କିଂନୁ ମାଂ ମନ୍ଯସେ ପାର୍ଥ ସୁଖିତେତି ପରନ୍ତପ। ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯଵୀଯାଂସଂ ସହଦେଵଂ ଯୁଧାଂପତିମ୍ ।। 112
ହେ ପାର୍ଥ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତୁମେ ମୋତେ ସୁଖୀ ଭାବୁଛ? ସହଦେବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, କିପରି ମୁଁ ସୁଖୀ ହେବି?
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋଷୁ ଗୋସଙ୍ଖ୍ଯଂ ଵତ୍ସଚର୍ମକ୍ଷିତୀଶଯମ୍। ଦୁଃଖଶୋକପରୀତାଙ୍ଗୀ ପାଣ୍ଡୁଭୂତାଽସ୍ମି ପାଣ୍ଡଵ ।। 113
ସେ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ ଗଣନା କରୁଥିବା, ବଛାର ଚର୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା ସହଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ଦେହ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଉଛି, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ମୁଁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପରି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଯାଉଛି।
ସହଦେଵସ୍ଯ ଵୃତ୍ତାନି ଚିନ୍ତଯନ୍ତୀ ପୁନଃପୁନଃ । ନ ପଶ୍ଯାମି ମହାଭାଗ ସହଦେଵସ୍ଯ ଦୁଃଷ୍କୃତମ୍। ଯସ୍ମାଦେଵଂଵିଧଂ କ୍ଲେଶଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ ।। 114
ସହଦେବଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବି, ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ସହଦେବଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି। ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କାହିଁକି ଏପରି କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି?
ଦୂଯାମି ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ଭ୍ରାତରଂ ପ୍ରିଯମ୍। ଗୋଷୁ ଗୋଵୃଷସଂକାଶଂ ମାତ୍ସ୍ଯେନାପି ନିଵେଶିତମ୍ ।। 115
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବୃଷଭ ସଦୃଶ ଦେଖି, ମାତ୍ସ୍ୟରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖାଯାଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଉଛି।
ସଂରବ୍ଧତରରକ୍ତାକ୍ଷଂ ଗୋପାଲାନାଂ ପୁରୋଗମମ୍। ଵିରାଟମଭିନନ୍ଦନ୍ତଂ ଵିତ୍ତେ ମେ ଭଵତି ଜ୍ଵରଃ ।। 116
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ହୋଇଥିବା, ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ସହଦେବଙ୍କୁ ବିରାଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱର ଉପଜେ।
ସହଦେଵଂ ହି ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵୀରମାର୍ଯା ପ୍ରଶଂସତି। ମହାଭିଜନସଂପନ୍ନୋ ନୀତିମାନ୍କୁଲଵାନପି ।। 117
ଆର୍ଯ୍ୟା ସଦା ସହଦେବଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରେ ବୀର, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ, ନୀତିବାନ୍ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ହୀନିଷେଵୋ ହ୍ଯନଵମୋ ଧାର୍ମିକଶ୍ଚ ପ୍ରିଯଶ୍ଚ ମେ। ସ ତେଽରଣ୍ଯେଷୁ ଵୋଢଵ୍ଯଃ ପାଞ୍ଚାଲି ରଜନୀଷ୍ଵପି ।। 118
ସେ ନିମ୍ନ କାମ କରୁଥିବା, ଅହଂକାର ନଥିବା, ଧର୍ମିକ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରିୟ। ହେ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରେ ଓ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସୁକୁମାରଶ୍ଚ ଶୂରଶ୍ଚ ରାଜାନଂ ଚାପ୍ଯନୁଵ୍ରତଃ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠାପଚାଯିନଂ ଵୀରଂ ସ୍ଵଯଂ ପାଞ୍ଚାଲି ଭୋଜଯେଃ ।। 119
ସେ ସୁକୁମାର ଓ ଶୂର, ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଉଥିବା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ବୀର। ହେ ପାଞ୍ଚାଳୀ, ତୁମେ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ନିଜେ ଶୁଶୂଷା କର।
ଇତ୍ଯୁଵାଚ ହି ମାଂ କୁନ୍ତୀ ରୁଦତୀ ପୁତ୍ରଗୃଦ୍ଧିନୀ। ପ୍ରଵ୍ରଜନ୍ତଂ ମହାରଣ୍ଯଂ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ତିଷ୍ଠତୀ ।। 120
ଏଭଳି କୁନ୍ତୀ, ପୁଅ ପାଇଁ ଆତୁର ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା, ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେ ମହାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋଷୁ ଗୋପାଲଵେଷମାସ୍ଥାଯ ଧିଷ୍ଠିତମ୍। ସହଦେଵଂ ଯୁଧାଂଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କିଂନୁ ଜୀଵାମି ପାଣ୍ଡଵଃ ।। 121
ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗୋପାଳ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ମୁଁ କିପରି ବଞ୍ଚି ରହିଛି?
ଏଵଂ ଦୁଃଖଶତାଵିଷ୍ଟା ଯୁଧିଷ୍ଠିରନିମିତ୍ତତଃ ।। 122
ଏଭଳି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି।
ପୁନଃ ପ୍ରତିଵିଶିଷ୍ଟାନି ଦୁଃଖାନି ଶୃଣୁ ଭାରତ। ଵର୍ଧନ୍ତେ ମଯି କୌନ୍ତେଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ଯାନି ତାନି ଵୈ ।। 123
ହେ ଭାରତ, ପୁନି ମୋତେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖମାନେ ଭୋଗାଉଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି।
ଯୁଷ୍ମାସୁ ଧ୍ରିଯମାଣେଷୁ ଦୁଃଖାନି ଵିଵିଧାନ୍ଯୁତ। ଶୋଷଯନ୍ତି ଶରୀରଂ ମେ କିଂନୁ ଦୁଃଖତରଂ ତତଃ ।। 124
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ମୋ ଦେହକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି। ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ଏକଭର୍ତା ତୁ ଯା ନାରୀ ସା ସୁଖେନୈଵ ଵର୍ତତେ। ପଞ୍ଚ ମେ ପତଯଃ ସନ୍ତି ମମ ଦୁଃଖମନନ୍ତକମ୍ ।। 125
ଏକ ପତି ଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚେ, କିନ୍ତୁ ମୋର ପାଖରେ ପାଞ୍ଚଟି ପତି ଅଛନ୍ତି—ମୋର ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ।
ଅହଂ ସୈରନ୍ଧ୍ରିଵେଷେଣ ଵସନ୍ତୀ ରାଜଵେଶ୍ମନି। ଵଶଗାଽସ୍ମି ସୁଦେଷ୍ଣାଯା ଅକ୍ଷଧୂର୍ତସ୍ଯ କାରଣାତ୍ ।। 1
ମୁଁ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଭେଷ ଧରି, ରାଜମହଳରେ ବସୁଛି। ଆକ୍ଷଧୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ ରହିଛି।
ଵିକ୍ରିଯାଂ ପଶ୍ଯ ମେ ତୀଵ୍ରାଂ ରାଜପୁତ୍ର୍ଯାଃ ପରନ୍ତପ। ଆସେ କାଲମୁପାସୀନା ସର୍ଵଦୁଃଖସହା ପୁନଃ ।। 2
ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ମୋର ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହି, ସମୟ କଟାଉଥିବାକୁ ବସି ରହିଛି।
ଅନିତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ମର୍ତ୍ଯାନାମର୍ଥାଶ୍ଚ ଵ୍ଯସନାନି ଚ। ଇତି ମତ୍ଵା ପ୍ରତୀକ୍ଷାମି ଭର୍ତୄଣାମୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 3
ମଣିଷମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦ ଓ ଦୁଃଖ ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ। ଏହିଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ମୋ ପତିମାନଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଚକ୍ରଵତ୍ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ହ୍ଯର୍ଥାଶ୍ଚ ଵ୍ଯସନାନି ଚ । ଇତି କୃତ୍ଵା ପ୍ରତୀକ୍ଷାମି ଭର୍ତୄଣାମୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 4
ସମ୍ପଦ ଓ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୂରୁଛି। ଏହି ଭାବରେ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ମୋ ପତିମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଯ ଏଵ ହେତୁର୍ଭଵତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଜଯାଵହଃ। ପରାଜଯେ ଚ ହେତୁଃ ସ ଇତି ଚ ପ୍ରତିପାଲଯେ ।। 5
ଯେ କାରଣ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଜୟ ଦେଇଥାଏ, ସେଇ କାରଣ ତାଙ୍କୁ ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିକଥାକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଯାଚନ୍ତି ପୁରୁଷା ହତ୍ଵା ହନ୍ଯନ୍ତ ଏଵ ତେ। ପାତଯିତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ଯନ୍ତେ ପରୈରିତି ଚ ମେ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। 6
ଲୋକେ ଦେଇଥିବା ପରେ ମାଗନ୍ତି, ମାରିଥିବା ପରେ ସେମାନେ ନିଜେ ମରନ୍ତି। ଅନ୍ୟକୁ ତଳେ ପକାଇଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତଳେ ପଡ଼ନ୍ତି—ମୁଁ ଏହିକଥା ଶୁଣିଛି।
ନ ଦୈଵସ୍ଯାତିଭାରୋସ୍ତି ନ ଚୈଵାସ୍ଯାତିଵର୍ତନମ୍। ଇତି ଚାପ୍ଯାଗମଂ ଭୂଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ ପ୍ରତିପାଲଯେ ।। 7
ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅତିଭାର ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶକୁ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।
ସ୍ଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଜଲଂ ଯତ୍ର ନ ପୁନସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ଇତି ପର୍ଯାଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରତୀକ୍ଷାମ୍ଯୁଦଯଂ ପୁନଃ ।। 8
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ପାଣି ଥିଲା, ସେଠାରେ ପୁଣି ରହେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚକ୍ରକ୍ରମରେ ସବୁକିଛି ବଦଳାଏ—ମୁଁ ପୁଣି ଉନ୍ନତି ଆସିବ ବୋଲି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ଦୈଵେନ କିଲ ଯସ୍ଯାର୍ଥଃ ସୁନୀତୋପି ଵିପଦ୍ଯତେ। ସଦା ଦୈଵାଗମେ ଯତ୍ନସ୍ତେନ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା ।। 9
ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ବିଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଯିଏ ବୁଝିପାରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ଭାଗ୍ୟକୁ ମନେ ରଖି ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ।
କିଂନୁ ମେ ଵଚନସ୍ଯାଦ୍ଯ କଥିତସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ପୃଚ୍ଛ ମାଂ ଦୁଃଖିତାମେନାମପୃଷ୍ଟାଽପି ବ୍ରଵୀମି ତେ ।। 10
ମୋ କଥାର ଏବେ କଣ ଉପକାର? ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପଚାରିଲେ କିମ୍ବା ନ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେବି।
ମହିଷୀ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ଦୁହିତା ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ଚ । ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ମଦନ୍ଯା କା ଜିଜୀଵିଷେତ୍ ।। 11
ମୁଁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କର କନ୍ୟା। ଏଭଳି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ?
କୁରୂନ୍ପରିହରନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଞ୍ଚାଲାନପି ଭାରତ। ପାଣ୍ଡଵେଯାଂଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ ଶୋକୋ ହ୍ଯରିନ୍ଦମ ।। 12
ସମସ୍ତ କୌରବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ହାରିଗଲେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ଭ୍ରାତୃଭିଃ ଶ୍ଵଶୁରୈଃ ପୁତ୍ରୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତା। ଏଵଂ ସମୁଦିତା ନାରୀ କାନ୍ଵେଯଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ।। 13
ଭାଇ, ଶ୍ୱଶୁର, ପୁଅ ଓ ଅନେକ ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲି, ଏଭଳି ସମ୍ମାନିତ ଥିବା ଜଣେ ଜଣାନୀ ମଧ୍ୟ ଏବେ ଦୁଃଖର ସାଜେ ହୋଇଛି, ହେ କଣ୍ବବଂଶୀ।
ନୂନଂ ବାଲତଯା ଧାତୁର୍ମଯା ଵୈ ଵିପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍। ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵାଦ୍ଦୁର୍ନୀତଂ ପ୍ରାପ୍ତାଽସ୍ମି ଭରତର୍ଷଭ ।। 14
ନିଶ୍ଚୟ, ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵର୍ଣଂ ଵିକାରମପି ମେ ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ଯାଦୃଶମ୍ । ଈଦୃଶୋ ମେ ନ ତତ୍ରାସୀଦ୍ଦୁଃଖେ ପରମକେ ପୁରା ।। 15
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଦେଖ, ମୋର ଦେହର ରଙ୍ଗ କେମିତି ବଦଳିଯାଇଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଆଗରୁ କେବେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିନଥିଲା।
ତ୍ଵମେଵ ଭୀମ ଜାନୀଷେ ଯନ୍ମେ ପାର୍ଥ ସୁଖଂ ପୁରା। ସାଽହଂ ଦାସୀତ୍ଵମାପନ୍ନା ନ ଶାନ୍ତିଂ ମନସା ଲଭେ।। 16
ହେ ଭୀମ, ତୁମେ ମାତ୍ର ଜାଣ, ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ କେତେ ସୁଖ ମିଳୁଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ଦାସୀ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି, ମୋ ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।