ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ରଶ୍ମିଵାନିଵ ତେଜସା। ସୋଦ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ସଭାସ୍ତାରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 72
ଏକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦଳି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା; ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ସଭାରେ ଏକ ତାରା ପରି ବସିଛନ୍ତି।
ଯମୁପାସତ ରାଜାନଂ ସଭାଯାମୃଷିସତ୍ତମାଃ। ତମୁପାସୀନମଦ୍ଯାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ପାଣ୍ଡଵମ୍ ।। 73
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କୁ ସଭାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଦେଖ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
ଅନଵଦ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଜୀଵିତାର୍ଥେନ ସଂଵୃତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମରାଜଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 74
ଯେଉଁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜୀବନ ପାଇଁ ଏମିତି ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଉପାସ୍ତେ ସ୍ମ ସଭାଯାଂ ଯଂ କୃତ୍ସ୍ନାଽପି ଚ ଵସୁନ୍ଧରା। ତମୁପାସୀନମଦ୍ଯାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ଭାରତ ଭାରତମ୍ ।। 75
ଯିଏକି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ସଭାରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦେଖ, ଭାରତ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସେବାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ବହୁଵିଦୈର୍ଦୁଃଖୈଃ ପୀଡ୍ଯମାନାମନାଥଵତ୍। ଶୋକସାଗରମଧ୍ଯସ୍ଥାଂ କିଂ ମାଂ ଭୀମ ନ ପଶ୍ଯସି ।। 76
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅନାଥ ଭଳି, ଶୋକର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଭୀମ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ?
ଇଦଂ ତୁ ମେ ଦୁଃଖତରଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତ। ନ ମେଽଭ୍ଯସୂଯା କର୍ତଵ୍ଯା ଦୁଃଖାଦେତଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ।। 77
ଭାରତ, ମୁଁ ଏବେ ଯାହା କହିବି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ; ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଏହା କହୁଛି।
ଶାର୍ଦୂଲୈର୍ମହିଷୈର୍ନାଗୌରଗାରେ ଯୋତ୍ସ୍ଯସେ ସଦା। କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣାଯାସ୍ତଦା ମେ କଶ୍ମଲୋଽଭଵତ୍ ।। 78
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସିଂହ, ମହିଷ ଓ ହାତୀ ସହ ସଦା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲ, କୈକୟୀର କନ୍ୟା ତାହା ଦେଖୁଥିଲେ—ସେବେଳେ ମୋତେ ଅତି ଲଜ୍ଜା ଲାଗିଥିଲା।
ହସନ୍ତ୍ଯନ୍ତଃପୁରେ ନାର୍ଯୋ ମମ ଚେଷ୍ଟାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ।। 79
ମହଳ ଭିତରର ମହିଳାମାନେ, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ହସୁଥିଲେ।
ତତ ଉତ୍ଥାଯ କୈକେଯୀ ସର୍ଵାସ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାମନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ କଶ୍ମଲାଭିହତାମିଵ ।। 80
ତାପରେ କୈକୟୀର କନ୍ୟା ଉଠି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେ ମୋତେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯଦିଓ ମୋ ଦେହ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲି।
ସ୍ନେହାତ୍ସଂଵାସଜାଦେଵ ତଦା ଵୈ ଚାରୁହାସିନୀ । ଯୁଧ୍ଯମାନଂ ମହାଵୀର୍ଯମିମଂ ସମନୁଶୋଚତି ।। 81
ସେ, ଏକାଠି ରହିବାର ମମତାରୁ, ମଧୁର ହସି, ଏହି ବିର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିଲେ।
କଲ୍ଯାଣରୂପା ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଵଲଲଶ୍ଚାପି ସୁନ୍ଦରଃ। ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚିତ୍ତଂ ହି ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଯୁକ୍ତରୂପୌ ହି ମେ ମତୌ ।। 82
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଦେଖିବାକୁ ଶୁଭ୍ର, ବଲଲ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର; ମହିଳାମାନଙ୍କର ମନ କେମିତି ଚାଲେ, ଏହା ବୁଝିବା କଠିନ, ତଥାପି ମୋତେ ଲାଗେ ଦୁହେଁ ଭଲ ମେଳ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ପ୍ରିଯସଂଵାସାନ୍ନିତ୍ଯଂ କରୁଣଵାଦିନୀ। ଅସ୍ମିନ୍ରାଜକୁଲେ ଚୈତୌ ତୁଲ୍ଯକାଲନିଵାସିନୌ ।। 83
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ, ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିବା ଓ ସଙ୍ଗରେ ପ୍ରିୟ, ଏଉଁଠି ଏହି ରାଜପରିବାରରେ ଦୁହେଁ ଏକ ସମୟରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ଇତି ବ୍ରୁଵାଣା ଵାକ୍ଯାନି ସା ମାଂ ନିତ୍ଯମଜୀଜପତ୍ । କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତୀଂ ମାଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପର୍ଯଶଙ୍କତ ମାଂ ତ୍ଵଯି ।। 84
ଏଭଳି ଶବ୍ଦ ସେ ସଦା ମୋତେ କହୁଥିଲେ, ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ମୋ ଉପରେ ତୁମ ସନ୍ଦେହ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ତଥା ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯାଂ ତୁ ଭୀମୋ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ। ନୋଵାଚ କିଂଚିଦ୍ଵଚନଂ ସଂରମ୍ଭାଦ୍ରକ୍ତଲୋଚନଃ ।। 85
ସେ ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଭୀମ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା-ତୁ ରୁଷିତଂ ଭୀମଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍। ଶୋକେ ଯୌଧିଷ୍ଠିରେ ମଗ୍ନା ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ ।। 86
ଭୀମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଜାଣି, ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁଣି କହିଲେ: 'ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିଲିନ, ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।'
ଯଂସ୍ତୁ ଦେଵାନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାନେକରଥୋଽଜଯତ୍। ସୋଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ କନ୍ଯାନାଂ ନର୍ତକୋ ଯୁଵା। ଆସ୍ତେ ଵେଷପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ କନ୍ଯାନାଂ ପରିଚାରକଃ ।। 87
ଯିଏ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକା ରଥରେ ଜିତିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏବେ ବେଶ ବଦଳାଇ, ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟକାର ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଯୋଽତର୍ପଯଦମେଯାତ୍ମା ଖାଣ୍ଡଵେ ଜାତଵେଦସମ୍। ସୋଽନ୍ତଃପୁରଗତଃ ପାର୍ଥଃ କୂପେଽଗ୍ନିରିଵ ସଂଵୃତଃ ।। 88
ଯିଏ ଖଣ୍ଡବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେ ପାର୍ଥ, ଏବେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ଏକ କୁଆଁ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥିବା ପରି, ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମାଦ୍ଭଯମମିତ୍ରାଣାଂ ସଦୈଵ ପୁରୁଷର୍ଷଭାତ୍। ସ ଲୋକପରିଭୂତେନ ଵେଷେଣାସ୍ତେ ଧନଂଜଯଃ ।। 89
ଯିଏଠାରୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ସଦା ଭୟ ପାଉଥିଲେ, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନଞ୍ଜୟ, ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇ, ବେଶ ବଦଳାଇ ବସିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯଂ ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷାତ୍ସମକମ୍ପନ୍ତ ଶତ୍ରଵଃ। ଷଣ୍ଡରୂପଂ ଵହନ୍ତଂ ତଂ ଗୀତଂ ନୃତ୍ତାଵଲମ୍ବନମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ତମର୍ଜୁନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ମେ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ମନୋ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। 90
ଯାହାଙ୍କ ବାଣ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କମ୍ପିଥିଲେ, ସେ ଅର୍ଜୁନ, ଏବେ ଷଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୀତ ଗାଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ଦେଖି ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ।
ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଗୀତସ୍ଵରାତ୍ତସ୍ଯ ମୁଦିତାଃ ପର୍ଯୁପାସତେ ।। 91
ତାଙ୍କର ଗୀତର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି।
କିରୀଟଂ ସୂର୍ଯସଂକାଶଂ ଯସ୍ଯ ମୂର୍ଧନ୍ଯଶୋଭତ। ଵେଣୀଵିକୃତକେଶାନ୍ତଃ ସୋଽଯମଦ୍ଯ ଧନଂଜଯଃ ।। 92
ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସେଇ ଧନଞ୍ଜୟ ଆଜି ଚୁଟି ହେବା ପାଇଁ ଚୁଲି ଗଠି ରଖିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ନସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ସମସ୍ତାନି ମହାତ୍ମନି । ଆଧାରଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ଯୋ ଧାରଯତି କୁଣ୍ଡଲେ ।। 93
ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଆଧାର, ସେ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଯଂ ଵୈ ରାଜସହସ୍ରାଣି ତେଜସାଽପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି । ସମରେ ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ଵେଲାମିଵ ମହୋର୍ମଯଃ ।। 94
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ରାଜାମାନେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ତେଜକୁ ହରାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ମହା ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେନାହିଁ।
ସୋଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ କନ୍ଯାନାଂ ନର୍ତକୋ ଯୁଵା। ଆସ୍ତେ ଵେଷପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଃ କନ୍ଯାନାଂ ପରିଚାରକଃ ।। 95
ସେଇ ଯୁବକ ଏବେ ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟକାର ଭାବେ ଛୁପି ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭୂଷା ରେ ଲୁଚି ଥିବା କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସେବକ।
ଯସ୍ଯ ସ୍ମ ରଥନିର୍ଘୋଷାତ୍ସମକମ୍ପତ ମେଦିନୀ। ସପର୍ଵତଵନାକାଶା ସହସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମା ।। 96
ଯାହାଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱନିରେ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଆକାଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ କମ୍ପିଉଥିଲେ।
ଯସ୍ମିଞ୍ଜାତେ ମହେଷ୍ଵାସେ କୁନ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତିରଵର୍ଧତ। ନ ସ ଶୋଚତି ମାମଦ୍ଯ ଭୀମସେନ ତଵାନୁଜଃ ।। 97
ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମରେ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ିଥିଲା, ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଵିଭୂଷିତମଲଂକାରୈଃ କୁଣ୍ଡଲୈଃ ପରିପାତୁକୈଃ। କମ୍ବୁପାଣିମଥାଯାନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀଦତି ମେ ମନଃ ।। 98
ଅଳଙ୍କାର, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ବାହୁବନ୍ଧ ପିନ୍ଧି, ଶଂଖ ପରି ହାତ ନେଇ ଆସୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଭାରି ହୋଇଯାଏ।
ଵେଣୀଵିକୃତକେଶାନ୍ତଂ ଭୀମଧନ୍ଵାନମର୍ଜୁନମ୍। କନ୍ଯାପରିଵୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକଂ ଗଚ୍ଛତି ମେ ମନଃ ।। 99
ଚୁଲି ଗଠିଥିବା, ଶୂରବୀର ଧନୁର୍ଧର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ।
ଯଦା ହ୍ଯେନଂ ପରିଵୃତଂ କନ୍ଯାଭିର୍ଦେଵରୂପିଣମ୍। ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମିଵ ମାତଙ୍ଗଂ ପରିପୂର୍ଣଂ କରେଣୁଭିଃ ।। 100
ଦେବତା ସଦୃଶ ତାଙ୍କୁ କନ୍ୟାମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶାଣ୍ଡ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ମାତ୍ସ୍ଯଂ ପାର୍ଥଂ ଚ ଗାଯନ୍ତଂ ଵିରାଟଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍। ପଶ୍ଯାମି ତୂର୍ଯମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁହ୍ଯତି ମେ ମନଃ ।। 101
ମତ୍ସ୍ୟ ଗୀତିକାର ପାର୍ଥକୁ ବିରାଟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗାଇବା ସମୟରେ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।