ଵନଵାସଗତା ଚାହଂ ସୈନ୍ଧଵେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ପରାମୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ସୋଦ୍ରୁମୁତ୍ସହତେ ତୁ କା ।। 32
ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ସୈନ୍ଧବ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଅପମାନିତ ହେଲି। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖ କିଏ ସହିପାରିବ?
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପର୍ଯଚରଂ ଚାହଂ ଦେଶାନ୍ଵିଷମସଂସ୍ଥିତାନ୍ । ଦୁର୍ଗାଞ୍ଶ୍ଵାପଦସଂକୀର୍ଣାଂସ୍ତ୍ଵଯି ଜୀଵତି ପାଣ୍ଡଵେ ।। 33
ମୁଁ ପଦେପଦେ ଅପରିଚିତ ଦୁର୍ଗମ ଦେଶରେ, ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ବିପଦରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଘୁରିଲି, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ।
ତତୋଽହଂ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶନା। ଇଦଂ ପୁରମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସୁଦେଷ୍ଣାପରିଚାରିକା। ପରସ୍ତ୍ରିଯମୁପାତିଷ୍ଠେ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣା ।। 34
ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟର ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଏହି ସହରକୁ ଆସିଲି, ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ସେବା କଲି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କୁ ସେବା କଲି।
ଗୋଶୀର୍ଷକଂ ପଦ୍ମକଂ ଚ ହରିଶ୍ଯାମଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍। ନିତ୍ଯଂ ପିଷେ ଵିରାଟସ୍ଯ ତ୍ଵଯି ଜୀଵତି ପାଣ୍ଡଵ ।। 35
ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ଭିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଶୀର୍ଷକ, ପଦ୍ମକ, ହରିଶ୍ୟାମା ଓ ଚନ୍ଦନ ଚକୁଛି, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ।
ସାଽହଂ ବହୂନିଃ ଦୁଃଖାନି ଗଣଯାମି ନ ତେ କୃତେ ।। 36
ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ସହିଛି, ତଥାପି ତୁମ ପାଇଁ ସେଗୁଡିକୁ ଗଣନା କରେନି।
ମତ୍ସ୍ଯରାଜସମକ୍ଷଂ ତୁ ତସ୍ଯ ଧୂର୍ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। କୀଚକେନ ପଦା ସ୍ପୃଷ୍ଟା କା ନୁ ଜୀଵେତ ମାଦୃଶୀ ।। 37
ମତ୍ସ୍ୟରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, କୀଚକ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଛୁଇଁଲେ, ମୋ ପରି ଜଣେ ଜନାନୀ କିଏ ଏଭଳି ଅପମାନ ସହି ବଞ୍ଚିପାରିବ?
ଏଵଂ ବହୁଵିଧୈର୍ଦୁଃଖୈଃ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନା ଚ ପାଣ୍ଡଵ । ନ ମାଂ ଜାନାସି କୌନ୍ତେଯ କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ ।। 38
ମୁଁ ଏତେ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମୋ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରୁନାହଁ। ଏମିତି ଜୀବନର କଣ ଉପକାର?
ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ସୁତା ଚାହଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଚାନୁଜା। ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ନୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଜାତୁ ଚରାମ୍ଯହମ୍ ।। 39
ମୁଁ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୁଁ କେବେ ଭୂମିରେ ଘୁରିବିନାହିଁ।
କୀଚକଂ ଚେନ୍ନ ହନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଗ୍ରୀଵାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଜଲେ ମ୍ରିଯେ। ଵିଷମାଲେଡ୍ଯ ପାସ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଥଵାଽନଲଂ ।। 40
ତୁମେ ଯଦି କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ମୁଁ ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ପାଣିରେ ମରିଯିବି, କିମ୍ବା ବିଷ ପିଇବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ଆତ୍ମାନଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷମାରୁହ୍ଯ ଵା ପତେ । ଶସ୍ତ୍ରେଣାଙ୍ଗଂ ଚ ଭେତ୍ସ୍ଯାମି କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ ।। 41
ମୁଁ ନିଜକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ଗଛରେ ଚଢ଼ି ତଳେ ପଡ଼ିବି, କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶରୀର ଭାଙ୍ଗିଦେବି। ଏମିତି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?
ଯୋଽଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ କୀଚକୋ ନାମ ଭାରତ। ସେନାନୀଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଯାଲଃ ପରମଦୁର୍ମତିଃ ।। 42
ଏହି କୀଚକ, ଭାରତ, ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ସେନାପତି, ସାଳା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି।
ସ ମାଂ ସୈରନ୍ଧ୍ରିଵେଷେଣ ଵସନ୍ତୀଂ ରାଜଵେଶ୍ମନି। ନିତ୍ଯମେଵାହ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଭାର୍ଯା ମମ ଭଵେତି ଵୈ ।। 43
ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି, ମୁଁ ରାଜମହଳରେ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀ ଭାବେ ରହୁଥିବା ବେଳେ ସବୁବେଳେ କହେ— 'ମୋର ଜଣେ ଘରବାଳି ହେଅ'।
ତେନୈଵମୁଚ୍ଯମାନାଯା ଵଧାର୍ହେଣାରିସୂଦନ। କାଲେନେଵ ଫଲଂ ପକ୍ଵଂ ହୃଦଯଂ ମେ ଵିଦୀର୍ଯତେ ।। 44
ଏଭଳି ମୋତେ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ କହୁଛି, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ସେଥିରେ ମୋ ହୃଦୟ କାଳରେ ପକା ଫଳ ପରି ଫାଟିଯାଉଛି।
ଶରଣଂ ଭଵ କୌନ୍ତେଯ ମା ସ୍ମ ଗଚ୍ଛେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍। ନିରୁଦ୍ଯୋଗଂ ନିରାମର୍ଷଂ ନିର୍ଵୀର୍ଯମରିମର୍ଦନ ।। 45
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେଅ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଯିବାନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତିନାହଁ, କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁନାଶକ।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଞ୍ଜନଯେତ୍ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍ ।। 46
କୌଣସି ମହିଳା ମାଙ୍ଗ ଭରି ଏଭଳି ପୁଅ କେବେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହଁ।
ଵିଜାନାମି ତଵାମର୍ଷଂ ବଲଂ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵ। ତତୋଽହଂ ପରିଦେଵାମି ଚାଗ୍ରତସ୍ତେ ମହାବଲ ।। 47
ମୁଁ ତୁମର କ୍ରୋଧ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣେ। ସେଇଥିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଦୁଃଖ କହୁଛି, ବଳବାନ।
ଯଥା ଯୂଥପତିର୍ମତ୍ତଃ କୁଞ୍ଜରଃ ଷାଷ୍ଟିହାଯନଃ। ଭୂମୌ ନିପତିତଂ ବିଲ୍ଵଂ ପଦ୍ଭ୍ଯମାକ୍ରମ୍ଯ ପୀଡଯେତ୍ ।। 48
ଯେପରି ଏକ ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷର ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଲ ଫଳକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରେ—
ତଥୈଵ ଚ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ନିପାତ୍ଯ ଧରଣୀତଲେ। ଵାମେନ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ମର୍ଦ ମାଦେନ ପାଣ୍ଡଵ ।। 49
ସେପରି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲାଇ ବାମହାତରେ କ୍ରୋଧରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କର।
ସ ଚେଦୁଦ୍ଯନ୍ତମାଦିତ୍ଯଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ପଶ୍ଯତି। କୀଚକଃ ଶର୍ଵରୀଂ ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଂ ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ ।। 50
ଯଦି କୀଚକ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିବେ ଓ ରାତି ଶେଷ ହେବ, ତେବେ ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ।
ଶାପିତୋସି ମମ ପ୍ରାଣୈଃ ସୁକୃତେନାର୍ଜୁନସ୍ଯ ଚ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ଯମଯୋର୍ଜୀଵିତେନ ଚ। କୀଚକସ୍ଯ ଵଧଂ ନାଦ୍ଯ ପ୍ରତିଜାନାସି ଭାରତ ।। 51
ମୋ ପ୍ରାଣ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ପାଦ, ଓ ଯମ-ନକୁଳଙ୍କର ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛ। ଯଦି ଆଜି କୀଚକଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନାହଁ, ଭାରତ।
ଭ୍ରାତ ଚ ଵିଗର୍ହସ୍ଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵିନମ୍। ଯସ୍ମାସ୍ମି କର୍ମଣା ପ୍ରାପ୍ତା ଦୁଃଖମେତଦନନ୍ତକମ୍ ।। 52
ଭାଇ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଲିପ୍ତ, ସେଠି ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କର, ତାଙ୍କ କାରଣରେ ମୁଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଯେଷାଂ ମୁଖ୍ଯତମୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭଵେତ୍ତୁ କୁଲପାଂସନଃ। ଭ୍ରାତରଂ ପରମନ୍ଵୀଯୁସ୍ତେଽପି ଶାଲୀନବୁଦ୍ଧଯଃ ।। 53
ଯେଉଁଠି ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଲୋକ ଅପମାନ ହୁଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦାଗ ଲାଗେ।
କୋ ହି ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସପୁତ୍ରପଶୁବାନ୍ଧଵମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରଜେତ ମହାରଣ୍ଯମଜିନୈଃ ପରିଵାରିତଃ ।। 54
କିଏ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ଗାଁଠିଆ, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ଛାଡ଼ି, ମହାବନକୁ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଘୁରିବାକୁ ଯିବ?
ଯଦି ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଯଦ୍ଵାଽନ୍ଯତ୍ସାରଵଦ୍ଧନମ୍ । ସାଯଂ ପ୍ରାତରଦେଵିଷ୍ଯଦପି ସଂଵତ୍ସରାଯୁତମ୍ ।। 55
ଯଦି ହଜାର ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନ ସନ୍ଧ୍ୟା-ସକାଳ ମିଳିଥାଏ କିମ୍ବା ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳୁଥାଏ—
ରୁକ୍ମଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଵାସାଂସି ଯାନଂ ଯୁଗ୍ଯମଜାଵିକମ୍ । ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ନ ଜାତୁ କ୍ଷଯମାଵ୍ରଜେତ୍।। 56
ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ବସ୍ତ୍ର, ଚରାଇଥିବା ଯାନ, ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚରଙ୍କ ଦଳ—ଏସବୁ କେବେ ମଧ୍ୟ କମି ଯାଉନଥିଲା।
ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତପ୍ରଵାଦେନ ଶ୍ରିଯଶ୍ଚୈଵାଵରୋପିତଃ। ତୂଷ୍ଣୀମାସ୍ତେ ଯଥା ମୂଢଃ ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି ଚିନ୍ତଯନ୍ ।। 57
ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଫଳରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ହାରାଇଯାଇଛି; ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ଚୁପଚାପ ବସିଛନ୍ତି, ମନେ ହେଉଛି ମୁହଁ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ପୁରା ଦଶସହସ୍ରାଣି ଦନ୍ତିନାଂ ଵାଜିନାମପି। ଯଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ସୋଯଂ ଦ୍ଯୂତେନ ଜୀଵତି ।। 58
ପୂର୍ବେ ଯେଉଁଠିକି ଯାଉଥିଲେ, ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ ତାଳି ଖେଳରେ ଜୀବିକା କମାଉଛନ୍ତି।
ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ସ୍ତ୍ରୀଣାମମିତତେଜସାମ୍। ଉପାସତେ ସ୍ମ ରାଜାନମିନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ ।। 59
ସେପରି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ରୂପବତୀ ମହିଳାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଶତଂ ଦାସୀସହସ୍ରାଣାଂ ଯସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମହାନସେ। ପାତ୍ରହସ୍ତା ଦିଵାରାତ୍ରମତିଥୀନ୍ଭୋଜଯନ୍ତ୍ଯୁତ ।। 60
ତାଙ୍କର ରାସୋଇଘରରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଦାସୀ ଦିନ ରାତି ହାତରେ ପାତ୍ର ନେଇ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିଲେ।
ଏଷ ନିଷ୍କସହସ୍ରାଣି ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାତର୍ଦିନେଦିନେ । ଦ୍ଯୂତଜେନ ହ୍ଯନର୍ଥେନ ମହତା ସମୁପାଵୃତଃ ।। 61
ସେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ହଜାର ହଜାର ସୁନା ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଳି ଖେଳର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବଡ଼ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।