ଫଲିଷ୍ଯତି ନ ତେ ଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ତ୍ଵଂ ମାମାତ୍ଥ ତତ୍ତଥା। ଅଧ୍ଯାପଯିଷ୍ଯାମି ତୁ ଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯା ଫଲିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ କହିଛ, ତୁମ ଜ୍ଞାନ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଯାହାକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖେଇବି, ସେଠାରେ ଏହା ସଫଳ ହେବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦେଵଯାନୀଂ କଚସ୍ତଦା। ତ୍ରିଦଶେଶାଲଯଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଜଗାମ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ଏଭଳି କହି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କଚ ତୁରନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ। ବୃହସ୍ପତିଂ ସଭାଜ୍ଯେଦଂ କଚଂ ଵଚନମବ୍ରୁଵନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସହ କଚଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଯତ୍ତ୍ଵଯାସ୍ମଦ୍ଧିତଂ କର୍ମ କୃତଂ ଵୈ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍। ନ ତେ ଯଶଃ ପ୍ରଣଶିତା ଭାଗଭାକ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରିଛ, ଏହାରେ ତୁମର କୀର୍ତି କ୍ଷୟ ହେବ ନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶର ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।
କୃତଵିଦ୍ଯେ କଚେ ପ୍ରାପ୍ତେ ହୃଷ୍ଟରୂପା ଦିଵୌକସଃ। କଚାଦଧୀତ୍ଯ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ କୃତାର୍ଥା ଭରତର୍ଷଭ
କଚ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି ଆସିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହେଲେ; କଚଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖି, ସେମାନେ ସଫଳ ହେଲେ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସର୍ଵ ଏଵ ସମାଗମ୍ଯ ଶତକ୍ରତୁମଥାବ୍ରୁଵନ୍। କାଲସ୍ତେ ଵିକ୍ରମସ୍ଯାଦ୍ଯ ଜହି ଶତ୍ରୂନ୍ପୁରନ୍ଦର
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହୋଇ, ଶତକ୍ରତୁଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ସମୟ ତୁମ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇବାର; ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କର, ପୁରନ୍ଦର।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସହିତୈସ୍ତ୍ରିଦଶୈର୍ମଘଵାଂସ୍ତଦା। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଚକ୍ରାମ ସୋଽପଶ୍ଯତ ଵନେ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ, ମଘବାନ୍ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ଚାଲିଗଲେ; ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଣେ ଜଣେ ଝିଅମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
କ୍ରୀଡନ୍ତୀନାଂ ତୁ କନ୍ଯାନାଂ ଵନେ ଚୈତ୍ରରଥୋପମେ। ଵାଯୁଭୂତଃ ସ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵ ଵ୍ଯମିଶ୍ରଯତ୍
ଚୈତ୍ରରଥ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଝିଅମାନେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ବାୟୁ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୋଶାକ ଏକାଠି ମିଶାଇଦେଲେ।
ତତୋ ଜଲାତ୍ସମୁତ୍ତୀର୍ଯ କନ୍ଯାସ୍ତାଃ ସହିତାସ୍ତଦା। ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଜଗୃହୁସ୍ତାନି ଯଥାଽଽସନ୍ନାନ୍ଯନେକଶଃ
ତାପରେ, ସେହି ଝିଅମାନେ ପାଣିଠାରୁ ବାହାରି ଏକଠି ହୋଇ, ଯେଉଁ ପୋଶାକ ହାତକୁ ଆସିଲା, ସେଠି ପିନ୍ଧିଲେ।
ତତ୍ର ଵାସୋ ଦେଵଯାନଯାଃ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଜଗୃହେ ତଦା। ଵ୍ଯତିମିଶ୍ରମଜାନନ୍ତୀ ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ସେଠି, ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ସମସ୍ତ ପୋଶାକ ମିଶିଯିବାରୁ ଜାଣିନଥିବା ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୋଶାକ ନେଇଲେ।
ତତସ୍ତଯୋର୍ମିଥସ୍ତତ୍ର ଵିରୋଧଃ ସମଜାଯତ। ଦେଵଯାନ୍ଯାଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମିଷ୍ଠାଯାଶ୍ଚ ତତ୍କୃତେ
ତାପରେ ଏହି କଥାକୁ ନେଇ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ହେଲା, ରାଜା।
କସ୍ମାଦ୍ଗୃହ୍ଣାସି ମେ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଶିଷ୍ଯା ଭୂତ୍ଵା ମମାସୁରି। ସମୁଦାଚାରହୀନାଯା ନ ତେ ସାଧୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ମୋର ଶିଷ୍ୟା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋର ପୋଶାକ କାହିଁକି ନେଉଛ? ଦାନବ କନ୍ୟା, ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ ନାହିଁ।
ଆସୀନଂ ଚ ଶଯାନଂ ଚ ପିତା ତେ ପିତରଂ ମମ। ସ୍ତୌତିବନ୍ଦୀଵ ଚାଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ନୀଚୈଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିନୀତଵତ୍
ତୁମର ବାପା ବସିଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ବି ମୋର ବାପାଙ୍କ ଆଗରେ ନମ୍ରତାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
ଯାଚତସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦୁହିତା ସ୍ତୁଵତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ। ସୁତାହଂ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
ତୁମେ ଯାହା ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି, ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଓ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ଯାହା ସ୍ତୁତିତ, ଦାନ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠିର ଝିଅ।
ଆଦୁନ୍ଵସ୍ଵ ଵିଦୁନ୍ଵସ୍ଵ ଦ୍ରୁହ୍ଯ କୁପ୍ଯସ୍ଵ ଯାଚକି। ଅନାଯୁଧା ସାଯୁଧାଯା ରିକ୍ତା କ୍ଷୁଭ୍ଯସି ଭିକ୍ଷୁକି
ଏବେ ଭିକ୍ଷା ମାଗ, ଶାପ ଦେ, ଦ୍ୱେଷ କର, କିମ୍ବା ରାଗ କର, ଭିକ୍ଷୁକି! ତୁମେ ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସହ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଉଛ, ଖାଲିହାତ ହୋଇ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଉଛ।
ଲପ୍ସ୍ଯସେ ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧାରଂ ନ ହି ତ୍ଵାଂ ଗଣଯାମ୍ଯହମ୍। `ପ୍ରତିକୂଲଂ ଵଦସି ଚେଦିତଃପ୍ରଭୃତି ଯାଚକି
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପାଇବ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ମାନେ ନାହିଁ। ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯଦି ମୋ ବିରୋଧରେ କିଛି କହିବୁ, ଭିକ୍ଷୁକି—
ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଗତାଂ ସକ୍ତାଂ ଚ ଵାସସି। ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍କୂପେ ତତଃ ସ୍ଵପୁରମାଗମତ୍। ହତେଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ପାପନିଶ୍ଚଯା
ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଧରିଥିବା ଦେଖି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତାଙ୍କୁ ଏକ କୂଆରେ ଫେଙ୍ଗି ଦେଲା ଓ ତାଙ୍କ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲା। 'ସେ ମରିଗଲା' ବୋଲି ଭାବି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଧରିଥିଲା।
ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯଯୌ ଵେଶ୍ମ କ୍ରୋଧଵେଗପରାଯଣା। `ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ୍ଵଗୃହଂ ସ୍ଵସ୍ଥା ଧର୍ମମାସୁରମାସ୍ଥିତା।' ଅଥ ତଂ ଦେଶମଭ୍ଯାଗାଦ୍ଯଯାତିର୍ନହୁଷାତ୍ମଜଃ
ପଛକୁ ଚାହିଁନ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଆ, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲା। ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି ସ୍ଥିର ରହିଲା, ଦାନବ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲା। ଏହି ସମୟରେ ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଶ୍ରାନ୍ତଯୁଗ୍ଯଃ ଶ୍ରାନ୍ତହଯୋ ମୃଗଲିପ୍ସୁଃ ପିପାସିତଃ। ସ ନାହୁଷଃ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣ ଉଦପାନଂ ଗତୋଦକମ୍
ଯୟାତିଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଶିକାର ଚାହୁଁଥିଲେ ଓ ପିଆସି ଥିଲେ। ତାହା ସହିତ, ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖି ଏକ ଶୁଖିଆ କୂଆ ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ରାଜା ତାଂ ତତ୍ର କନ୍ଯାମଗ୍ନିଶିଖାମିଵ। ତାମପୃଚ୍ଛତ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ କନ୍ଯାମମରଵର୍ଣିନୀମ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜଳୁଥିବା କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ। ଦେବଲୋକର ଶୋଭା ଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେ ପଚାରିଲେ।
ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସାମ୍ନା ପରମଵଲ୍ଗୁନା। କା ତ୍ଵଂ ତାମ୍ରନଖୀ ଶ୍ଯାମା ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲା
ସେ ରାଜା ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, 'ତୁମେ କିଏ, କଞ୍ଚା କଳା ଚାମ ଓ ତାମ୍ର ନଖ, ଚମକୁଥିବା ମଣିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛ?'
ଦୀର୍ଘଂ ଧ୍ଯାଯସି ଚାତ୍ଯର୍ଥଂ କସ୍ମାଚ୍ଛ୍ଵସିଷି ଚାତୁରା। କଥଂ ଚ ପତିତାଽସ୍ଯସ୍ମିନ୍କୂପେ ଵୀରୁତ୍ତୃଣାଵୃତେ
'ତୁମେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହୁଛ, ଏବଂ ଏତେ ଚତୁର ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ କାହିଁକି ନେଉଛ? ଏହି ଗଛ-ଲତା ଘେରା କୂଆରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲ?'
ଯୋଽସୌ ଦେଵୈର୍ହତାନ୍ଦୈତ୍ଯାନୁତ୍ଥାପଯତି ଵିଦ୍ଯଯା
ଯିଏ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ମାରିଥିବା ଦାୟତ୍ୟମାନେକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି—
ତସ୍ଯ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କନ୍ଯାହଂ ସ ମାଂ ନୂନଂ ନ ବୁଧ୍ଯତେ। ଏଷ ମେ ଦକ୍ଷିଣୋ ରାଜନ୍ପାଣିସ୍ତାମ୍ରନଖାଙ୍ଗୁଲିଃ
'ମୁଁ ସେଇ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ମୋର ଡାହାଣ ହାତ, ରାଜା, ତାମ୍ର ନଖ ଥିବା ଆଂଠି।'
ସମୁଦ୍ଧର ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ କୁଲୀନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ମେ ମତଃ। ଜାନାମି ହି ତ୍ଵାଂ ସଂଶାନ୍ତଂ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍
'ମୋତେ ହାତ ଧରି ଏଠାରୁ ବାହାର କର, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ବୋଲି ମନେ କରେ। ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରବଳ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ତସ୍ମାନ୍ମାଂ ପତିତାମସ୍ମାତ୍କୂପାଦୁଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି
'ସେହିପାଇଁ, ଏହି କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ।'
ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣାଵୁଜ୍ଜହାର ତତୋଽଵଟାତ୍। ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚୈନାଂ ତରସା ତସ୍ମାତ୍କୂପାନ୍ନରାଧିପଃ
ରାଜା ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ କୂଆରୁ ଉଠାଇଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କୂଆରୁ ବାହାର କରିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ଭଦ୍ରେ ଯଥାକାମଂ ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଵ। ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯମାନା ନୃପତିଂ ଦେଵଯାନୀଦମୁତ୍ତରମ୍
'ଭଦ୍ରେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଅ, ତୁମ ପାଖରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।' ଏଭଳି ରାଜା କହିବା ପରେ, ଦେବୟାନୀ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲା।
ଉଵାଚ ମାମୁପାଦାଯ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରିଯୋ ହି ମେ। ଗୃହୀତାହଂ ତ୍ଵଯା ପାଣୌ ତସ୍ମାଦ୍ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯସି
ସେ କହିଲେ, 'ମୋତେ ସହିତେ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଚାଲ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ମୋର ହାତ ଧରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବ।'
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ନୃପତିରାହ କ୍ଷତ୍ରକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ। ତ୍ଵଂ ଭଦ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ମାନ୍ମଯା ନାର୍ହସି ସଙ୍ଗମମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ରାଜା, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, କହିଲେ, 'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର ଝିଅ, ତେଣୁ ମୋ ସହିତ ଏହି ମିଳନ ଉଚିତ ନୁହେଁ।'