସୀଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ପକ୍ଷୌଂ ଯମୌ ଚ ଭଵତଃ ପୁଚ୍ଛମାସୀଦ୍ଵୃକୋଦରଃ ।। 19
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀର ମୁଣ୍ଡ ଭଳି କଲେ, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୁମ୍ଲା ଭାଇମାନେ ପକ୍ଷ ହେଲେ, ଭୀମସେନ ଲଜ୍ଜା ଭଳି ହେଲେ।
ସହସ୍ରଂ ନ୍ଯହନତ୍ତତ୍ର କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଭୀମସେନସ୍ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂଵରଃ । ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ରଥାନ୍ଵୀରଃ ପରଲୋକଂ ପ୍ରଵେଶଯତ୍ ।। 20
ସେଠାରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ହଜାର ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କଲେ; ଭୀମସେନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ହଜାର ରଥୀକୁ ପରଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ନକୁଲସ୍ତ୍ରିଶତଂ ଜଘ୍ନେ ସହଦେଵଶ୍ଚତୁଃଶତମ୍ । ଶତାନୀକଃ ଶତଂ ଜଘ୍ନେ ମଦିରାଶ୍ଵଶ୍ଚତୁଃଶତମ୍ ।। 21
ନକୁଳ ତିନି ଶତ ମାନେ, ସହଦେବ ଚାରି ଶତ ମାନେ, ଶତାନୀକ ଏକ ଶତ ଏବଂ ମଦିରାଶ୍ୱ ଚାରି ଶତ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କଲେ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଂ ମହତୀଂ ସେନାଂ ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ମହାବଲୌ । ଆର୍ଚ୍ଛତାଂ ବହୁସଂରବ୍ଧୌ କେଶାକେଶି ରଥାରଥି ।। 22
ତିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କର ଉତ୍ସାହିତ ବଡ଼ ସେନାକୁ, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା କେଶାକ ଓ କେଶିରଥ ଆନନ୍ଦରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଲକ୍ଷଯିତ୍ଵା ତ୍ରିଗର୍ତାନାଂ ତୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ମହାଚମୂମ୍। ଜଗ୍ମତୁଃ ସୂର୍ଯଦତ୍ତଶ୍ଚ ଵଲଲଶ୍ଚାପି ପୃଷ୍ଠତଃ ।। 23
ତିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ମହାସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଦତ୍ତ ଓ ବଳଳ ପଛରୁ ଯାଉଥିଲେ।