ସ ଚ ସେନାପତିଃ ସୂତ ଇତ୍ଯେତତ୍ସୂତଷଟ୍ଶତମ୍ ।। 62 ।। ନ ଗନ୍ଧର୍ଵଭଯାକିଂଚିଦ୍ଵକ୍ତୁଂ କୀଚକବାନ୍ଧଵାଃ
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ ଥିବା ସାରଥି ସହିତ, ଏହି ଛଅଶେ ସାରଥିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଭୟରେ, କୀଚକଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ତସ୍ତାଂ ତତ୍ର ଭଯାଦପ୍ଯଭିଵୀକ୍ଷିତୁମ୍ ।। 63 ।। ଵିରାଟନଗରେ ଚାପି ସର୍ଵେ ମାତ୍ସ୍ଯାଃ ସମାଗତାଃ
ଭୟରେ ସେଠାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଉନଥିଲେ, ଭିରାଟ୍ ସହରରେ ସମସ୍ତ ମାତ୍ସ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏକଠି ହେଲେ।
କାଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଶତଂ ଚୈତାନପଶ୍ଯନ୍ସାରଥୀନ୍ହତାନ୍ ।। 64 ।। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ନରା ନାର୍ଯଶ୍ଚ ନାଗରାଃ
ସକାଳେ, ସେମାନେ ସେହି ପାଞ୍ଚଶେ ସାରଥିମାନେ ମୃତ ଦେଖିଲେ; ଏହି ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସହରର ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ,
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ନୋଚୁଃ କିଂଚନ ଭାରତ ।। 65
ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତାନ୍ସୂତାନ୍ଭୀମସେନେନ ଭାରତ। ପୌରାଶ୍ଚ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜ୍ଞେ ଗତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵେଣ ହତା ରାଜନ୍ସୂତପୁତ୍ରାଃ ପରଶ୍ଶତମ୍ ।। 1
ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ ସାରଥିମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପୌର ଏକଠି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ ଏବଂ ଖବର ଦେଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ସାରଥିମାନଙ୍କର ଏକ ଶତ ପୁଅ ମାରାଯାଇଛନ୍ତି।'
ଯଥା ଵଜ୍ରେଣ ଦୀର୍ଣଂ ଵୈ ପର୍ଵତସ୍ଯ ମହଚ୍ଛିରଃ। ଵିନିକାର୍ଣାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥା ସୂତା ମହୀତଲେ ।। 2
ଯେପରି ମହାପାହାଡ଼ର ଶିଖର ବଜ୍ରପାତରେ ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଏ, ସେପରି ସାରଥିମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଚାପି ମୁକ୍ତା ସା ପୁନରାଯାତି ତେ ଗୃହମ୍ । ସର୍ଵଂ ସଂଶଯିତଂ ରାଜନ୍ନଗରଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। 3
ଏବଂ ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣି ତୁମ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଛି; ଏହିଠାରେ, ହେ ରାଜା, ତୁମ ସହର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଭରିଯିବ।
ତଥାରୂପା ହି ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଗନ୍ଧର୍ଵାଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ । ପୁଂସାମିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଵିଷଯୋ ମୈଥୁନାଯ ନ ସଂଶଯଃ ।। 4
ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ କାମନା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଥା ସୈରନ୍ଧ୍ରିଦୋଷେଣ ନେଦଂ ରାଜନ୍ପୁରଂ ତଵ। ଵିନାଶମେତି ଵୈ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଥା ସାଧୁ ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। 5
ଯେପରି ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷରେ ତୁମ ସହର, ହେ ରାଜା, ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସେହିପରି ଏବେ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଶୀଘ୍ର କରାଯିଉ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗସୌଷ୍ଠଵଯୁତାଂ ରୂପଲାଵଣ୍ଯଶାଲିନୀମ୍ । ପଶ୍ଯତାମନିମେଷେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ଵନିତାଂ ଶୁଭାମ୍। ମନସଶ୍ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିବନ୍ଧୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। 6
ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦରତା ଓ ରୂପ ଲାଲିତ୍ୟରେ ଭରିଥିବା; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନଜର ନ ଫେରାଇ ଦେଖନ୍ତି, ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁରେ କୌଣସି ରୋକ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ଯଃ ପୁମାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପେଣାପ୍ରତିମାଂ ଭୁଵି। ଗଚ୍ଛେତ୍କାମଵଶଂ ମୂଢୋ ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ସ ନିହନ୍ଯତେ ।। 7
ସେହିପାଇଁ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଦେଖି ମନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ କାମେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୁଏ।
ନିଷ୍କାସଯୈନାଂ ଭଵନାତ୍ପୁରାଚ୍ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ। କାଲଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀଂ ପୁରଂ ନାଶଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। 8
ତାଙ୍କୁ ଘର ଓ ବିଶେଷ କରି ସହରରୁ ବାହାର କର; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ରହିଲେ ସହରରେ ବିନାଶ ଆସିବ।
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିରାଟୋ ଵାହିନୀପତିଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍କ୍ରିଯତାମେଷାଂ ସୂତାନାମପରକ୍ରିଯା ।। 9
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭିରାଟ୍ ରାଜା, ସେନାପତି, କହିଲେ, 'ସାରଥିମାନଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ହେଉ।'
ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵ ତେ ସର୍ଵେ ସୁସମିଦ୍ଧେ ହୁତାଶନେ। ଦହ୍ଯନ୍ତାଂ କୀଚକାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। 10
ସମସ୍ତ କୀଚକଙ୍କୁ ଏକ ଭଲ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ଦାହ କର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମୋଦ୍ଵଗ୍ନିଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍। ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜା ମହିଷୀଂ ଜାତସାଧ୍ଵସଃ ।। 11
ଏହିପରି କହି, ବଡ଼ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ମହିଷୀ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀମାଗତାଂ ବ୍ରୂଯା ମମୈଵ ଵଚନାଦିହ । ଗଚ୍ଛ ସୈରନ୍ଧ୍ରି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯଥାକାମଂ ଚରାଧୁନା । ବିଭେତି ରାଜା ସୈରନ୍ଧି ଗନ୍ଧର୍ଵେଭ୍ଯଃ ପରାଭଵାତ୍ ।। 12
ଫେରିଥିବା ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହ: 'ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ, ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ଏବେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ଚାଲ। ରାଜା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଭୟରେ ତୁମେ ପରାଜିତ ହେବେ ବୋଲି ଭୟ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ।'
ନ ହି ତାମୁତ୍ସହେ ଵକ୍ତୁଂ ସ୍ଵଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵରକ୍ଷିତାମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯାସ୍ତ୍ଵଦୋଷସ୍ତାଂ ଵକ୍ତୁମତସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ।। 13
ମୁଁ ସେ ଜଣେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତା ଥିବା ଜଣେ ଜନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଜେ କହିପାରିବି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବା ନାରୀଙ୍କ ଦୋଷ ହେବାରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହୁଛି।
ଏକସ୍ମିନ୍ନେଵ ତେ ସର୍ଵେ ସୁସମିଦ୍ଧେ ହୁତାଶନେ। ଅଦହନ୍କୀଚକାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସଂସ୍କାରୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ ।। 14
ମୁଁ ସମସ୍ତ କୀଚକମାନେକୁ ଏକ ଭଲଭଳା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ମାନି ଦାହ କରିଦେଲି।
ଅଥ ମୁକ୍ତା ଭଯାତ୍କୃଷ୍ଣା ସୂତପୁତ୍ରାନ୍ନିରସ୍ଯ ଚ। ମୋକ୍ଷିତା ଭୀମସେନେନ ଜଗାମ ନଗରଂ ପ୍ରତି ।। 15
ତାପରେ କୃଷ୍ଣା ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସୂତପୁତ୍ରମାନେଠାରୁ ପଳାଇ, ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ସହର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ରାସିତେଵ ମୃଗୀ ବାଲା ଶାର୍ଦୂଲେନ ମନସ୍ଵିନୀ। ସା ତୁ ଗାତ୍ରାଣି ଵାସଶ୍ଚ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ।। 16
ଏକ ଛୋଟ ମୃଗୀ ଯେପରି ଶିଂହ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ, ସେ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ପୋଶାକ ଧୋଇ, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ତ ଦିଶୋ ଦଶ। ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ କେଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଂ ନ୍ଯମୀଲଯନ୍ ।। 17
ହେ ରାଜା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁରୁଷମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ; କିଛି ଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁଦେଲେ।
ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଶ୍ଚାପ୍ଯପରେ ତଥା ଜନା ହସ୍ତୈଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୂଂଷି ପିଧାଯ ମୋହିତାଃ। ମା ପଶ୍ଯତ ସ୍ମେତି ଚ ତାଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତସ୍ତଥା ଜନାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁରାର୍ତରୂପାଃ ।। 18
ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ହାତରେ ଆଖି ଢାକି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ ନାହିଁ!' ବୋଲି କହି ବିପଦରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ତାମଦ୍ଯ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ରୂପଶାଲିନୀଂ ଶଯୀତ ଭଗ୍ନୋଽତ୍ର ଯଥୈଵ କୀଚକାଃ। ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ଭଯଵିଗ୍ନଚେତସୋ ଭଯେନ ଗନ୍ଧର୍ଵଗତେନ ମୋହିତାଃ ।। 19
'ଏହି ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଆଜି ଯିଏ ଦେଖିବେ, ସେଉଁଠି କୀଚକମାନେ ପରି ନଶ୍ଟ ହେବେ,' ବୋଲି ସେମାନେ ଭୟରେ ଭ୍ରମିତ ମନରେ କହୁଥିଲେ।
ତତୋ ମହାନସଦ୍ଵାରେ ଭୀମସେନମଵସ୍ଥିତମ୍। ଦଦର୍ଶ ରାଜନ୍ପାଞ୍ଚାଲୀ ଯଥା ମତ୍ତଂ ମହାଦ୍ଵିପମ୍ ।। 20
ତାପରେ, ବଡ଼ ରସୋଇଘର ଦ୍ୱାରରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଦଢ଼ ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦଢ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ ପାଞ୍ଚାଳୀ।
ସୋପହାସଂ ତୁ ଶନକୈଃ ସଂଜ୍ଞାଭିରିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ନମୋ ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜାଯ ଯେନାସ୍ମି ପରିମୋକ୍ଷିତା ।। 21
ସେ ହଳୁକ ହସ ସହିତ ଶାନ୍ତ ଇଙ୍ଗିତ କରି କହିଲେ, 'ଯିଏ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।'
କୀଚକେଭ୍ଯୋ ଵିନିର୍ଦୋଷାମନାଥାଂ ଵସତୀଂ ଗୃହେ। ଯୋ ମାଂ ରକ୍ଷତି ସନ୍ତ୍ରସ୍ତାଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାଯ ନମୋସ୍ତୁ ତେ ।। 22
'କୀଚକମାନେର ଅପରାଧରୁ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଘରେ ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ଭୟଭୀତ ମୋତେ ଯିଏ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ସେଇ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।'
ଯେ ଯସ୍ଯା ଵିଚରନ୍ତୀହ ପୁରୁଷା ଵଶଵର୍ତିନଃ। ତେଷାଂ ଚ ଵଶଗା ନିତ୍ଯଂ ଵିଚର ତ୍ଵଂ ଯଥେଷ୍ଟତଃ ।। 23
'ଏଠାରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ତୁମ ଅଧୀନରେ ରହି, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିପାର।'
ଯେ ପୁରା ଵିଚରନ୍ତୀହ ପୁରୁଷା ଵଶଵର୍ତିନଃ। ତସ୍ଯାସ୍ତେ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହ୍ଯନୃଣା ଵିହରନ୍ତ୍ଵିତଃ ।। 24
'ଏଠାରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏଠାରେ ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ଚଳିପାରୁଛନ୍ତି।'
ତଯୋସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଝିରେ ନେତରେ ଜନାଃ। ତତଃ ପାଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ଯ ସୁତା ଚାପି ଜଗାମ ହ ।। 25
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅନ୍ୟମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ସା ନର୍ତନାଗାରେ ଧନଂଜଯମପଶ୍ଯତ। ରାଜ୍ଞଃ କନ୍ଯା ଵିରାଟସ୍ଯ ନର୍ତଯନ୍ତଂ ମହାଭୁଜମ୍ ।। 26
ତାପରେ ସେ ନୃତ୍ୟଶାଳାରେ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧରୀ ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।