ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ ତୁ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ। କିଂପୁନଃ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତାତ ପାର୍ଥୋ ଵିଜ୍ଞାଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ ।। 50
ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝିବା କଥା ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କଠିନ; ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କେମିତି ବୁଝିପାରିବେ, ପ୍ରିୟ? ଏହି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବହୁତ କମ୍ ଲୋକେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ସତ୍ଯଂ ଧୃତିର୍ଦାନଂ ପରା ଶାନ୍ତିର୍ଧ୍ରୁଵା କ୍ଷମା। ହ୍ରୀଃ ଶ୍ରୀଃ କୀର୍ତିଃ ପରଂ ତେଜ ଆନୃଶଂସ୍ଯମଥାର୍ଜଵମ୍ ।। 51
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦାନ, ଶାନ୍ତି, ଅଟୁଟ କ୍ଷମା, ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ, ଦୟା ଓ ସରଳତା ବସିଛି—
ତସ୍ମାନ୍ନିଵାସଃ ପାର୍ଥାନାଂ ଚିନ୍ତ୍ଯତାଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ଵଃ । ଗତିର୍ଵା ପରମା ତତ୍ର ନୋତ୍ସହେ ଵକ୍ତୁମନ୍ଯଥା ।। 52
ତେଣୁ, ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହା ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ; ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ଗତି ଏଠାରେ ଅଛି, ମୁଁ ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିବିନି।
ଏଵମେତତ୍ତୁ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଯତ୍କୃତ୍ଯଂ ସାଧୁ ମନ୍ଯସେ। ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁ କୌରଵ୍ଯ ଯଦ୍ଯେତଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଦଧାସି ମେ। କୁଲସ୍ଯ ହି କ୍ଷମଂ ତାତ ଯଦହଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ ।। 53
ଏଭଳି ଭାବିବା ପରେ, ତୁମେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ଭାବୁଛ, ତାହା ଶୀଘ୍ର କର, କୌରବ; ଯଦି ମୋ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, ତେବେ କର; କାରଣ, ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହା ତୁମ ଘରାଣୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ତତଃ ଶାରଦ୍ଵତୋ ଵାକ୍ଯମିତ୍ଯୁଵାଚ କୃତସ୍ତଦା। ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧେନ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି ଭାପିତମ୍ ।। 1
ତାପରେ ଶାରଦ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, 'ବୃଦ୍ଧଜନ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଯଥାଯଥ ଓ ସମୟଯୋଗ୍ୟ।'
ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ସହେତୁକମ୍। ତତ୍ରାନୁରୂପଂ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ମମାପି ଵଚନଂ ଶୃଣୁ ।। 2
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ, ମୃଦୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଯୁକ୍ତିସହିତ; ଏବେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ତେଷାଂ ଚୈଵ ଗତିସ୍ତତ୍ର ର୍ନିଵାସଶ୍ଚାନୁଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍ । ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାଂ ତତ୍ର ସାଂପ୍ରତଂ ଯା ହିତା ଭଵେତ୍ ।। 3
ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ବାସସ୍ଥାନ ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ; ଏବେ ଯାହା ଉପକାରୀ ହେବ, ସେପରି ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
ନାଵଜ୍ଞେଯୋ ରିପୁସ୍ତାତ ପ୍ରାକୃତୋଽପି ବୁଭୂଷତା। କିଂ ପୁନଃ ପାଣ୍ଡଵାଃ ଶୂରା ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବଲିନସ୍ତଥା ।। 4
ଯିଏ ସଫଳତା ଚାହେ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ସାଧାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତେବେ ଶୂର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ କିପରି ଅବହେଳା କରିବେ?
ତସ୍ମାତ୍ସତ୍ରଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେଷୁ ପାଣ୍ଡଵେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ । ଗୂଢଭାଵେଷୁ ଛନ୍ନେଷୁ କାଲେ ଚୋଦଯମାଗତେ ।। 5
ତେଣୁ, ବଡ଼ ଆତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲୁଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମୟ ଆସିଯାଇଛି—
ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରେ ପରରାଷ୍ଟ୍ରେ ଚ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ବଲମାତ୍ମନଃ । ଉଦଯଃ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ପ୍ରାପ୍ତକାଲୋ ନ ସଂଶଯଃ ।। 6
ନିଜ ଦେଶ ଓ ପରଦେଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତି କେତେ ଅଛି, ତାହା ଜାଣିବା ଦରକାର; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉଦୟ ଦିନ ଆସିଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିଵୃତ୍ତସମଯାଃ ପାର୍ଥା ମହାତ୍ମାନୋ ମହାବଲାଃ । ମହୋତ୍ସାହା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପାଣ୍ଡଵା ହ୍ଯମିତୌଜସଃ ।। 7
ପାର୍ଥମାନଙ୍କର ବନବାସ ସମୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତିର ସହିତ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହୀ ହେବେ।
ତସ୍ମାଦ୍ବଲଂ ଚ କୋଶଂ ଚ ନାତିଶ୍ଚାପି ଵିଧୀଯତାମ୍। ଯଥା କାଲୋଦଯେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସମ୍ଯକ୍ ତୈଃ ସଂଦଧାମହେ ।। 8
ତେଣୁ, ସେନା ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ସେମାନଙ୍କ ଉଦୟ ସମୟ ଆସିଲେ, ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି ରଖିପାରିବା।
ଯତ୍ର ଯନ୍ମନ୍ଯସେ ଶ୍ରେଯୋ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ବଲମାତ୍ମନଃ । ନିଯତଂ ସର୍ଵମିତ୍ରେଷୁ ବଲଵତ୍ସ୍ଵବଲେଷୁ ଚ ।। 9
କେଉଁଠି ତୁମେ ନିଜ ପକ୍ଷର ଉପକାର ଦେଖୁଛ, ତାହା ଭଲଭାବେ ଭାବ; ସମସ୍ତ ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଅନୁସନ୍ଧାନ କର।
ସାରଂ ଫଲ୍ଗୁ ବଲଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ଚାପି ଭାରତ । ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରପରରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ବଲମାତ୍ମନଃ ।। 10
ମୂଳ ଶକ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ମଧ୍ୟମ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି ଅଛି, ଭଲଭାବେ ଜାଣ; ନିଜ ଦେଶ ଓ ପରଦେଶରେ ନିଜ ଶକ୍ତି କେତେ ଅଛି, ତାହା ମନେ ରଖ।
ଅପ୍ରହୃଶଷ୍ଟଂ ପ୍ରାହୃଷ୍ଟଂ ଵା ସଂଦଧାମ ତଥା ପରୈଃ । ସାମ୍ନା ଦାନେନ ଭେଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ବଲିକର୍ମଣା ।। 11
ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିତ ହେବାକୁ, ସାମ୍ନ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ ଓ ବଳି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ୍ଯାଯେନାକ୍ରମ୍ଯ ଚ ପରାନ୍ବଲାଚ୍ଚାନମ୍ଯ ଦୁର୍ବଲାନ୍ । ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ଚ ମିତ୍ରାଣି ବଲଂ ଚାଭାଷ୍ଯତାଂ ସୁଖମ୍ ।। 12
ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ମିତ୍ରମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶକ୍ତିକୁ ସହଜରେ ଉପସ୍ଥାପନ କର।
ସ୍ଵକୋଶବଲସଂଵୃଦ୍ଧଃ ସମ୍ଯକ୍ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ସ୍ଯସି । ଯୋତ୍ସ୍ଯସେ ଚାପି ବଲିଭିରରିଭିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତୈଃ। ଅନ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵଂ ପାଣ୍ଡଵୈର୍ଵାଽପି ହୀନୈଃ ସ୍ଵବଲଵାହନୈଃ ।। 13
ନିଜ ଧନ ଓ ସେନାକୁ ଭଲଭାବେ ବଢ଼ାଇଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ମିଳିବ; ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ, ଅନ୍ୟମାନେ କିମ୍ବା ପାଣ୍ଡବମାନେ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ସେନା ଥିବା ଲୋକମାନେ ସହିତ।
ଏଵଂ ସର୍ଵଂ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଵ୍ଯଵହର୍ତାସି ନ୍ଯାଯତଃ। ଯଥାକାଲଂ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ଚିରଂ ସୁଖମଵାପ୍ସ୍ଯସି ।। 14
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ ଭାବି, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ କାମ କର; ମନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳରାଜା, ସମୟ ଆସିଲେ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ପାଇବ।
ଭୀଷ୍ମାଦ୍ରୋଣକୃପୈରୁକ୍ତେ କର୍ଣଦୁଃଶାସନାଦିଭିଃ। ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମୁହୂର୍ତମନୁସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ସଚିଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 15
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଶାସନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଦୁର୍ୟୋଧନ କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୁତମେତନ୍ମଯା ପୂର୍ଵଂ କଥାସୁ ଜନସଂସଦି। ଧୀରାଣାଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରାଜ୍ଞାନାଂ ମତିନିଶ୍ଚଯେ । କୃତିନାଂ ସାରଫଲ୍ଗୁତ୍ଵେ ଜାନାମି ନଯଚକ୍ଷୁଷା ।। 16
ମୁଁ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ ଶୁଣିଛି। ମୋର ନୀତିବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ।
ସତ୍ଵେ ବାହୁବଲେ ଧୈର୍ଯେ ପ୍ରାଣେ ଶାରୀରସଂଭଵେ। ସାଂପ୍ରତଂ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସଦୈତ୍ଯନରରାକ୍ଷସେ ।। 17
ସତ୍ୱ, ବାହୁବଳ, ଧୈର୍ୟ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଶରୀରୀକ ଶକ୍ତିରେ, ଏବେ ମାନବମାନେ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଚତ୍ଵାରସ୍ତୁ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରା ବଲେ ଶକ୍ରୋପମା ଭୁଵି। ଉତ୍ତମାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ତେଷାଂ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦ୍ବଲେ ସମଃ ।। 18
ପୃଥିବୀରେ ଚାରିଜଣ ବାଘ ଭଳି ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶକ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
ବଲଦେଵଶ୍ଚ ଭୀମଶ୍ଚ ମଦ୍ରରାଜଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଚତୁର୍ଥଃ କୀଚକସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚମଂ ନାନୁଶୁଶ୍ରୁମଃ ।। 19
ସେମାନେ ହେଲେ ବଳରାମ, ଭୀମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଦ୍ରରାଜ ଓ ଚତୁର୍ଥ କିଚକ। ପଞ୍ଚମ ଏମିତି କାହାକୁ ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାନନ୍ତରବଲାଃ ପରସ୍ପରଜଯୈପିଣଃ। ବାହୂଯୁଦ୍ଧମଭୀପ୍ସନ୍ତୋ ନିତ୍ଯଂ ସଂରବ୍ଧମାନସାଃ ।। 20
ଏମାନେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ବାହୁଯୁଦ୍ଧ ଆଶା କରନ୍ତି, ମନେ ଅଗ୍ନି ଭରିଥାଏ।
ତେନାହମଵଗଚ୍ଛାମି ପ୍ରତ୍ଯଯେନ ଵୃକୋଦରମ୍। ମନସ୍ଯଭିନିଵିଷ୍ଟଂ ମେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜୀଵନ୍ତି ପାଣ୍ଡଵାଃ ।। 21
ଏହି କଥା ଦେଖି, ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଲାଗୁଛି ଯେ ବୃକୋଦର ଏଥିରେ ଜଡିତ। ମୋର ମନରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୀବିତ।
ତତ୍ରାହଂ କୀଚକଂ ମନ୍ଯେ ଭୀମସେନେନ ମାରିତମ୍। ସୈରନ୍ଧ୍ରୀଂ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ମନ୍ଯେ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା ।। 22
ଏହିଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି କିଚକଙ୍କୁ ଭୀମସେନ ମାରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଦ୍ରୌପଦୀ। ଏଠି ଆଉ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ।
ଶଙ୍କେ କୃଷ୍ଣାନିମିତ୍ତଂ ତୁ ଭୀମସେନେନ କୀଚକଃ। ଗନ୍ଧର୍ଵଵ୍ଯପଦେଶେନ ହତୋ ନିଶି ମହାବଲଃ ।। 23
ମୁଁ ସନ୍ଦେହ କରୁଛି, କୃଷ୍ଣା ପାଇଁ ଭୀମସେନ କିଚକଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ରାତିରେ ମାରିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
କୋ ହି ଶକ୍ତଃ ପରୋ ଭୀମାତ୍କୀଚକଂ ହନ୍ତୁମୋଜସା । ଶସ୍ତ୍ରଂ ଵିନା ବାହୁବଲାତ୍ତଥା ସର୍ଵାଙ୍ଗଚୂର୍ଣନେ ।। 24
ଭୀମ ଛାଡ଼ି କିଏ ଅନ୍ୟ କିଚକଙ୍କୁ ଏପରି ଶକ୍ତିରେ, ଶସ୍ତ୍ର ବିନା, କେବଳ ବାହୁବଳରେ ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗି ମାରିପାରିବ?
ମର୍ଦିତୁଂ ଵା ତଥା ତୀଵ୍ରଂ ଚର୍ମମାଂସାସ୍ଥିଚୂର୍ଣନମ୍ । ରୂପମନ୍ଯତ୍ସମାସ୍ଥାଯ ଭୀମସ୍ଯୈତଦ୍ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ ।। 25
କିମ୍ବା ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି ଭାଙ୍ଗିଦେବା, ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି—ଏହି କାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୀମ କରିଛନ୍ତି।
ଧ୍ରୁଵଂ କୃଷ୍ଣାନିମିତ୍ତଂ ତୁ ଭୀମସେନେନ ସୂତଜାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵଵ୍ଯପଦେଶେନ ହତା ନିଶି ନ ସଂଶଯଃ ।। 26
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୃଷ୍ଣା ପାଇଁ ଭୀମସେନ କିଚକଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ରାତିରେ ମାରିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।