ଶତଂ ପଞ୍ଚାଧିକଂ ଭୀମଃ ପ୍ରାହିଣୋଦ୍ଯମସାଦନମ୍। ଵୃକ୍ଷେଣୈକେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭଞ୍ଜନସୁତୋ ବଲୀ। ଵାଯୁଵେଗସମଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସୂତାନଶେଷତଃ ।। 42
ବାୟୁପୁତ୍ର ଭୀମ, ରାଜା, ଏକ ଗଛ ନେଇ, ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ, ଏକସାଥିରେ ଏକଶେ ପାଞ୍ଚ ରଥୀକୁ ନିର୍ବିକଳେ ମାରିଦେଲେ।
ତାନ୍ନିହତ୍ଯ ମହାବାହୁର୍ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ। ଆଶ୍ଵାସଯତ୍ତଦା କୃଷ୍ଣାଂ ପ୍ରତିମୁଚ୍ଯ ଚ ବନ୍ଧନାତ୍ ।। 43
ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଉଵାଚ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ଭରତର୍ଷଭଃ । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖୀଂ ଭୀତାମୁଦ୍ଧରନ୍ସ ଵୃକୋଦରଃ ।। 44
ଭାରତବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀମ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ ଓ ଭୟଭୀତ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ମୃଦୁ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
[ ମା ଖିଦସ୍ତ୍ଵଂ(*) ଯାଜ୍ଞସେନି ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତା। ପାତିଵ୍ରତ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ନାରୀ ଵ୍ରତଂ ରକ୍ଷେତ୍ସଦାଽତ୍ମନଃ।। 45
ଯାଜ୍ଞସେନୀ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉନି। ତୁମେ ଯେପରି ବିଶ୍ୱାସବାନ୍ଧବୀ ରହିଛ, ଏଭଳି ଜୀବନରେ ନାରୀ ସଦା ନିଜ ପତିପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରା ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଵରାତସ୍ଯ ପତିପ୍ରୀତା ଶିରୋମଣିଃ। କଦାଚିଦ୍ଭର୍ତୃରୂପେଣ ରକ୍ଷସାଽପହୃତା ସତୀ ।। 46
ପୂର୍ବେ ଦେବରାତଙ୍କ ଘରର ଏକ ମହିଳା, ଯିଏ ପତିପ୍ରତି ପ୍ରେମରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ, ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କର ପତିର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲେ।
କସ୍ଯଚିତ୍ସରସସ୍ତୀରେ ତାଂ ନିଵେଶ୍ଯ ସ ରାକ୍ଷସଃ। ତଦ୍ଭର୍ତୃରୂପଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ରକ୍ଷୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍ ।। 47
ସେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଝିଲିକା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି, ପତିର ରୂପ ଛାଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ରୂପ ନେଲା।
ସାମ୍ନା ଦାନେନ ଭେଦେନ ସା ଯଦା ନାନ୍ଵମନ୍ଯତ। ତଦା ତାଂ ପାତଯିତ୍ଵା ସ ମୈଥୁନାଯୋପଚକ୍ରମେ ।। 48
ସେ ମହିଳା କଥା, ଉପହାର ବା ଭାଗକରଣ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମନ ଦେଲେନି, ତେଣୁ ସେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ଭୂମିରେ ପକାଇ, ମିଳନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।
ତତଃ ସା ଧୈର୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଵରଂ ତ ଦଦୌ ତଦା। ତତଃ ସ ଖଙ୍ଗମୁତ୍କୃଷ୍ଯ ଭୀଷଯାମାସ ତାଂ ସତୀମ୍ ।। 49
ତାପରେ ସେ ମହିଳା ଧୈର୍ୟ ଧରି, ଏକ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ; ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ତଳୱାର ଉଠାଇଲା।
ସାଽପି ତ୍ଯକ୍ତଭଯା ସାଧ୍ଵୀ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗେ ସୁନିଶ୍ଚିତା। ପ୍ରତିଜ୍ଞାମକରୋତ୍କୃଷ୍ଣେ ପାତିଵ୍ରତ୍ଯପରାଯଣା ।। 50
ସେ ସତୀ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଆରାଧିତୋ ଯଦି ମଯା ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ମହତ୍। କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଗୁରଵସ୍ତୋଷିତା ମଯା। ତେନ ସତ୍ଯେନ ଯୋନିର୍ମେ ଭଵତ୍ଵଦ୍ଯ ଶିଲା ଦୃଢା ।। 51
ମୁଁ ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ପୂଜିଛି, ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟରେ, ଆଜି ମୋ ଗର୍ଭ ଶିଳା ପରି ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ଏଵଂ ତଯା ପ୍ରତିଜ୍ଞାତେ ତଦ୍ଯୋନିଃ ସା ଶିଲାଽଭଵତ୍। ଅନ୍ତରା ନାଭିଜାନ୍ଵୋର୍ଯତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ଶିଲାଽଭଵତ୍ ।। 52
ସେ ଏଭଳି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଶିଳା ହେଲା; ନାଭି ଓ ଜଂଘା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା କିଛି ଥିଲା, ସେ ସବୁ ଶିଳା ହେଇଗଲା।
ତତଃ ସ ଖଙ୍ଗମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵେଗେନାସ୍ଯାଃ ଶିରୋଽହରତ୍ ।। 53
ତାପରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲା।
ଜଯା ନାମ ସଖୀ ସାଽଭୂତ୍ପାର୍ଵତ୍ଯା ନଖମାଂସଵତ୍। ତସ୍ମାତ୍ପତିଵ୍ରତାଯାଶ୍ଚ ଦୁଃଖମଲ୍ପଂ ସୁଖଂ ବହୁ ।। ] ।। 54
ସେ ମହିଳା ପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସଖୀ ଜୟା ହେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନଖ ଓ ମାଂସ ଥିଲା; ଏହିପରି, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କମ୍ ଓ ସୁଖ ବେଶି ମିଳେ।
ଏଵଂ ତେ ଭୀରୁ ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ଯେ ତ୍ଵାଂ ହିଂସନ୍ତି ମାନଵାଃ। ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ନଗରଂ କୃଷ୍ଣେ ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଵ ।। 55
ଏଭଳି ଭୟଭୀତା, ଯେମାନେ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏବେ ତୁମେ ନଗରକୁ ଯାଅ, କୃଷ୍ଣା, ତୁମ ପାଖରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯେନ ତ୍ଵଂ ପଥା ଶୀଘ୍ରଂ ସୁଦେଷ୍ଣାଯା ନିଵେଶନମ୍। ଅନ୍ଯେନାହଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାନସମ୍ । ଯଥା ନୌ ନାଵବୁଧ୍ଯେରନ୍ରାତ୍ରାଵେଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ ।। 56
ତୁମେ ଏକ ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିରାଟଙ୍କ ରସୋଇଘରକୁ ଯିବି; ଏହିପରି ରାତିରେ ଦୁଇଜଣ ଅଲଗା ହେବାରେ କେହି ଆମକୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
ସାଽଗଚ୍ଛନ୍ନଗରଂ କୃଷ୍ଣା ଭୀମେନାଶ୍ଵାସିତା ସତୀ ।। 57 ।। କୃତକୃତ୍ଯା ସୁଦେଷ୍ଣାଯା ଭଵନଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା
ଭୀମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ମାନି, ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ କାମ ଶେଷ କରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶଚୀଵ ନହୁଷେ ଶପ୍ତେ ପ୍ରଵିଵେଶ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ ।। 58 ।। ଭୀମୋଽପ୍ଯମିତଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ବଲଵାନରିମର୍ଦନଃ
ନହୁଷଙ୍କ ଶାପ ପରେ ଶଚୀ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଭଳି ଦ୍ରୌପଦୀ ମହଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଭୀମ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ।
ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍କୀଚକାଂସ୍ତତ୍ର ହତ୍ଵା ଧର୍ମାତ୍ମଜାନୁଜଃ ।। 59 ।। ନିଃଶେଷଂ କୀଚକାନ୍ହତ୍ଵା ରାମୋ ରାତ୍ରିଚରାନିଵ
ସେଠାରେ ଧର୍ମର ପୁଅ ଭୀମ, ସମସ୍ତ କୀଚକଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରି, ରାମ ଯେପରି ରାତିର ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସେଭଳି।
ଜିତଶତ୍ରୁରଦୀନାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରଂ ତତଃ ।। 60 ।। ପଞ୍ଚାଧିକଂ ଶତଂ ତତ୍ର ନିହତଂ ତେନ ଭାରତ
ଶତ୍ରୁମାନେଠାରୁ ଜିତି ଏବଂ ଭୟହୀନ ମନେ, ସେ ପରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ।
ମହାଵନମିଵ ଛିନ୍ନଂ ଶିଶ୍ଯେ ଵିଗଲିତଦ୍ରୁମମ୍ ।। 61 ।। ଏଵଂ ତେ ନିହତା ରାଜଞ୍ଶତଂ ପଞ୍ଚୋପକୀଚକାଃ
ଏହିପରି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନେ କଟାଯାଇ ଛିଟିଯାଇଥିବା ପରି, ସେହି ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚଜଣ ଉପକୀଚକ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ, ହେ ରାଜା।
ସ ଚ ସେନାପତିଃ ସୂତ ଇତ୍ଯେତତ୍ସୂତଷଟ୍ଶତମ୍ ।। 62 ।। ନ ଗନ୍ଧର୍ଵଭଯାକିଂଚିଦ୍ଵକ୍ତୁଂ କୀଚକବାନ୍ଧଵାଃ
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ ଥିବା ସାରଥି ସହିତ, ଏହି ଛଅଶେ ସାରଥିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଭୟରେ, କୀଚକଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ତସ୍ତାଂ ତତ୍ର ଭଯାଦପ୍ଯଭିଵୀକ୍ଷିତୁମ୍ ।। 63 ।। ଵିରାଟନଗରେ ଚାପି ସର୍ଵେ ମାତ୍ସ୍ଯାଃ ସମାଗତାଃ
ଭୟରେ ସେଠାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଉନଥିଲେ, ଭିରାଟ୍ ସହରରେ ସମସ୍ତ ମାତ୍ସ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏକଠି ହେଲେ।
କାଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଶତଂ ଚୈତାନପଶ୍ଯନ୍ସାରଥୀନ୍ହତାନ୍ ।। 64 ।। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ନରା ନାର୍ଯଶ୍ଚ ନାଗରାଃ
ସକାଳେ, ସେମାନେ ସେହି ପାଞ୍ଚଶେ ସାରଥିମାନେ ମୃତ ଦେଖିଲେ; ଏହି ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ସହରର ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ,
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ନୋଚୁଃ କିଂଚନ ଭାରତ ।। 65
ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତାନ୍ସୂତାନ୍ଭୀମସେନେନ ଭାରତ। ପୌରାଶ୍ଚ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ରାଜ୍ଞେ ଗତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵେଣ ହତା ରାଜନ୍ସୂତପୁତ୍ରାଃ ପରଶ୍ଶତମ୍ ।। 1
ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ ସାରଥିମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପୌର ଏକଠି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ ଏବଂ ଖବର ଦେଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ସାରଥିମାନଙ୍କର ଏକ ଶତ ପୁଅ ମାରାଯାଇଛନ୍ତି।'
ଯଥା ଵଜ୍ରେଣ ଦୀର୍ଣଂ ଵୈ ପର୍ଵତସ୍ଯ ମହଚ୍ଛିରଃ। ଵିନିକାର୍ଣାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥା ସୂତା ମହୀତଲେ ।। 2
ଯେପରି ମହାପାହାଡ଼ର ଶିଖର ବଜ୍ରପାତରେ ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଏ, ସେପରି ସାରଥିମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଚାପି ମୁକ୍ତା ସା ପୁନରାଯାତି ତେ ଗୃହମ୍ । ସର୍ଵଂ ସଂଶଯିତଂ ରାଜନ୍ନଗରଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। 3
ଏବଂ ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣି ତୁମ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଛି; ଏହିଠାରେ, ହେ ରାଜା, ତୁମ ସହର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଭରିଯିବ।
ତଥାରୂପା ହି ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଗନ୍ଧର୍ଵାଶ୍ଚ ମହାବଲାଃ । ପୁଂସାମିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଵିଷଯୋ ମୈଥୁନାଯ ନ ସଂଶଯଃ ।। 4
ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ କାମନା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯଥା ସୈରନ୍ଧ୍ରିଦୋଷେଣ ନେଦଂ ରାଜନ୍ପୁରଂ ତଵ। ଵିନାଶମେତି ଵୈ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତଥା ସାଧୁ ଵିଧୀଯତାମ୍ ।। 5
ଯେପରି ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷରେ ତୁମ ସହର, ହେ ରାଜା, ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ସେହିପରି ଏବେ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଶୀଘ୍ର କରାଯିଉ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗସୌଷ୍ଠଵଯୁତାଂ ରୂପଲାଵଣ୍ଯଶାଲିନୀମ୍ । ପଶ୍ଯତାମନିମେଷେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ଵନିତାଂ ଶୁଭାମ୍। ମନସଶ୍ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିବନ୍ଧୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। 6
ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦରତା ଓ ରୂପ ଲାଲିତ୍ୟରେ ଭରିଥିବା; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନଜର ନ ଫେରାଇ ଦେଖନ୍ତି, ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁରେ କୌଣସି ରୋକ ନାହିଁ।