ଭ୍ରାତ ଚ ଵିଗର୍ହସ୍ଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵିନମ୍। ଯସ୍ମାସ୍ମି କର୍ମଣା ପ୍ରାପ୍ତା ଦୁଃଖମେତଦନନ୍ତକମ୍ ।। 52
ଭାଇ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଲିପ୍ତ, ସେଠି ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କର, ତାଙ୍କ କାରଣରେ ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଯେଷାଂ ମୁଖ୍ଯତମୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭଵେତ୍ତୁ କୁଲପାଂସନଃ। ଭ୍ରାତରଂ ପରମନ୍ଵୀଯୁସ୍ତେଽପି ଶାଲୀନବୁଦ୍ଧଯଃ ।। 53
ଯେଉଁଠି ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଲୋକ ଅପମାନ ହୁଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦାଗ ଲାଗେ।
କୋ ହି ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସପୁତ୍ରପଶୁବାନ୍ଧଵମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରଜେତ ମହାରଣ୍ଯମଜିନୈଃ ପରିଵାରିତଃ ।। 54
କିଏ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ଗାଁଠିଆ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଛାଡ଼ି, ମହାବନକୁ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଘୁରିବାକୁ ଯିବ?
ଯଦି ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଯଦ୍ଵାଽନ୍ଯତ୍ସାରଵଦ୍ଧନମ୍ । ସାଯଂ ପ୍ରାତରଦେଵିଷ୍ଯଦପି ସଂଵତ୍ସରାଯୁତମ୍ ।। 55
ଯଦି ହଜାର ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନ ସନ୍ଧ୍ୟା-ସକାଳ ମିଳିଥାଏ କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳୁଥାଏ—
ରୁକ୍ମଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଵାସାଂସି ଯାନଂ ଯୁଗ୍ଯମଜାଵିକମ୍ । ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ନ ଜାତୁ କ୍ଷଯମାଵ୍ରଜେତ୍।। 56
ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ବସ୍ତ୍ର, ଚରାଇଥିବା ଯାନ, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚରଙ୍କ ଦଳ—ଏସବୁ କେବେ ମଧ୍ୟ କମି ଯାଉନଥିଲା।
ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତପ୍ରଵାଦେନ ଶ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵାଵରୋପିତଃ। ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ତେ ଯଥା ମୂଢଃ ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି ଚିନ୍ତଯନ୍ ।। 57
ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଫଳରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ହାରାଇଯାଇଛି; ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ଚୁପଚାପ ବସିଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ମୁହଁ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ପୁରା ଦଶସହସ୍ରାଣି ଦନ୍ତିନାଂ ଵାଜିନାମପି। ଯଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତେନ ଜୀଵତି ।। 58
ପୂର୍ବେ ଯେଉଁଠିକି ଯାଉଥିଲେ, ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ତାଳି ଖେଳରେ ଜୀବିକା କମାଉଛନ୍ତି।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ସ୍ତ୍ରୀଣାମମିତତେଜସାମ୍। ଉପାସତେ ସ୍ମ ରାଜାନମିନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 59
ସେପରି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ରୂପବତୀ ମହିଳାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଶତଂ ଦାସୀସହସ୍ରାଣାଂ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମହାନସେ। ପାତ୍ରହସ୍ତା ଦିଵାରାତ୍ରମତିଥୀନ୍ଭୋଜଯନ୍ତ୍ଯୁତ ।। 60
ତାଙ୍କର ରାସୋଇଘରରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦାସୀ ଦିନ ରାତି ହାତରେ ପାତ୍ର ନେଇ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିଲେ।
ଏଷ ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାତର୍ଦିନେଦିନେ । ଦ୍ଯୂତଜେନ ହ୍ଯନର୍ଥେନ ମହତା ସମୁପାଵୃତଃ ।। 61
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ହଜାର ହଜାର ସୁନା ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବଡ଼ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଏନଂ ସୁସ୍ଵରସଂପନ୍ନା ବହଵଃ ସୂତମାଗଧାଃ। ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରାତରୁପାତିଷ୍ଠନ୍ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲାଃ ।। 62
ଅନେକ ସୁରିଳା କଣ୍ଠର ସୂତ ଓ ମାଗଧ, ଚମକୁଥିବା ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧି, ପ୍ରତି ସକାଳେ ତାଙ୍କୁ ଗୀତ ଗାଇ ଉଠାଉଥିଲେ।
[ସହସ୍ରଂ ଵାଲଖିଲ୍ଯାନାଂ ସହସ୍ରମୁଦଵାସିନାମ୍। ସହସ୍ରମଶ୍ମକୁଟ୍ଟାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଵାଯୁଭୋଜିନାମ୍ ।। 63
ହଜାର ଭାଲଖିଲ୍ୟ ତପସ୍ବୀ, ହଜାର ଉଦବାସୀନ ମୁନି, ହଜାର ପଥର କୁଟୁଥିବା ଲୋକ, ଏବଂ ହଜାର ବାତ ଖାଇଥିବା ତପସ୍ବୀ।
ସହସ୍ରଂ ମୁନିପତ୍ନୀନାଂ ସହସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣାମ୍। ସହସ୍ରଂ ମୌନଶୀଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ ।। 64
ହଜାର ମୁନିଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଘରବାଳି, ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ହଜାର ମୌନୀ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ।
ହଂସାଃ ପରମହଂସାଶ୍ଚ ଯୋଗିନଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। କୁଟୀରକାଃ ପରିଵ୍ରାଜୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵନଚାରିଣଃ ।। 65
ହଂସ, ପରମହଂସ, ଯୋଗୀ, ଦ୍ୱିଜ, ଛୋଟ ଘରରେ ରହୁଥିବା, ଘର ଛାଡ଼ି ଘୁରୁଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା।
ସଂଵିଭକ୍ତାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ବହଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରେତସଃ । ଚତୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରାଃ ଶିକ୍ଷାମୀମାଂସପାରଗାଃ । କ୍ରମପାଠାଶ୍ଚ ଯେ ଵିପ୍ରାଃ ସାମାଧ୍ଯାଯନିକାଶ୍ଚ ଯେ ।। 66 ।।]
ଅନେକ ନିୟମିତ ତପସ୍ବୀ, ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଚାରି ବେଦ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ ମୀମାଂସାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ରମପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସାମବେଦ ପାଠ କରୁଥିବା ଲୋକ।
ସହସ୍ରମୃଷଯୋ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯମାସନ୍ସଭାସଦଃ। ତପଃଶ୍ରୁତୋପସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵକାମୈରୁପାସ୍ଥିତାଃ ।। 67
ହଜାର ଋଷି, ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ସଭାରେ ବସୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରାଯାଉଥିଲା।
ଅନ୍ଧାନ୍ଵୃଦ୍ଧାନନାଥାଂସ୍ତୁ ସର୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଦୁଃଖିତାନ୍। ବିଭର୍ତ୍ଯନ୍ନାର୍ଥିନୋ ନିତ୍ଯମାନୃଶଂସ୍ଯାଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 68
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସବୁ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା ଦୟାରେ ଖାଇବା ଦେଇ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
ସ ଏଷ ନିଲଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ପରିଚାରକଃ। ସଭାଯାଂ ଵିନତୋ ରାଜ୍ଞଃ କଙ୍କୋ ନାମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 69
ସେ ଏବେ ମତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଚାକରିଆ ହୋଇ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ସଭାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ କଙ୍କ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଉଛି—ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ନିଵସତଃ ସମଯେ ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାଃ। ଆସନ୍ବଲିକରାଃ ସର୍ଵେ ସୋନ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭୃତିମିଚ୍ଛତି ।। 70
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରହୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଶୁଳ୍କ ଦେଉଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଦାମ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀପାଲା ଯସ୍ଯାସନ୍ଵଶଵର୍ତିନଃ। ସ ଵଶେ ଵିଵଶୋ ରାଜ୍ଞାଂ ପରେଷାମଦ୍ଯ ଵର୍ତତେ ।। 71
ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଶାସକ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ରଶ୍ମିଵାନିଵ ତେଜସା। ସୋଦ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ସଭାସ୍ତାରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 72
ଏକ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦଳି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା; ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ସଭାରେ ଏକ ତାରା ପରି ବସିଛନ୍ତି।
ଯମୁପାସତ ରାଜାନଂ ସଭାଯାମୃଷିସତ୍ତମାଃ। ତମୁପାସୀନମଦ୍ଯାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵ ପାଣ୍ଡଵମ୍ ।। 73
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କୁ ସଭାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଦେଖ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
ଅନଵଦ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଜୀଵିତାର୍ଥେନ ସଂଵୃତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମରାଜଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 74
ଯେଉଁ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଜୀବନ ପାଇଁ ଏମିତି ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ?
ଉପାସ୍ତେ ସ୍ମ ସଭାଯାଂ ଯଂ କୃତ୍ସ୍ନାଽପି ଚ ଵସୁନ୍ଧରା। ତମୁପାସୀନମଦ୍ଯାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯ ଭାରତ ଭାରତମ୍ ।। 75
ଯିଏକି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକ ସମୟରେ ସଭାରେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଦେଖ, ଭାରତ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସେବାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଏଵଂ ବହୁଵିଦୈର୍ଦୁଃଖୈଃ ପୀଡ୍ଯମାନାମନାଥଵତ୍। ଶୋକସାଗରମଧ୍ଯସ୍ଥାଂ କିଂ ମାଂ ଭୀମ ନ ପଶ୍ଯସି ।। 76
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅନାଥ ଭଳି, ଶୋକର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଭୀମ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ?
ଇଦଂ ତୁ ମେ ଦୁଃଖତରଂ ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତ। ନ ମେଽଭ୍ଯସୂଯା କର୍ତଵ୍ଯା ଦୁଃଖାଦେତଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ।। 77
ଭାରତ, ମୁଁ ଏବେ ଯାହା କହିବି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ; ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଏହା କହୁଛି।
ଶାର୍ଦୂଲୈର୍ମହିଷୈର୍ନାଗୌରଗାରେ ଯୋତ୍ସ୍ଯସେ ସଦା। କୈକେଯ୍ଯାଃ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣାଯାସ୍ତଦା ମେ କଶ୍ମଲୋଽଭଵତ୍ ।। 78
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସିଂହ, ମହିଷ ଓ ହାତୀ ସହ ସଦା ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲ, କୈକୟୀର କନ୍ୟା ତାହା ଦେଖୁଥିଲେ—ସେବେଳେ ମୋତେ ଅତି ଲଜ୍ଜା ଲାଗିଥିଲା।
ହସନ୍ତ୍ଯନ୍ତଃପୁରେ ନାର୍ଯୋ ମମ ଚେଷ୍ଟାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ।। 79
ମହଳ ଭିତରର ମହିଳାମାନେ, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ହସୁଥିଲେ।
ତତ ଉତ୍ଥାଯ କୈକେଯୀ ସର୍ଵାସ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମାମନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ କଶ୍ମଲାଭିହତାମିଵ ।। 80
ତାପରେ କୈକୟୀର କନ୍ୟା ଉଠି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେ ମୋତେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯଦିଓ ମୋ ଦେହ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲି।
ସ୍ନେହାତ୍ସଂଵାସଜାଦେଵ ତଦା ଵୈ ଚାରୁହାସିନୀ । ଯୁଧ୍ଯମାନଂ ମହାଵୀର୍ଯମିମଂ ସମନୁଶୋଚତି ।। 81
ସେ, ଏକାଠି ରହିବାର ମମତାରୁ, ମଧୁର ହସି, ଏହି ବିର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିଲେ।