କୀଚକାନାଂ ତୁ ମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ନରାଣାମୁତ୍ତମସ୍ଯ ଚ। ଵାଲିସୁଗ୍ରୀଵଯୋର୍ଭ୍ରାତ୍ରୋଃ ପୁରେଵ କପିସିଂହଯୋଃ ।। 26
ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିଚକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବାଲି ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ଭାଇ ଦୁଇଜଣ ବନରାଜ ସିଂହମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଶାର୍ଦୂଲାଵିଵ ଗର୍ଜନ୍ତୌ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯନାଗାଵିଵୋଦ୍ଯତୌ। ସମଯତ୍ନୌ ସମକ୍ରୋଧୌ ପତିତୌ ଭୀମକୀଚକୌ ।। 27
ସିଂହମାନେ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଗରୁଡ଼ ଓ ନାଗ ଭଳି ଉଠିଥିଲେ, ଦୁଇଜଣ ବିସ୍ମୟଜନକ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ସମାନ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲେ, ଭୀମ ଓ କିଚକ ମାଟିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ।
ଗଜାଵିଵ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ନଦନ୍ତୌ ପତିତୌ କ୍ଷିତୌ। ଵୃଷଭାଵିଵ ଵଲ୍ମୀକଂ ମୃଦ୍ଗନ୍ତୌ ସମଵିକ୍ରମୌ ।।28
ମଦରେ ମତାଳ ଦୁଇଟି ହାତୀ ଭଳି ଗଜଗଜାଇ ମାଟିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ, ଦୁଇଟି ବଳିଅଁଡା ଭଳି ଏକ ଦେଉଳିକୁ ଚକ୍କରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ, ଦୁଇଜଣ ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲେ।
ଈଷଦାଗଲିତଂ ଚାପି କ୍ରୋଧାଚ୍ଚାଵାଙ୍ମୁଖଂ ସ୍ଥିତମ୍ । କୀଚକୋ ବଲଵାନ୍ଭୀମଂ ଜାନୁଭ୍ଯାଂ ପାତଯଦ୍ଭୁଵି ।। 29
କ୍ରୋଧରେ ଅଳ୍ପ ଆଗକୁ ଝୁକିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଚକ ଭୀମଙ୍କୁ ଜୋରରେ ଜାଙ୍ଘା ଦେଇ ମାଟିରେ ପକାଇଦେଲେ।
ପାତିତୋ ଭୀମସେନସ୍ତୁ କୀଚକେନ ବଲୀଯସା। ଉତ୍ପପାତାଥ ଵେଗେନ ଦଣ୍ଡାହତ ଇଵୋରଗଃ ।। 30
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଚକ ଦ୍ୱାରା ପକାଇଦିଆଯିବା ପରେ ଭୀମସେନ ଏକ ଛଡ଼ି ଦେଇ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ସର୍ପ ଭଳି ତୁରନ୍ତ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ସ୍ପର୍ଧଯା ଚ ବଲୋନ୍ମତ୍ତୌ ତାଵୁଭୌ ଭୀମକୀଚକୌ। ନିଶ୍ଶବ୍ଦଂ ପର୍ଯକର୍ଷେତାମନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ଵିନିର୍ଜଯେ ।। 31
ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ଶକ୍ତିର ମଦରେ ଭୀମ ଓ କିଚକ ଦୁଇଜଣ ଚୁପଚାପ ଏକାଉଁକୁ ଟାଣୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ତତସ୍ତଦ୍ଭଵନଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରାକମ୍ପତ ତଦା ଭୃଶମ୍। ତୌ କ୍ରୋଧଵଶମାପନ୍ନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଜଘ୍ନତୁଃ ।। 32
ତାପରେ ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହଳ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ।
ତଲାଭ୍ଯାଂ ଭୀମସେନେନ ଵକ୍ଷସ୍ଯଭିହତୋ ବଲୀ। କୀଚକୋ ରୋଷରକ୍ତାକ୍ଷୋ ନ ଚଚାଲ ପଦାତ୍ପଦମ୍ ।। 33
ଭୀମସେନ ତାଙ୍କର ଦୁଇତି ହାତ ଦେଇ କିଚକଙ୍କ ଛାତିରେ ଜୋରରେ ଆଘାତ କଲେ, ତଥାପି ରାଗରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଚକ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଡେଗେଇଲେ ନାହିଁ।
ମୁହୂର୍ତମଶକତ୍ସୋଢୁଂ ଵେଗଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। କୀଚକୋ ଭୀମସେନେନ ପଶ୍ଚାତ୍ପଶ୍ଚାଦହୀଯତ ।। 34
କିଚକ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଭଳି ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ପରେ ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଅଧିକ ଦମିତ ହେଲେ।
ତଂ ହୀଯମାନଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ । ଵକ୍ଷସ୍ଯାନୀଯ ଵେଗେନ ପ୍ରମମାଥ ଵିଚେତସମ୍ ।। 35
ସେ ଦମିତ ହେଉଥିବାକୁ ଭଳି ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମସେନ ତାଙ୍କୁ ଜୋରରେ ନିକଟକୁ ଆଣି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଁଚି ଅଚେତନ କରିଦେଲେ।
କ୍ରୋଧାଵିଷ୍ଟୋ ଵିନିଶ୍ଚସ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚୈନଂ ଵୃକୋଦରଃ । ଜଗ୍ରାହ ଜଯତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କେଶେଷ୍ଵେଵ ଭୃଶଂ ତଦା ।। 36
କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ବୃକୋଦର, ସବୁଠାରୁ ଜିତୁଥିବା ଭୀମ, ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କର କେଶ ଦରୁଣ ଭାବେ ଧରିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା କୀଚକଂ ଭୀମୋ ଵିରରାଜ ମହାବଲଃ । ଆମିଷାର୍ଥେ ଗୃହୀତ୍ଵୈଵ ଶାର୍ଦୂଲୋ ମୃଗଯୂଥପମ୍ ।। 37
କିଚକଙ୍କୁ ଧରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବାଘ ଶିକାର ପାଇଁ ଝୁଣ୍ଡର ମୁଖିଆକୁ ଧରି ଗର୍ବିତ ହୁଏ।
ପୁନଶ୍ଚାତିବଲସ୍ତତ୍ର କୀଚକୋ ବଲଦର୍ପିତଃ । ଵ୍ଯାଯଚ୍ଛନ୍ନେଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ ପାଣ୍ଡଵେନ ତରସ୍ଵିନା ।। 38
ସେଠାରେ ପୁଣିଥରେ, ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଭରିଥିବା କିଚକ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଲେ।
ମୁଷ୍ଟିନା ଭୀମସେନେନ ଶିରସ୍ଯଭିହତୋ ଭୃଶମ୍। କୀଚକୋ ଵୃତ୍ତରକ୍ତାକ୍ଷୋ ଗତାସୁରପତଦ୍ଭୁଵି ।। 39
ଭୀମସେନଙ୍କ ମୁଷ୍ଟିରେ ମୁଣ୍ଡରେ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ପାଇ, କିଚକ ତାଙ୍କର ଆଖି ଲାଲ ଓ ଘୁରୁଘୁରୁ ହୋଇ, ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ମାଟିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ।
ଆସ୍ଯେ ପାଣୀ ଚ ପାଦୌ ଚ ଶିରୋଗ୍ରୀଵାଂ ସକୁଣ୍ଡଲାମ୍ । କାଯେ ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ମୃଦିତ୍ଵାଽଙ୍ଗାନି ସର୍ଵଶଃ ।। 40
ସେ ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ, କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ଦେହ ଭିତରେ ଚେପିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଅଂଗକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ସ ତଂ ମଥିତସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ମାଂସପିଣ୍ଡମଥାକରୋତ୍ ।। 41
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସେଉଁଠିକୁ ଏକ ମାଂସପିଣ୍ଡରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ।
ତତ୍ରାଗ୍ନିଂ ସ୍ଵଯମୁଜ୍ଜ୍ଵାଲ୍ଯ ପାଣିସଂଘର୍ଷଜଂ ବଲୀ। କଷ୍ଣାଯୈ ଦର୍ଶଯାମାସ ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ ।। 42
ସେଠାରେ ଭୀମସେନ ନିଜ ହାତ ଘସି ଆଗୁନି ଜଳାଇଲେ ଏବଂ ଏହି ଆଗୁନି କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ମହାତେଜା ଦ୍ରୌପଦୀଂ ଯୋଷିତାଂ ଵରାମ୍। ତ୍ଵଯି କାମୁକମତ୍ଯନ୍ତଂ ପାପିନଂ ପାରଦାରିକମ୍। ପଶ୍ଯୈନମେହି ପାଞ୍ଚାଲି କାମୁକୋଽଯଂ ମଯା ହତଃ ।। 43
ତାପରେ ତେଜସ୍ବୀ ଭୀମସେନ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପଞ୍ଚାଳୀ, ଦେଖ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଅସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ତୋତେ ଅନ୍ୟର ଘରବାଳି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଚାହିଁଥିଲା—ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିଦେଇଛି।"
ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତେ ସୁକେଶାନ୍ତେ ଯେ ତ୍ଵାଂ ଶୀଲସମନ୍ଵିତାମ୍ । ଏଵଂ ସ୍ଵପନ୍ତି ତେ ଭୀରୁ ଶେତେଽଯଂ କୀଚକୋ ଯଥା। ଯସ୍ତ୍ଵାମଭ୍ଯହନଦ୍ଭଦ୍ରେ ପଦା ଭୂମୌ ନିପାତ୍ଯ ଚ ।। 44
ହେ ଭୟଭୀତ ଦ୍ରୌପଦୀ, ଯେମାନେ ତୋତେ ନୀତିବାନ୍ ଓ ଶୋଭାବନ୍ତି କେଶ ଥିବା ମହିଳା ଭାବେ ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କୀଚକଙ୍କ ପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିବେ। ଯିଏ ତୋତେ ମାରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଇଥିଲା, ସେ କୀଚକ ଏଭଳି ଶୋଇଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁର୍ଗନ୍ଧର୍ଵେଣ ହତଂ ତଦା। ଵିଜ୍ଞାପନାର୍ଥମନ୍ଯେଷାଂ ଵିରରାମ ମହାହଵମ୍ ।। 45
ଏଭଳି କହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ମହାସଂଗ୍ରାମରୁ ବିରତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣିପାରିବେ ଯେ କୀଚକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛି।
ତଥା ସ କୀଚକଂ ହତ୍ଵା ଗତ୍ଵା ରୋଷସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିମ୍। ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପଶ୍ଚାତ୍କ୍ଷିପ୍ରମାଯାନ୍ମହାନସମ୍ ।। 46
ଏଭଳି କୀଚକଙ୍କୁ ମାରି ରୋଷ ଶାନ୍ତ କରି, ଭୀମ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ ଏବଂ ତାପରେ ତୁରନ୍ତ ରସୋଇଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵାଽନୁଲେପନଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ଯାପୂର୍ଯ ଚ ମନୋରଥମ୍। ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଃ ଶଯନେ ଭୀମୋ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ ।। 47
ସ୍ନାନ କରି, ଦେହରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ଭୀମ ଆରାମରେ ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଲେ।
ତତଃ କୃଷ୍ଣା ଯଦା ମେନେ ଗତଂ ଭୀମଂ ମହାନସମ୍ । କୀଚକଂ ଘାତଯିତ୍ଵା ଚ ଦ୍ରୌପଦୀ ଯୋଷିତାଂ ଵରା। ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଗତସଂତ୍ରାସା ସଭାପାଲାନୁଵାଚ ହ ।। 48
ତାପରେ, କୃଷ୍ଣା ଜାଣିଲେ ଯେ ଭୀମ କୀଚକଙ୍କୁ ମାରି ରସୋଇଘର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦ୍ରୌପଦୀ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଭାର ପାଳମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୀଚକୋ ନିହତଃ ଶେତେ ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ ପତିଭିର୍ମମ। ପରସ୍ତ୍ରୀକାମସଂତପ୍ତଂ ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତ ପଶ୍ଯତ ।। 49
"ମୋର ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ୱାମୀମାନେ କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି! ଆସନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖନ୍ତୁ, ଅନ୍ୟର ଘରବାଳି ପାଇଁ ଲାଲସା କରୁଥିବା ଏହି କୀଚକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି।"
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭାଷିତଂ ତସ୍ଯା ନର୍ତନାଗାରରକ୍ଷିଣଃ । ସହସୈଵ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୁରୁଲ୍କାମାଦାଯ ସର୍ଵଶଃ ।। 50
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ନୃତ୍ୟଶାଳାର ସମସ୍ତ ପାଳମାନେ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ହାତରେ ମଶାଳ ନେଇଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୀଚକସ୍ଯ ସହୋଦରାଃ। ତତୋ ଗତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵେଶ୍ମ କୀଚକଂ ଵିନିପାତିତମ୍। ଗତାସୁଂ ଦଦୃଶୁର୍ଭୂମୌ ରୁଧିରେଣ ସମୁକ୍ଷିତମ୍ ।। 51
କୀଚକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ କୀଚକ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ନିର୍ଜୀବ ଶୋଇଛନ୍ତି।
ପାର୍ଷ୍ଣିପାମିଶିରୋହୀନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ଵିସ୍ମିତାଽଭଵନ୍ ।। 52
ତାଙ୍କର ପାଦ, ହାତ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ନଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
କ୍ଵାସ୍ଯ ଗ୍ରୀଵା କ୍ଵ ଚରମୌ କ୍ଵ ପାମୀ କ୍ଵ ଶିରଃ କ୍ଵ ଦୃକ୍ । ଇତି ସ୍ମ ତେ ପରୀକ୍ଷନ୍ତେ ଗନ୍ଧର୍ଵେଣ ହତଂ ତଦା ।। 53
"ତାଙ୍କର ଗଳା କେଉଁଠି? ହାତ କେଉଁଠି? ପାଦ, ମୁଣ୍ଡ, ଆଖି କେଉଁଠି?"—ଏଭଳି ସେମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ମୃତ କୀଚକଙ୍କୁ ତଦନ୍ତ କରିଲେ।
ଅମାନୁଷଂ କୃତଂ କର୍ମ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିପାତିତମ୍ । ନିରୀକ୍ଷନ୍ତେ ତତଃ ସର୍ଵେ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ ।। 54
ଏଭଳି ଅମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଏବଂ କୀଚକଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଲେ।
ତତ୍କାଲେ ତୁ ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଵେ ତତ୍ରାସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାଃ । ରୁରୁଦୁଃ କୀଚକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ ।। 1
ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏକଠା ହୋଇ କୀଚକଙ୍କୁ ଘେରି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।