ନ ଦୈଵସ୍ଯାତିଭାରୋସ୍ତି ନ ଚୈଵାସ୍ଯାତିଵର୍ତନମ୍। ଇତି ଚାପ୍ଯାଗମଂ ଭୂଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ ପ୍ରତିପାଲଯେ ।। 7
ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅତିଭାର ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶକୁ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।
ସ୍ଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଜଲଂ ଯତ୍ର ନ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ଇତି ପର୍ଯାଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରତୀକ୍ଷାମ୍ଯୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 8
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ଥିଲା, ସେଠାରେ ପୁଣି ରହେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚକ୍ରକ୍ରମରେ ସବୁକିଛି ବଦଳାଏ—ମୁଁ ପୁଣି ଉନ୍ନତି ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଦୈଵେନ କିଲ ଯସ୍ଯାର୍ଥଃ ସୁନୀତୋପି ଵିପଦ୍ଯତେ। ସଦା ଦୈଵାଗମେ ଯତ୍ନସ୍ତେନ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା ।। 9
ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଯିଏ ବୁଝିପାରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ଭାଗ୍ୟକୁ ମନେ ରଖି ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ।
କିଂନୁ ମେ ଵଚନସ୍ଯାଦ୍ଯ କଥିତସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ପୃଚ୍ଛ ମାଂ ଦୁଃଖିତାମେନାମପୃଷ୍ଟାଽପି ବ୍ରଵୀମି ତେ ।। 10
ମୋ କଥାର ଏବେ କଣ ଉପକାର? ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପଚାରିଲେ କିମ୍ବା ନ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେବି।
ମହିଷୀ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ଦୁହିତା ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ଚ । ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମଦନ୍ଯା କା ଜିଜୀଵିଷେତ୍ ।। 11
ମୁଁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କର କନ୍ୟା। ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ?
କୁରୂନ୍ପରିହରନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଞ୍ଚାଲାନପି ଭାରତ। ପାଣ୍ଡଵେଯାଂଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ ଶୋକୋ ହ୍ଯରିନ୍ଦମ ।। 12
ସମସ୍ତ କୌରବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ହାରିଗଲେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ଭ୍ରାତୃଭିଃ ଶ୍ଵଶୁରୈଃ ପୁତ୍ରୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତା। ଏଵଂ ସମୁଦିତା ନାରୀ କାନ୍ଵେଯଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ।। 13
ଭାଇ, ଶ୍ୱଶୁର, ପୁଅ ଓ ଅନେକ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲି, ଏଭଳି ସମ୍ମାନିତ ଥିବା ଜଣେ ଜଣାନୀ ମଧ୍ୟ ଏବେ ଦୁଃଖର ସାଜେ ହୋଇଛି, ହେ କଣ୍ବବଂଶୀ।
ନୂନଂ ବାଲତଯା ଧାତୁର୍ମଯା ଵୈ ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍। ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଦୁର୍ନୀତଂ ପ୍ରାପ୍ତାଽସ୍ମି ଭରତର୍ଷଭ ।। 14
ନିଶ୍ଚୟ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵର୍ଣଂ ଵିକାରମପି ମେ ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ଯାଦୃଶମ୍ । ଈଦୃଶୋ ମେ ନ ତତ୍ରାସୀଦ୍ଦୁଃଖେ ପରମକେ ପୁରା ।। 15
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଦେହର ରଙ୍ଗ କେମିତି ବଦଳିଯାଇଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଆଗରୁ କେବେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିନଥିଲା।
ତ୍ଵମେଵ ଭୀମ ଜାନୀଷେ ଯନ୍ମେ ପାର୍ଥ ସୁଖଂ ପୁରା। ସାଽହଂ ଦାସୀତ୍ଵମାପନ୍ନା ନ ଶାନ୍ତିଂ ମନସା ଲଭେ।। 16
ହେ ଭୀମ, ତୁମେ ମାତ୍ର ଜାଣ, ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ କେତେ ସୁଖ ମିଳୁଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ଦାସୀ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି, ମୋ ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।
ତଦ୍ଦୈଵିକମିଦଂ ମନ୍ଯେ ଯତ୍ର ପାର୍ଥୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଭୀମଧନ୍ଵା ମହାରଙ୍ଗେ ଚାସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଇଵାନଲଃ ।। 17
ମୁଁ ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବୁଛି, ଯେଉଁଠି ଧନଞ୍ଜୟ ପାର୍ଥ ଓ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ବଡ଼ ମଣ୍ଡପରେ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ବସିଛନ୍ତି।
ଅଶକ୍ଯା ଵେଦିତୁଂ ପାର୍ଥ ପ୍ରାଣିନାଂ ଵୈ ଗତିର୍ନରୈଃ । ଵିନିପାତମିମଂ ପଶ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାକମଵିଚିନ୍ତିତମ୍ ।। 18
ହେ ପାର୍ଥ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ମଣିଷେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଅବନତି ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି।
ଯସ୍ଯା ମମ ମୁଖପ୍ରେକ୍ଷା ଯୂଯମିନ୍ଦ୍ରସମାଃ ସଦା। ସା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମୁଖମନ୍ଯାସାମଵରାଣାଂ ଵରା ସତୀ ।। 19
ଯାହାର ମୁହଁକୁ ତୁମେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲ, ସେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଜଣାନୀମାନଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଏବେ ଦେଖୁଛି।
ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ମେଽଵସ୍ଥାଂ ଯଥା ନାର୍ହାମି ଵୈ ତଥା । ଯୁଷ୍ମାସୁ ଧ୍ରିଯମାଣେଷୁ ପାଞ୍ଚାଲେଷୁ ଚ ମାନଦ ।। 20
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଅବସ୍ଥା କେତେ ଅନୁଚିତ। ତୁମେ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ମାନଦାତା।
ଯସ୍ଯାଃ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତା ପୃଥିଵୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ। ଆସୀତ୍ସାଽଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପାଞ୍ଚାଲୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ ।। 21
ଯାହା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ଅନୁଗତ ଥିଲା, ସେଇ ଦ୍ରୌପଦୀ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯାଃ ପୁରଶ୍ଚରା ହ୍ଯାସନ୍ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାନୁଗାମିନଃ। ସାହମଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପୁରଃ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଗାମିନୀ ।। 22
ଯାହାଙ୍କ ପଛରେ ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ଦାସୀମାନେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଖରେ ସାମ୍ନା ଓ ପଛରେ ଚାଲୁଛି।
ଇଦଂ ତୁ ଦୁଃଖଂ କୌନ୍ତେଯ ମମାସହ୍ଯଂ ନିବୋଧ ତତ୍। ଯା ନ ଜାତୁ ସ୍ଵଯଂ ପିଂଷେ ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵର୍ତନମାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ଯତ୍ର କୁନ୍ତ୍ଯା ଭଦ୍ରଂ ତେ ସା ପିନଷ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ ।। 23
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମୋର ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖଟିକୁ ଶୁଣ; ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବଳ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଆପଣେ କେବେ ଚନ୍ଦନ ଘସିନଥିଲି, ସେଇ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ଘସୁଛି।
ପଶ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ପାଣୀ ମେ ନୈଵଂ ଵୈ ଭଵତଃ ପୁରା। ଇତ୍ଯସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯାମାସ କିଣଵନ୍ତୌ କରାଵୁଭୌ ।। 24
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦେଖ, ମୋର ହାତ ଆଗର୍ ଭଳି ରହିନାହିଁ; ଏହିପରି କହି ସେ ଦୁଇଟି ହାତରେ ହେଉଥିବା ଛାଳକୁ ଦେଖାଇଲେ।
ବିଭେମି କୁନ୍ତ୍ଯା ଯା ନାଽହଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵା କଦାଚନ। ସାଽଦ୍ଯାଗ୍ରତୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ଭୀତା ତିଷ୍ଠାମି କିଂକରୀ ।। 25
ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବେ କୁନ୍ତୀ କିମ୍ବା ତୁମମାନେ କାହାକୁ ଭୟ କରିନଥିଲି, ସେ ମୁଁ ଆଜି ବିରାଟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦାସୀ ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛି।
କିଂନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ସମ୍ରାଣ୍ମାଂ ଵର୍ଣକଃ ସୁକୃତୋ ନ ଵା। ନାନ୍ଯପିଷ୍ଟଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ କିଲ ରୋଚତେ ।। 26
ରାଜାଙ୍କ ଚିତ୍ରକାର ମୋ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବେ, ଦକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅଦକ୍ଷ? ବିରାଟଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚନ୍ଦନ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ମନେ ହୁଏ।
ସା କୀର୍ତଯନ୍ତୀ ଦୁଃଖାନି ଭୀମସେନସ୍ଯ ଭାମିନୀ। ରୁରୋଦ ଶନକୈଃ କୃଷ୍ଣା ଭୀମସ୍ଯୋରସ୍ସମାଶ୍ରିତା ।। 27
ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁଃଖର କଥା କହି, ଭାସ୍କର୍ୟମୟ କୃଷ୍ଣା ଭୀମସେନଙ୍କ ଛାତିରେ ଭରସା ଦେଇ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କନ୍ଦିଲେ।
ସା ବାଷ୍ପକଲଯା ଵାଚା ନିଶ୍ଵସନ୍ତୀ ପୁନଃପୁନଃ । ହୃଦଯଂ ଭୀମସେନସ୍ଯ ଘଟଯନ୍ତୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 28
ବିରହ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଞ୍ଚଳିତ କଣ୍ଠରେ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଚାପି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନାଲ୍ପଂ କୃତଂ ମଯା ଭୀମ ଦେଵାନାଂ କିଲ୍ବିଷଂ ପୁରା। ଅଭାଗ୍ଯା ଯା ତୁ ଜୀଵାମି ମର୍ତଵ୍ଯେ ସତି ପାଣ୍ଡଵ ।। 29
ହେ ଭୀମ, ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେବଳ ଅଳ୍ପ ଦୋଷ କରିନଥିଲି; ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଲିଖା ଥିଲା, ତଥାପି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
କୀଚକଂ ଚେନ୍ନ ହନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ନାଶଯାମ୍ଯହମ୍। ଵିଷମାଲୋଡ୍ଯ ପାସ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଥଵାଽନଲମ୍। ଅଭାଗ୍ଯାଽହମପୁଣ୍ଯାଽହଂ ନିତ୍ଯଦୁଃଖା ଚ ଵିକ୍ଲଵା ।। 30
ତୁମେ ଯଦି କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି—ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ଅପୁଣ୍ୟବତୀ, ସଦା ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅସହାୟ।
ପାପେ ନିପତିତାଯାଶ୍ଚ କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ। ଇତ୍ଯସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯାମାସ କିଣବଦ୍ଧୌ କରାଵୁଭୌ ।। 31
ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନର କ’ଣ ଉପକାର? ଏହିପରି କହି ସେ ଦୁଇଟି ଛାଳପଡ଼ା ହାତ ଦେଖାଇଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ କରୌ ପୀନୌ କିଣବଦ୍ଧୌ ଵୃକୋଦରଃ। ମୁଖମାନୀଯ ଵେପନ୍ତ୍ଯା ରୁରୋଦ ପରଵୀରହା ।। 32
ତା’ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବୃକୋଦର ସେ ମଜବୁତ ଛାଳପଡ଼ା ହାତକୁ ନେଇ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଆଣି, କମ୍ପିଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖି କନ୍ଦିଲେ।
ତୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ କୌନ୍ତେଯୋ ବାଷ୍ପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତତଃ ପରମଦୁଃଖାର୍ତ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 32
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦିଲେ, ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆଶ୍ଵାସଯଂସ୍ତାଂ ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ଭୀମସେନ ଉଵାଚ ହ। ଶୃଣୁ ଭଦ୍ରେ ଵରାରୋହେ କ୍ରୋଧାତ୍ତତ୍ର ତୁ ଚିନ୍ତିତମ୍ ।। 1
ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଭୀମସେନ କହିଲେ: 'ହେ ଭଦ୍ରେ, ଶୁଣ, ତୋର ଶୋଭାମୟ କଟି ଯାଉଥିବା ମହିଳା, କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିଛି, ତାହା କହୁଛି।'
ତ୍ଵଂ ଵୈ ସଭାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାତ୍ସ୍ଯାନାଂ କଦନଂ ମହତ୍ । କର୍ତୁକାମେନ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵୃକ୍ଷଶ୍ଚାଵେକ୍ଷିତୋ ମଯା ।। 2
'ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବଡ଼ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଦେଖିଲି, ମୋର ମନେ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ରଖିଥିଲି, ହେ ଭଦ୍ରେ।'
ତତ୍ର ମାଂ ଧର୍ମରାଜସ୍ତୁ କଟାକ୍ଷେଣ ନ୍ଯଵାରଯତ୍। ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽଵାଙ୍ଭୁଖସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ଥିତୋସ୍ମି ମହାନସଂ ।। 3
'ସେଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରୋକିଦେଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରସୋଇଘରରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲି।'