ଏଵଂ ଦୁଃଖଶତାଵିଷ୍ଟା ଯୁଧିଷ୍ଠିରନିମିତ୍ତତଃ ।। 122
ଏଭଳି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି।
ପୁନଃ ପ୍ରତିଵିଶିଷ୍ଟାନି ଦୁଃଖାନି ଶୃଣୁ ଭାରତ। ଵର୍ଧନ୍ତେ ମଯି କୌନ୍ତେଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ଯାନି ତାନି ଵୈ ।। 123
ହେ ଭାରତ, ପୁନି ମୋତେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖମାନେ ଭୋଗାଉଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଯୁଷ୍ମାସୁ ଧ୍ରିଯମାଣେଷୁ ଦୁଃଖାନି ଵିଵିଧାନ୍ଯୁତ। ଶୋଷଯନ୍ତି ଶରୀରଂ ମେ କିଂନୁ ଦୁଃଖତରଂ ତତଃ ।। 124
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ମୋ ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି। ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ଏକଭର୍ତା ତୁ ଯା ନାରୀ ସା ସୁଖେନୈଵ ଵର୍ତତେ। ପଞ୍ଚ ମେ ପତଯଃ ସନ୍ତି ମମ ଦୁଃଖମନନ୍ତକମ୍ ।। 125
ଏକ ପତି ଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚେ, କିନ୍ତୁ ମୋର ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ପତି ଅଛନ୍ତି—ମୋର ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ।
ଅହଂ ସୈରନ୍ଧ୍ରିଵେଷେଣ ଵସନ୍ତୀ ରାଜଵେଶ୍ମନି। ଵଶଗାଽସ୍ମି ସୁଦେଷ୍ଣାଯା ଅକ୍ଷଧୂର୍ତସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ।। 1
ମୁଁ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଭେଷ ଧରି, ରାଜମହଳରେ ବସୁଛି। ଆକ୍ଷଧୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ ରହିଛି।
ଵିକ୍ରିଯାଂ ପଶ୍ଯ ମେ ତୀଵ୍ରାଂ ରାଜପୁତ୍ର୍ଯାଃ ପରନ୍ତପ। ଆସେ କାଲମୁପାସୀନା ସର୍ଵଦୁଃଖସହା ପୁନଃ ।। 2
ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ମୋର ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହି, ସମୟ କଟାଉଥିବାକୁ ବସି ରହିଛି।
ଅନିତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ମର୍ତ୍ଯାନାମର୍ଥାଶ୍ଚ ଵ୍ଯସନାନି ଚ। ଇତି ମତ୍ଵା ପ୍ରତୀକ୍ଷାମି ଭର୍ତୄଣାମୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 3
ମଣିଷମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦ ଓ ଦୁଃଖ ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ। ଏହିଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ମୋ ପତିମାନଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଚକ୍ରଵତ୍ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ହ୍ଯର୍ଥାଶ୍ଚ ଵ୍ଯସନାନି ଚ । ଇତି କୃତ୍ଵା ପ୍ରତୀକ୍ଷାମି ଭର୍ତୄଣାମୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 4
ସମ୍ପଦ ଓ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରୁଛି। ଏହି ଭାବରେ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ମୋ ପତିମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଯ ଏଵ ହେତୁର୍ଭଵତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଜଯାଵହଃ। ପରାଜଯେ ଚ ହେତୁଃ ସ ଇତି ଚ ପ୍ରତିପାଲଯେ ।। 5
ଯେ କାରଣ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଜୟ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ କାରଣ ତାଙ୍କୁ ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିକଥାକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଯାଚନ୍ତି ପୁରୁଷା ହତ୍ଵା ହନ୍ଯନ୍ତ ଏଵ ତେ। ପାତଯିତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ଯନ୍ତେ ପରୈରିତି ଚ ମେ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। 6
ଲୋକେ ଦେଇଥିବା ପରେ ମାଗନ୍ତି, ମାରିଥିବା ପରେ ସେମାନେ ନିଜେ ମରନ୍ତି। ଅନ୍ୟକୁ ତଳେ ପକାଇଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି—ମୁଁ ଏହିକଥା ଶୁଣିଛି।
ନ ଦୈଵସ୍ଯାତିଭାରୋସ୍ତି ନ ଚୈଵାସ୍ଯାତିଵର୍ତନମ୍। ଇତି ଚାପ୍ଯାଗମଂ ଭୂଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ ପ୍ରତିପାଲଯେ ।। 7
ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅତିଭାର ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶକୁ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।
ସ୍ଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଜଲଂ ଯତ୍ର ନ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ଇତି ପର୍ଯାଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରତୀକ୍ଷାମ୍ଯୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 8
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ଥିଲା, ସେଠାରେ ପୁଣି ରହେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚକ୍ରକ୍ରମରେ ସବୁକିଛି ବଦଳାଏ—ମୁଁ ପୁଣି ଉନ୍ନତି ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଦୈଵେନ କିଲ ଯସ୍ଯାର୍ଥଃ ସୁନୀତୋପି ଵିପଦ୍ଯତେ। ସଦା ଦୈଵାଗମେ ଯତ୍ନସ୍ତେନ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା ।। 9
ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଯିଏ ବୁଝିପାରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ଭାଗ୍ୟକୁ ମନେ ରଖି ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ।
କିଂନୁ ମେ ଵଚନସ୍ଯାଦ୍ଯ କଥିତସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ପୃଚ୍ଛ ମାଂ ଦୁଃଖିତାମେନାମପୃଷ୍ଟାଽପି ବ୍ରଵୀମି ତେ ।। 10
ମୋ କଥାର ଏବେ କଣ ଉପକାର? ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପଚାରିଲେ କିମ୍ବା ନ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେବି।
ମହିଷୀ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ଦୁହିତା ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ଚ । ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମଦନ୍ଯା କା ଜିଜୀଵିଷେତ୍ ।। 11
ମୁଁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କର କନ୍ୟା। ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ?
କୁରୂନ୍ପରିହରନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଞ୍ଚାଲାନପି ଭାରତ। ପାଣ୍ଡଵେଯାଂଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ ଶୋକୋ ହ୍ଯରିନ୍ଦମ ।। 12
ସମସ୍ତ କୌରବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ହାରିଗଲେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ଭ୍ରାତୃଭିଃ ଶ୍ଵଶୁରୈଃ ପୁତ୍ରୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତା। ଏଵଂ ସମୁଦିତା ନାରୀ କାନ୍ଵେଯଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ।। 13
ଭାଇ, ଶ୍ୱଶୁର, ପୁଅ ଓ ଅନେକ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲି, ଏଭଳି ସମ୍ମାନିତ ଥିବା ଜଣେ ଜଣାନୀ ମଧ୍ୟ ଏବେ ଦୁଃଖର ସାଜେ ହୋଇଛି, ହେ କଣ୍ବବଂଶୀ।
ନୂନଂ ବାଲତଯା ଧାତୁର୍ମଯା ଵୈ ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍। ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଦୁର୍ନୀତଂ ପ୍ରାପ୍ତାଽସ୍ମି ଭରତର୍ଷଭ ।। 14
ନିଶ୍ଚୟ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵର୍ଣଂ ଵିକାରମପି ମେ ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ଯାଦୃଶମ୍ । ଈଦୃଶୋ ମେ ନ ତତ୍ରାସୀଦ୍ଦୁଃଖେ ପରମକେ ପୁରା ।। 15
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଦେହର ରଙ୍ଗ କେମିତି ବଦଳିଯାଇଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଆଗରୁ କେବେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିନଥିଲା।
ତ୍ଵମେଵ ଭୀମ ଜାନୀଷେ ଯନ୍ମେ ପାର୍ଥ ସୁଖଂ ପୁରା। ସାଽହଂ ଦାସୀତ୍ଵମାପନ୍ନା ନ ଶାନ୍ତିଂ ମନସା ଲଭେ।। 16
ହେ ଭୀମ, ତୁମେ ମାତ୍ର ଜାଣ, ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ କେତେ ସୁଖ ମିଳୁଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ଦାସୀ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି, ମୋ ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।
ତଦ୍ଦୈଵିକମିଦଂ ମନ୍ଯେ ଯତ୍ର ପାର୍ଥୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଭୀମଧନ୍ଵା ମହାରଙ୍ଗେ ଚାସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଇଵାନଲଃ ।। 17
ମୁଁ ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବୁଛି, ଯେଉଁଠି ଧନଞ୍ଜୟ ପାର୍ଥ ଓ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ବଡ଼ ମଣ୍ଡପରେ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ବସିଛନ୍ତି।
ଅଶକ୍ଯା ଵେଦିତୁଂ ପାର୍ଥ ପ୍ରାଣିନାଂ ଵୈ ଗତିର୍ନରୈଃ । ଵିନିପାତମିମଂ ପଶ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାକମଵିଚିନ୍ତିତମ୍ ।। 18
ହେ ପାର୍ଥ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ମଣିଷେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଦେଖ, ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଅବନତି ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି।
ଯସ୍ଯା ମମ ମୁଖପ୍ରେକ୍ଷା ଯୂଯମିନ୍ଦ୍ରସମାଃ ସଦା। ସା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମୁଖମନ୍ଯାସାମଵରାଣାଂ ଵରା ସତୀ ।। 19
ଯାହାର ମୁହଁକୁ ତୁମେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲ, ସେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଜଣାନୀମାନଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଏବେ ଦେଖୁଛି।
ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ମେଽଵସ୍ଥାଂ ଯଥା ନାର୍ହାମି ଵୈ ତଥା । ଯୁଷ୍ମାସୁ ଧ୍ରିଯମାଣେଷୁ ପାଞ୍ଚାଲେଷୁ ଚ ମାନଦ ।। 20
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଅବସ୍ଥା କେତେ ଅନୁଚିତ। ତୁମେ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଭଳି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ମାନଦାତା।
ଯସ୍ଯାଃ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତା ପୃଥିଵୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ। ଆସୀତ୍ସାଽଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପାଞ୍ଚାଲୀ ଵଶଵର୍ତିନୀ ।। 21
ଯାହା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ଅନୁଗତ ଥିଲା, ସେଇ ଦ୍ରୌପଦୀ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯାଃ ପୁରଶ୍ଚରା ହ୍ଯାସନ୍ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାନୁଗାମିନଃ। ସାହମଦ୍ଯ ସୁଦେଷ୍ଣାଯାଃ ପୁରଃ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ଗାମିନୀ ।। 22
ଯାହାଙ୍କ ପଛରେ ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ ଦାସୀମାନେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଖରେ ସାମ୍ନା ଓ ପଛରେ ଚାଲୁଛି।
ଇଦଂ ତୁ ଦୁଃଖଂ କୌନ୍ତେଯ ମମାସହ୍ଯଂ ନିବୋଧ ତତ୍। ଯା ନ ଜାତୁ ସ୍ଵଯଂ ପିଂଷେ ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵର୍ତନମାତ୍ମନଃ । ଅନ୍ଯତ୍ର କୁନ୍ତ୍ଯା ଭଦ୍ରଂ ତେ ସା ପିନଷ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ ।। 23
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମୋର ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖଟିକୁ ଶୁଣ; ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବଳ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛଡ଼ି ଆପଣେ କେବେ ଚନ୍ଦନ ଘସିନଥିଲି, ସେଇ ମୁଁ ଆଜି ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ଘସୁଛି।
ପଶ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ପାଣୀ ମେ ନୈଵଂ ଵୈ ଭଵତଃ ପୁରା। ଇତ୍ଯସ୍ମୈ ଦର୍ଶଯାମାସ କିଣଵନ୍ତୌ କରାଵୁଭୌ ।। 24
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଦେଖ, ମୋର ହାତ ଆଗର୍ ଭଳି ରହିନାହିଁ; ଏହିପରି କହି ସେ ଦୁଇଟି ହାତରେ ହେଉଥିବା ଛାଳକୁ ଦେଖାଇଲେ।
ବିଭେମି କୁନ୍ତ୍ଯା ଯା ନାଽହଂ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵା କଦାଚନ। ସାଽଦ୍ଯାଗ୍ରତୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ଭୀତା ତିଷ୍ଠାମି କିଂକରୀ ।। 25
ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେବେ କୁନ୍ତୀ କିମ୍ବା ତୁମମାନେ କାହାକୁ ଭୟ କରିନଥିଲି, ସେ ମୁଁ ଆଜି ବିରାଟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦାସୀ ଭଳି ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛି।
କିଂନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ସମ୍ରାଣ୍ମାଂ ଵର୍ଣକଃ ସୁକୃତୋ ନ ଵା। ନାନ୍ଯପିଷ୍ଟଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ଚନ୍ଦନଂ କିଲ ରୋଚତେ ।। 26
ରାଜାଙ୍କ ଚିତ୍ରକାର ମୋ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବେ, ଦକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅଦକ୍ଷ? ବିରାଟଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚନ୍ଦନ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ମନେ ହୁଏ।