ଵୀଣେଵ ମଧୁରାଲାପା ସ୍ଵରଂ ଗାନ୍ଧାରମାଶ୍ରିତା। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ପାଞ୍ଚାଲୀ କୌରଵଂ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମ୍ ।। 12
ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ, ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ଧରି, ପାଞ୍ଚାଳୀ କୌରବ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ଭୀମସେନ ମୃତୋ ଯଥା। ନ ମୃତଃ ସ ହି ପାପୀଯାନ୍ଭାର୍ଯାମାଲମ୍ବ୍ଯ ଜୀଵତି ।। 13
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏମିତି ମୃତ ଭଳି ଶୁଏଛ, ଭୀମସେନ? ସେ ମୃତ ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟଟିଏ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଧରି ଜୀବନ୍ତ।
ତସ୍ମିଞ୍ଜୀଵତି ପାପିଷ୍ଠେ ସେନାଵାହେ ମମ ଦ୍ଵିଷି । ତତ୍କର୍ମଂ କୃତଵତ୍ଯଦ୍ଯ କଥଂ ନିଦ୍ରାଂ ନିଷେଵସେ ।। 14
ସେ ଅତି ପାପୀ, ମୋ ଶତ୍ରୁ, ସେନାପତି ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ନିଦ୍ରା କରୁଛ?
ସୁଖସୁପ୍ତଶ୍ଚ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ନିଶମ୍ଯ ସ ଵୃକୋଦରଃ। ସଂଵେଦିତଃ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ତୋତ୍ରୈରିଵ ମହାଗଜଃ ।। 15
ସୁଖରେ ଶୁଏଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୃକୋଦର, କୌରବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିକ୍ତି କଟାରେ ଦେଉଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ସଚେତନ ହେଲେ।
ସ ଵୈ ଵିହାଯ ଶଯନଂ ଯସ୍ମିନ୍ସୁପ୍ତଃ ପ୍ରବୋଧିତଃ। ଉଦତିଷ୍ଠଦମେଯାତ୍ମା ପର୍ଯଙ୍କେ ସୋତ୍ତରଚ୍ଛଦେ ।। 16
ଯେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ ଓ ଜଗାଇଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେ ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମା ବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଉପଵେଶ୍ଯ ଚ ଦୁର୍ଧର୍ପଃ ପାଞ୍ଚାଲକୁଲଵର୍ଧନୀମ୍। ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜପୁତ୍ରୀଂ କୌରଵ୍ଯୋ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ।। 17
ସେ ଅହଂକାରିଣୀ, ପାଞ୍ଚାଳ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ବସାଇ, ପରେ କୌରବ ରାଜପୁତ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କେନାର୍ଥେନ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵରିତେଵ ମମାନ୍ତିକମ୍। ନ ତେ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ଵର୍ଣଃ କୃଶା ତ୍ଵମଭିଲକ୍ଷ୍ଯସେ ।। 18
ତୁମେ ଏତେ ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତୁମ ଦେଖା ଆଜି ସାଧାରଣ ନୁହଁ, ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ବଳ ଲାଗୁଛ।
ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି। ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵମଶେଷେଣ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାମହଂ ଯଥା ।। 19
ଖୋଲା ହେଉ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିପାରିବି।
ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଽଶୁଭମ୍। ଯଦ୍ଯପ୍ଯସୁକରଂ କର୍ମ କୃତମିତ୍ଯଵଧାରଯ ।। 20
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, କାମେ କାମେ କାମ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବ।
ଅହମେଵ ହି ତେ କୃଷ୍ଣେ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହମାପତ୍ସୁ ଚାପି ତ୍ଵାଂ ମୋକ୍ଷଯାମି ପୁନଃ ପୁନଃ ।। 21
ହେ କୃଷ୍ଣେ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କର, ସେଥିରେ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଭରସା କର। ଆପଦ ଆସିଲେ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି।
ଶୀଘ୍ରମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଥାକାମଂ ଯତ୍ତେ କାର୍ଯଂ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଗଚ୍ଛ ଵୈ ଶଯନାଯୈଵ ଯାଵଦନ୍ଯୋ ନ ବୁଧ୍ଯତେ ।। 22
ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶୀଘ୍ର କହିଦିଅ। ତାପରେ ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୋଇବାକୁ ଯାଅ।
ସା ଲଞ୍ଜମାନା ଭୀତା ଚ ଅଧୋମୁଖମୁଖୀ ତତଃ। ନୋଵାଚ କିଂଚିଦ୍ଵଚନଂ ବାଷ୍ପଦୂଷିତଲୋଚନା ।। 23
ସେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମୁହଁ ନମାଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ଭୀମପରାକ୍ରମୋ ବଲୀ ଵୃକୋଦରଃ ପାଣ୍ଡଵମୁଖ୍ଯସଂମତଃ। ପ୍ରବ୍ରୂହି କିଂ ତେ କରଵାଣି ସୁନ୍ଦରି ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯେ ଵାରଣମତ୍ତଗାମିନି ।। 24
ତାପରେ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗରିମାଶାଳୀ ବୃକୋଦର କହିଲେ: 'ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କହ, ମୁଁ କଣ କରିଦେବି? ପ୍ରିୟା, ମତ୍ତ ହାତୀର ଚାଳ ଥିବା ମୋର ପ୍ରିୟା, କଣ ଚାହୁଁଛ?'
ଅଶୋଚ୍ଯତା କୁତସ୍ତସ୍ଯା ଯସ୍ଯା ଭର୍ତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଜାନନ୍ସର୍ଵାଣି ଦୁଃଖାନି କିଂ ମାଂ ଭୀମାନୁପୃଚ୍ଛସି ।। 25
ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବେ? ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଜାଣିଥିବା ଭୀମ, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଯନ୍ମାଂ ଦାସୀପ୍ରଵାଦେନ ପ୍ରାତିକାମୀ ତଦାଽନଯତ୍। ସଭାଯାଂ ପରିଷନ୍ମଧ୍ଯେ ତନ୍ମେ ମର୍ମାଣି କୃନ୍ତତି ।। 26
ଯେବେ ପ୍ରତିକାମୀ ମୋତେ ଦାସୀ ବୋଲି ଡାକି, ସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଗଲା, ସେ ଘଟଣା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ହୃଦୟକୁ ଖଣ୍ଡିଦେଉଛି।
ଵିକୃଷ୍ଟା ହାସ୍ତିନପୁରେ ସଭାଯାଂ ରାଜସଂସଦି। ଦୁଃଶାସନେନ କେଶାନ୍ତେ ପରାମୃଷ୍ଟା ରଜସ୍ଵଲା ।। 27
ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜସଭାରେ ଦୁଃଶାସନ ମୋର କେଶ ଧରି ଟାଣିଲେ, ମୁଁ ରଜସ୍ୱଳା ଥିଲି, ଏଭଳି ଅପମାନ ହେଲି।
କ୍ଷତ୍ରିଯୈସ୍ତତ୍ର କର୍ଣାଦ୍ଯୈର୍ଦୃଷ୍ଟା ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ଚ। ଶ୍ଵଶୁରାଭ୍ଯାଂ ଚ ଭୀଷ୍ମେଣ ଵିଦୁରେଣ ଚ ଧୀମତା। ଦ୍ରୋଣେନ ଚ ମହାବାହୋ କୃପେଣ ଚ ପରଂତପ ।। 28
ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଦୁର୍ୟୋଧନ, ମୋର ଶ୍ୱଶୁର ଭୀଷ୍ମ ଓ ବିଦୁର, ବଳଶାଳୀ ଦ୍ରୋଣ ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ।
ସାଽହଂ ଶ୍ଵଶୁରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରାତୃମଧ୍ଯେ ଚ ପାଣ୍ଡଵ। କେଶେ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ସଭାଂ ନୀତା ଜୀଵତି ଵୈ ତ୍ଵଯି ।। 29
ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୱଶୁରମାନେ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, କେଶ ଧରି ସଭାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲି।
ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତା ତତଶ୍ଚାହଂ ଵନେ ରାଜ୍ଯାଦ୍ଵନଂ ଗତା। ସାଽହଂ ଵନେ ଦୁର୍ଵସତିଂ ଵସତୀ ତ୍ଵଧ୍ଵକର୍ଶିତା । ଜଟାସୁରପରିକ୍ଲେଶାତ୍ପ୍ରାପ୍ତାପି ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍ ।। 30
ତାପରେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ସହି, ଜଟାସୁରଙ୍କ ଉତ୍ପୀଡନରେ ବଡ଼ ଭୟ ଦେଖିଲି।
ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ସୁତା ନାମ କାନୁ ଜୀଵେନ ମାଦୃଶୀ । ଅନୁଭୂଯ ଭୃଶଂ ଦୁଃଖମନ୍ଯତ୍ର ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପ୍ରଭୋ।। 31
ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ ମୋ ପରି ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଅନ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ, ଦୌପଦୀ ଛାଡି?
ଵନଵାସଗତା ଚାହଂ ସୈନ୍ଧଵେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ପରାମୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ସୋଦ୍ରୁମୁତ୍ସହତେ ତୁ କା ।। 32
ଅରଣ୍ୟବାସ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ସୈନ୍ଧବ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଅପମାନିତ ହେଲି। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଃଖ କିଏ ସହିପାରିବ?
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ପର୍ଯଚରଂ ଚାହଂ ଦେଶାନ୍ଵିଷମସଂସ୍ଥିତାନ୍ । ଦୁର୍ଗାଞ୍ଶ୍ଵାପଦସଂକୀର୍ଣାଂସ୍ତ୍ଵଯି ଜୀଵତି ପାଣ୍ଡଵେ ।। 33
ମୁଁ ପଦେପଦେ ଅପରିଚିତ ଦୁର୍ଗମ ଦେଶରେ, ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ବିପଦରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଘୁରିଲି, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ।
ତତୋଽହଂ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵର୍ଷେ ଵନ୍ଯମୂଲଫଲାଶନା। ଇଦଂ ପୁରମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସୁଦେଷ୍ଣାପରିଚାରିକା। ପରସ୍ତ୍ରିଯମୁପାତିଷ୍ଠେ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣା ।। 34
ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟର ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଏହି ସହରକୁ ଆସିଲି, ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ସେବା କଲି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କୁ ସେବା କଲି।
ଗୋଶୀର୍ଷକଂ ପଦ୍ମକଂ ଚ ହରିଶ୍ଯାମଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍। ନିତ୍ଯଂ ପିଷେ ଵିରାଟସ୍ଯ ତ୍ଵଯି ଜୀଵତି ପାଣ୍ଡଵ ।। 35
ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ଭିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଶୀର୍ଷକ, ପଦ୍ମକ, ହରିଶ୍ୟାମା ଓ ଚନ୍ଦନ ଚକୁଛି, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ।
ସାଽହଂ ବହୂନିଃ ଦୁଃଖାନି ଗଣଯାମି ନ ତେ କୃତେ ।। 36
ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ସହିଛି, ତଥାପି ତୁମ ପାଇଁ ସେଗୁଡିକୁ ଗଣନା କରେନି।
ମତ୍ସ୍ଯରାଜସମକ୍ଷଂ ତୁ ତସ୍ଯ ଧୂର୍ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। କୀଚକେନ ପଦା ସ୍ପୃଷ୍ଟା କା ନୁ ଜୀଵେତ ମାଦୃଶୀ ।। 37
ମତ୍ସ୍ୟରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, କୀଚକ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଛୁଇଁଲେ, ମୋ ପରି ଜଣେ ଜନାନୀ କିଏ ଏଭଳି ଅପମାନ ସହି ବଞ୍ଚିପାରିବ?
ଏଵଂ ବହୁଵିଧୈର୍ଦୁଃଖୈଃ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନା ଚ ପାଣ୍ଡଵ । ନ ମାଂ ଜାନାସି କୌନ୍ତେଯ କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ ।। 38
ମୁଁ ଏତେ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛି, କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମୋ ଅବସ୍ଥା ବୁଝିପାରୁନାହଁ। ଏମିତି ଜୀବନର କଣ ଉପକାର?
ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ସୁତା ଚାହଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ଚାନୁଜା। ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତା ନୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଜାତୁ ଚରାମ୍ଯହମ୍ ।। 39
ମୁଁ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୁଁ କେବେ ଭୂମିରେ ଘୁରିବିନାହିଁ।
କୀଚକଂ ଚେନ୍ନ ହନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ଗ୍ରୀଵାଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଜଲେ ମ୍ରିଯେ। ଵିଷମାଲେଡ୍ଯ ପାସ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଥଵାଽନଲଂ ।। 40
ତୁମେ ଯଦି କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ମୁଁ ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ପାଣିରେ ମରିଯିବି, କିମ୍ବା ବିଷ ପିଇବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ଆତ୍ମାନଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷମାରୁହ୍ଯ ଵା ପତେ । ଶସ୍ତ୍ରେଣାଙ୍ଗଂ ଚ ଭେତ୍ସ୍ଯାମି କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ ।। 41
ମୁଁ ନିଜକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ଗଛରେ ଚଢ଼ି ତଳେ ପଡ଼ିବି, କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶରୀର ଭାଙ୍ଗିଦେବି। ଏମିତି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?