ତଦ୍ଦୈଵିକମିଦଂ ମନ୍ଯେ ଯତ୍ର ପାର୍ଥୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଭୀମଧନ୍ଵା ମହାରଙ୍ଗେ ଚାସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଇଵାନଲଃ ।। 17
ମୁଁ ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବୁଛି, ଯେଉଁଠି ଧନଞ୍ଜୟ ପାର୍ଥ ଓ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ବଡ଼ ମଣ୍ଡପରେ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ବସିଛନ୍ତି।
ଅଶକ୍ଯା ଵେଦିତୁଂ ପାର୍ଥ ପ୍ରାଣିନାଂ ଵୈ ଗତିର୍ନରୈଃ । ଵିନିପାତମିମଂ ପଶ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାକମଵିଚିନ୍ତିତମ୍ ।। 18
ହେ ପାର୍ଥ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ମଣିଷେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଅବନତି ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି।
ଯସ୍ଯା ମମ ମୁଖପ୍ରେକ୍ଷା ଯୂଯମିନ୍ଦ୍ରସମାଃ ସଦା। ସା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମୁଖମନ୍ଯାସାମଵରାଣାଂ ଵରା ସତୀ ।। 19
ଯାହାର ମୁହଁକୁ ତୁମେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲ, ସେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଜଣାନୀମାନଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଏବେ ଦେଖୁଛି।
ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ମେଽଵସ୍ଥାଂ ଯଥା ନାର୍ହାମି ଵୈ ତଥା । ଯୁଷ୍ମାସୁ ଧ୍ରିଯମାଣେଷୁ ପାଞ୍ଚାଲେଷୁ ଚ ମାନଦ ।। 20
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଅବସ୍ଥା କେତେ ଅନୁଚିତ। ତୁମେ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ମାନଦାତା।
ଯସ୍ଯାଃ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତା ପୃଥିଵୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ। ଆସୀତ୍ସାଽଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପାଞ୍ଚାଲୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ ।। 21
ଯାହା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ଅନୁଗତ ଥିଲା, ସେଇ ଦ୍ରୌପଦୀ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯାଃ ପୁରଶ୍ଚରା ହ୍ଯାସନ୍ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାନୁଗାମିନଃ। ସାହମଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପୁରଃ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଗାମିନୀ ।। 22
ଯାହାଙ୍କ ପଛରେ ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ଦାସୀମାନେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଖରେ ସାମ୍ନା ଓ ପଛରେ ଚାଲୁଛି।
ଇଦଂ ତୁ ଦୁଃଖଂ କୌନ୍ତେଯ ମମାସହ୍ଯଂ ନିବୋଧ ତତ୍। ଯା ନ ଜାତୁ ସ୍ଵଯଂ ପିଂଷେ ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵର୍ତନମାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ଯତ୍ର କୁନ୍ତ୍ଯା ଭଦ୍ରଂ ତେ ସା ପିନଷ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ ।। 23
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମୋର ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖଟିକୁ ଶୁଣ; ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବଳ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଆପଣେ କେବେ ଚନ୍ଦନ ଘସିନଥିଲି, ସେଇ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ଘସୁଛି।
ପଶ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ପାଣୀ ମେ ନୈଵଂ ଵୈ ଭଵତଃ ପୁରା। ଇତ୍ଯସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯାମାସ କିଣଵନ୍ତୌ କରାଵୁଭୌ ।। 24
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦେଖ, ମୋର ହାତ ଆଗର୍ ଭଳି ରହିନାହିଁ; ଏହିପରି କହି ସେ ଦୁଇଟି ହାତରେ ହେଉଥିବା ଛାଳକୁ ଦେଖାଇଲେ।
ବିଭେମି କୁନ୍ତ୍ଯା ଯା ନାଽହଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵା କଦାଚନ। ସାଽଦ୍ଯାଗ୍ରତୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ଭୀତା ତିଷ୍ଠାମି କିଂକରୀ ।। 25
ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବେ କୁନ୍ତୀ କିମ୍ବା ତୁମମାନେ କାହାକୁ ଭୟ କରିନଥିଲି, ସେ ମୁଁ ଆଜି ବିରାଟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦାସୀ ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛି।
କିଂନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ସମ୍ରାଣ୍ମାଂ ଵର୍ଣକଃ ସୁକୃତୋ ନ ଵା। ନାନ୍ଯପିଷ୍ଟଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ କିଲ ରୋଚତେ ।। 26
ରାଜାଙ୍କ ଚିତ୍ରକାର ମୋ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବେ, ଦକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅଦକ୍ଷ? ବିରାଟଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚନ୍ଦନ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ମନେ ହୁଏ।
ସା କୀର୍ତଯନ୍ତୀ ଦୁଃଖାନି ଭୀମସେନସ୍ଯ ଭାମିନୀ। ରୁରୋଦ ଶନକୈଃ କୃଷ୍ଣା ଭୀମସ୍ଯୋରସ୍ସମାଶ୍ରିତା ।। 27
ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଃଖର କଥା କହି, ଭାସ୍କର୍ୟମୟ କୃଷ୍ଣା ଭୀମସେନଙ୍କ ଛାତିରେ ଭରସା ଦେଇ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କନ୍ଦିଲେ।
ସା ବାଷ୍ପକଲଯା ଵାଚା ନିଶ୍ଵସନ୍ତୀ ପୁନଃପୁନଃ । ହୃଦଯଂ ଭୀମସେନସ୍ଯ ଘଟଯନ୍ତୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 28
ବିରହ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଞ୍ଚଳିତ କଣ୍ଠରେ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଚାପି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନାଲ୍ପଂ କୃତଂ ମଯା ଭୀମ ଦେଵାନାଂ କିଲ୍ବିଷଂ ପୁରା। ଅଭାଗ୍ଯା ଯା ତୁ ଜୀଵାମି ମର୍ତଵ୍ଯେ ସତି ପାଣ୍ଡଵ ।। 29
ହେ ଭୀମ, ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୋଷ କରିନଥିଲି; ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଲିଖା ଥିଲା, ତଥାପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
କୀଚକଂ ଚେନ୍ନ ହନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ନାଶଯାମ୍ଯହମ୍। ଵିଷମାଲୋଡ୍ଯ ପାସ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଥଵାଽନଲମ୍। ଅଭାଗ୍ଯାଽହମପୁଣ୍ଯାଽହଂ ନିତ୍ଯଦୁଃଖା ଚ ଵିକ୍ଲଵା ।। 30
ତୁମେ ଯଦି କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି—ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ଅପୁଣ୍ୟବତୀ, ସଦା ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅସହାୟ।
ପାପେ ନିପତିତାଯାଶ୍ଚ କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ। ଇତ୍ଯସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯାମାସ କିଣବଦ୍ଧୌ କରାଵୁଭୌ ।। 31
ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନର କ’ଣ ଉପକାର? ଏହିପରି କହି ସେ ଦୁଇଟି ଛାଳପଡ଼ା ହାତ ଦେଖାଇଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ କରୌ ପୀନୌ କିଣବଦ୍ଧୌ ଵୃକୋଦରଃ। ମୁଖମାନୀଯ ଵେପନ୍ତ୍ଯା ରୁରୋଦ ପରଵୀରହା ।। 32
ତା’ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବୃକୋଦର ସେ ମଜବୁତ ଛାଳପଡ଼ା ହାତକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଆଣି, କମ୍ପିଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖି କନ୍ଦିଲେ।
ତୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ କୌନ୍ତେଯୋ ବାଷ୍ପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତତଃ ପରମଦୁଃଖାର୍ତ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 32
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦିଲେ, ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆଶ୍ଵାସଯଂସ୍ତାଂ ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ଭୀମସେନ ଉଵାଚ ହ। ଶୃଣୁ ଭଦ୍ରେ ଵରାରୋହେ କ୍ରୋଧାତ୍ତତ୍ର ତୁ ଚିନ୍ତିତମ୍ ।। 1
ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଭୀମସେନ କହିଲେ: 'ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶୁଣ, ତୋର ଶୋଭାମୟ କଟି ଯାଉଥିବା ମହିଳା, କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିଛି, ତାହା କହୁଛି।'
ତ୍ଵଂ ଵୈ ସଭାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ କଦନଂ ମହତ୍ । କର୍ତୁକାମେନ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵୃକ୍ଷଶ୍ଚାଵେକ୍ଷିତୋ ମଯା ।। 2
'ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବଡ଼ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଦେଖିଲି, ମୋର ମନେ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ରଖିଥିଲି, ହେ ଭଦ୍ରେ।'
ତତ୍ର ମାଂ ଧର୍ମରାଜସ୍ତୁ କଟାକ୍ଷେଣ ନ୍ଯଵାରଯତ୍। ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଵାଙ୍ଭୁଖସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ଥିତୋସ୍ମି ମହାନସଂ ।। 3
'ସେଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରୋକିଦେଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରସୋଇଘରରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲି।'
ଶୃଣୁଷ୍ଵାନ୍ଯତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଂ ଯଦ୍ଵଦାମୀହ ଭାମିନି । ଧିଗସ୍ତୁ ମେ ବାହୁବଲଂ ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଫଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ଚ। ଯତ୍ତେ ରକ୍ତୌ ପୁରା ଭୂତ୍ଵା ପାଣୀ କୃତକିଣାଵିମୌ ।। 4
'ଏବେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ହେ ଭାମିନୀ: ତୋର ହାତ, ଯେଉଁଠି ଆଗରେ ଶୋଭା ଥିଲା, ଏବେ ଛାଳପଡ଼ିଗଲା—ମୋର ବଳ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷକୁ ଲଜ୍ଜା।'
ତଦଦ୍ଯ ମାଂ ତୁ ତପତି ଯତ୍କୃତଂ ନ ମଯା ପୁରା। ସଭାଯାଂ ସ୍ମ ଵିରାଟସ୍ଯ କରୋମି କଦନଂ ମହତ୍ ।। 5
'ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଜଳାଉଛି ଯେ, ଆଗରେ ମୁଁ କିଛି କରିପାରିଲିନି; ବିରାଟଙ୍କ ସଭାରେ ମୁଁ ବଡ଼ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ କରିଦେବି।'
ତତ୍ର ମେ କାରଣଂ ଭାତି କୌନ୍ତେଯୋ ଯତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। ତଦହଂ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ଶାସନେ ।। 6
ଏଠି, ମୋତେ ଲାଗେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ଏହି କଥା ବୁଝି, ମୁଁ ଧର୍ମର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି ରହିଛି।
ଯଚ୍ଚ ରାଜ୍ଯାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯଵନଂ କୁରୂଣାମଵଧଶ୍ଚ ଯଃ। ସୁଯୋଧନସ୍ଯ କର୍ଣସ୍ଯ ଶକୁନେଃ ସୌବଲସ୍ଯ ଚ ।। 7
ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ହାରା, କୁରୁମାନଙ୍କର ବଧ, ସୁୟୋଧନ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶକୁନି ଓ ସୌବଳଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ—
ଦୁଃଶାସନସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ଯନ୍ମଯା ନ ହୃତଂ ଶିରଃ । ତନ୍ମାଂ ଦହତି କଲ୍ଯାଣି ହୃଦି ଶଲ୍ଯମିଵାର୍ପିତମ୍ ।। 8
ପାପୀ ଦୁଃଶାସନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ମୁଁ କାଟିପାରିନଥିଲି, ଏହି କଥା ମୋତେ ହୃଦୟରେ କଣ୍ଟକ ଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ହେ ଶୁଭେ।
ଅପି ଚାନ୍ଯଦ୍ଵରାରୋହେ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି ଵଚୋ ମମ। ପୁଣ୍ଯେ ତୀରେ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ ସଂଗତାଃ । ତତ୍ରାହମବ୍ରଵଂ କୃଷ୍ଣେ ସର୍ଵକ୍ଲେଶାନନୁସ୍ମରନ୍ ।। 9
ଏବଂ, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ସରସ୍ୱତୀ ତୀରରେ ଆମେ ସମେତି ହୋଇଥିଲୁ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଯେ କଥା କହିଥିଲି, ସେଥିରେ ଆମ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲି, ତୁମେ ମନେ ପକାଇଛ କି?
ନ ଚାହମନୁଗଚ୍ଛେଯଂ ଧର୍ମରାଜଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍। ଧନଞ୍ଜଯଂ ଚ ପାଞ୍ଚାଲି ମାଦ୍ରିପୁତ୍ରୌ ଚ ଭ୍ରାତରୌ। କୃତ୍ଵୈତାଂ ଚ ମତିଂ କୃଷ୍ଣେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମଗର୍ହଯମ୍ ।। 10
ମୁଁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧନଞ୍ଜୟ, ହେ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଓ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ଭାଇମାନେଙ୍କ ପଛରେ ଯିବିନଥାନ୍ତି; ଏହି ଭାବନା ନେଇ, ହେ କୃଷ୍ଣେ, ମୁଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇନଥିଲି।
ପରୁଷଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମମ ଧର୍ମାତ୍ମଜସ୍ତଦା। ହୀମାନ୍ଵାକ୍ଯମହୀନାର୍ଥଂ ବ୍ରୁଵନ୍ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ସର୍ଵାନନ୍ଵନଯଦ୍ଭ୍ରାତୄନ୍ମୁନେର୍ଧୌମ୍ଯସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ ।। 11
ମୋ କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେତେବେଳେ ମୃଦୁ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି, ଦୌମ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ।
ମା ରୋଦୀ ରାଜ୍ଞି ଲୋକାନାଂ ସର୍ଵାଗମଗୁଣାନ୍ଵିତା। ରକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ ସହାସ୍ମାଭିଃ ସତ୍ଯମପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି ।। 12
ହେ ରାଣୀ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଗୁଣ ଥିବା, ତୁମେ କାନ୍ଦନି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ।
ଅନୁନୀତେଷୁ ଚାସ୍ମାସୁ ଅନୁନୀତା ତ୍ଵମପ୍ଯସି। ମା ଧର୍ମଂ ଜହି ସୁଶ୍ରୋଣି କ୍ରୋଧଂ ଜହି ମହାମତେ ।। 13
ଆମେ ମନ ଶାନ୍ତ କରିଛୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଇଛ; ହେ ସୁନ୍ଦରି, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ନି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, କ୍ରୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କର।