ଯୋଽଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ କୀଚକୋ ନାମ ଭାରତ। ସେନାନୀଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଯାଲଃ ପରମଦୁର୍ମତିଃ ।। 42
ଏହି କୀଚକ, ଭାରତ, ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ସେନାପତି, ସାଳା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି।
ସ ମାଂ ସୈରନ୍ଧ୍ରିଵେଷେଣ ଵସନ୍ତୀଂ ରାଜଵେଶ୍ମନି। ନିତ୍ଯମେଵାହ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଭାର୍ଯା ମମ ଭଵେତି ଵୈ ।। 43
ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ମୁଁ ରାଜମହଳରେ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଭାବେ ରହୁଥିବା ବେଳେ ସବୁବେଳେ କହେ— 'ମୋର ଜଣେ ଘରବାଳି ହେଅ'।
ତେନୈଵମୁଚ୍ଯମାନାଯା ଵଧାର୍ହେଣାରିସୂଦନ। କାଲେନେଵ ଫଲଂ ପକ୍ଵଂ ହୃଦଯଂ ମେ ଵିଦୀର୍ଯତେ ।। 44
ଏଭଳି ମୋତେ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ କହୁଛି, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସେଥିରେ ମୋ ହୃଦୟ କାଳରେ ପକା ଫଳ ପରି ଫାଟିଯାଉଛି।
ଶରଣଂ ଭଵ କୌନ୍ତେଯ ମା ସ୍ମ ଗଚ୍ଛେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍। ନିରୁଦ୍ଯୋଗଂ ନିରାମର୍ଷଂ ନିର୍ଵୀର୍ଯମରିମର୍ଦନ ।। 45
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେଅ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଯିବାନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତିନାହଁ, କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁନାଶକ।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଞ୍ଜନଯେତ୍ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍ ।। 46
କୌଣସି ମହିଳା ମାଙ୍ଗ ଭରି ଏଭଳି ପୁଅ କେବେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହଁ।
ଵିଜାନାମି ତଵାମର୍ଷଂ ବଲଂ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵ। ତତୋଽହଂ ପରିଦେଵାମି ଚାଗ୍ରତସ୍ତେ ମହାବଲ ।। 47
ମୁଁ ତୁମର କ୍ରୋଧ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣେ। ସେଇଥିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଦୁଃଖ କହୁଛି, ବଳବାନ।
ଯଥା ଯୂଥପତିର୍ମତ୍ତଃ କୁଞ୍ଜରଃ ଷାଷ୍ଟିହାଯନଃ। ଭୂମୌ ନିପତିତଂ ବିଲ୍ଵଂ ପଦ୍ଭ୍ଯମାକ୍ରମ୍ଯ ପୀଡଯେତ୍ ।। 48
ଯେପରି ଏକ ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷର ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଲ ଫଳକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରେ—
ତଥୈଵ ଚ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ନିପାତ୍ଯ ଧରଣୀତଲେ। ଵାମେନ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ମର୍ଦ ମାଦେନ ପାଣ୍ଡଵ ।। 49
ସେପରି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲାଇ ବାମହାତରେ କ୍ରୋଧରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କର।
ସ ଚେଦୁଦ୍ଯନ୍ତମାଦିତ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ପଶ୍ଯତି। କୀଚକଃ ଶର୍ଵରୀଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଂ ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ ।। 50
ଯଦି କୀଚକ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିବେ ଓ ରାତି ଶେଷ ହେବ, ତେବେ ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ।
ଶାପିତୋସି ମମ ପ୍ରାଣୈଃ ସୁକୃତେନାର୍ଜୁନସ୍ଯ ଚ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ଯମଯୋର୍ଜୀଵିତେନ ଚ। କୀଚକସ୍ଯ ଵଧଂ ନାଦ୍ଯ ପ୍ରତିଜାନାସି ଭାରତ ।। 51
ମୋ ପ୍ରାଣ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ପାଦ, ଓ ଯମ-ନକୁଳଙ୍କର ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛ। ଯଦି ଆଜି କୀଚକଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନାହଁ, ଭାରତ।
ଭ୍ରାତ ଚ ଵିଗର୍ହସ୍ଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵିନମ୍। ଯସ୍ମାସ୍ମି କର୍ମଣା ପ୍ରାପ୍ତା ଦୁଃଖମେତଦନନ୍ତକମ୍ ।। 52
ଭାଇ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଲିପ୍ତ, ସେଠି ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କର, ତାଙ୍କ କାରଣରେ ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଯେଷାଂ ମୁଖ୍ଯତମୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭଵେତ୍ତୁ କୁଲପାଂସନଃ। ଭ୍ରାତରଂ ପରମନ୍ଵୀଯୁସ୍ତେଽପି ଶାଲୀନବୁଦ୍ଧଯଃ ।। 53
ଯେଉଁଠି ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଲୋକ ଅପମାନ ହୁଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦାଗ ଲାଗେ।
କୋ ହି ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସପୁତ୍ରପଶୁବାନ୍ଧଵମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରଜେତ ମହାରଣ୍ଯମଜିନୈଃ ପରିଵାରିତଃ ।। 54
କିଏ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ଗାଁଠିଆ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଛାଡ଼ି, ମହାବନକୁ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଘୁରିବାକୁ ଯିବ?
ଯଦି ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଯଦ୍ଵାଽନ୍ଯତ୍ସାରଵଦ୍ଧନମ୍ । ସାଯଂ ପ୍ରାତରଦେଵିଷ୍ଯଦପି ସଂଵତ୍ସରାଯୁତମ୍ ।। 55
ଯଦି ହଜାର ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନ ସନ୍ଧ୍ୟା-ସକାଳ ମିଳିଥାଏ କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳୁଥାଏ—
ରୁକ୍ମଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଵାସାଂସି ଯାନଂ ଯୁଗ୍ଯମଜାଵିକମ୍ । ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ନ ଜାତୁ କ୍ଷଯମାଵ୍ରଜେତ୍।। 56
ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ବସ୍ତ୍ର, ଚରାଇଥିବା ଯାନ, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚରଙ୍କ ଦଳ—ଏସବୁ କେବେ ମଧ୍ୟ କମି ଯାଉନଥିଲା।
ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତପ୍ରଵାଦେନ ଶ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵାଵରୋପିତଃ। ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ତେ ଯଥା ମୂଢଃ ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି ଚିନ୍ତଯନ୍ ।। 57
ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଫଳରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ହାରାଇଯାଇଛି; ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ଚୁପଚାପ ବସିଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ମୁହଁ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ପୁରା ଦଶସହସ୍ରାଣି ଦନ୍ତିନାଂ ଵାଜିନାମପି। ଯଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତେନ ଜୀଵତି ।। 58
ପୂର୍ବେ ଯେଉଁଠିକି ଯାଉଥିଲେ, ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ତାଳି ଖେଳରେ ଜୀବିକା କମାଉଛନ୍ତି।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ସ୍ତ୍ରୀଣାମମିତତେଜସାମ୍। ଉପାସତେ ସ୍ମ ରାଜାନମିନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 59
ସେପରି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ରୂପବତୀ ମହିଳାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଶତଂ ଦାସୀସହସ୍ରାଣାଂ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମହାନସେ। ପାତ୍ରହସ୍ତା ଦିଵାରାତ୍ରମତିଥୀନ୍ଭୋଜଯନ୍ତ୍ଯୁତ ।। 60
ତାଙ୍କର ରାସୋଇଘରରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦାସୀ ଦିନ ରାତି ହାତରେ ପାତ୍ର ନେଇ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିଲେ।
ଏଷ ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାତର୍ଦିନେଦିନେ । ଦ୍ଯୂତଜେନ ହ୍ଯନର୍ଥେନ ମହତା ସମୁପାଵୃତଃ ।। 61
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ହଜାର ହଜାର ସୁନା ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବଡ଼ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଏନଂ ସୁସ୍ଵରସଂପନ୍ନା ବହଵଃ ସୂତମାଗଧାଃ। ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରାତରୁପାତିଷ୍ଠନ୍ସୁମୃଷ୍ଟମଣିକୁଣ୍ଡଲାଃ ।। 62
ଅନେକ ସୁରିଳା କଣ୍ଠର ସୂତ ଓ ମାଗଧ, ଚମକୁଥିବା ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧି, ପ୍ରତି ସକାଳେ ତାଙ୍କୁ ଗୀତ ଗାଇ ଉଠାଉଥିଲେ।
[ସହସ୍ରଂ ଵାଲଖିଲ୍ଯାନାଂ ସହସ୍ରମୁଦଵାସିନାମ୍। ସହସ୍ରମଶ୍ମକୁଟ୍ଟାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଵାଯୁଭୋଜିନାମ୍ ।। 63
ହଜାର ଭାଲଖିଲ୍ୟ ତପସ୍ବୀ, ହଜାର ଉଦବାସୀନ ମୁନି, ହଜାର ପଥର କୁଟୁଥିବା ଲୋକ, ଏବଂ ହଜାର ବାତ ଖାଇଥିବା ତପସ୍ବୀ।
ସହସ୍ରଂ ମୁନିପତ୍ନୀନାଂ ସହସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣାମ୍। ସହସ୍ରଂ ମୌନଶୀଲାନାଂ ସହସ୍ରଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍ ।। 64
ହଜାର ମୁନିଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଘରବାଳି, ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ହଜାର ମୌନୀ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ।
ହଂସାଃ ପରମହଂସାଶ୍ଚ ଯୋଗିନଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। କୁଟୀରକାଃ ପରିଵ୍ରାଜୋ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵନଚାରିଣଃ ।। 65
ହଂସ, ପରମହଂସ, ଯୋଗୀ, ଦ୍ୱିଜ, ଛୋଟ ଘରରେ ରହୁଥିବା, ଘର ଛାଡ଼ି ଘୁରୁଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା।
ସଂଵିଭକ୍ତାତ୍ମକାଶ୍ଚୈଵ ବହଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରେତସଃ । ଚତୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରାଃ ଶିକ୍ଷାମୀମାଂସପାରଗାଃ । କ୍ରମପାଠାଶ୍ଚ ଯେ ଵିପ୍ରାଃ ସାମାଧ୍ଯାଯନିକାଶ୍ଚ ଯେ ।। 66 ।।]
ଅନେକ ନିୟମିତ ତପସ୍ବୀ, ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଚାରି ବେଦ ଜାଣିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ ମୀମାଂସାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ରମପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସାମବେଦ ପାଠ କରୁଥିବା ଲୋକ।
ସହସ୍ରମୃଷଯୋ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯମାସନ୍ସଭାସଦଃ। ତପଃଶ୍ରୁତୋପସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵକାମୈରୁପାସ୍ଥିତାଃ ।। 67
ହଜାର ଋଷି, ତପସ୍ୟା ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ସଭାରେ ବସୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରାଯାଉଥିଲା।
ଅନ୍ଧାନ୍ଵୃଦ୍ଧାନନାଥାଂସ୍ତୁ ସର୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଦୁଃଖିତାନ୍। ବିଭର୍ତ୍ଯନ୍ନାର୍ଥିନୋ ନିତ୍ଯମାନୃଶଂସ୍ଯାଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 68
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସବୁ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା ଦୟାରେ ଖାଇବା ଦେଇ ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
ସ ଏଷ ନିଲଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ପରିଚାରକଃ। ସଭାଯାଂ ଵିନତୋ ରାଜ୍ଞଃ କଙ୍କୋ ନାମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 69
ସେ ଏବେ ମତ୍ସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଚାକରିଆ ହୋଇ ଏଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ସଭାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ କଙ୍କ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଉଛି—ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ନିଵସତଃ ସମଯେ ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାଃ। ଆସନ୍ବଲିକରାଃ ସର୍ଵେ ସୋନ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭୃତିମିଚ୍ଛତି ।। 70
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରହୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଶୁଳ୍କ ଦେଉଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଦାମ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀପାଲା ଯସ୍ଯାସନ୍ଵଶଵର୍ତିନଃ। ସ ଵଶେ ଵିଵଶୋ ରାଜ୍ଞାଂ ପରେଷାମଦ୍ଯ ଵର୍ତତେ ।। 71
ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଶାସକ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।