ଜଗାମାଵାସମେଵାଥ ତଦା ସା ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜା। କୃତ୍ଵା ଶୌଚଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କୃଷ୍ଣା ସା ତନୁମଧ୍ଯମା ।। 2
ତାପରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କର କନ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶୌଚ କରି, ସେ ତନୁମଧ୍ୟା କୃଷ୍ଣା ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଗାତ୍ରାଣି ଵାସସୀ ଚୈଵ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ସଲିଲେନ ସା। ଚିନ୍ତଯାମାସ ରୁଦତୀ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ନିର୍ଣଯମ୍ ।। 3
ସେ ଜଳରେ ନିଜ ଦେହ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଦୁଃଖର ଫଳ କଣ ହେବ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ କାର୍ଯଂ ଭଵେନ୍ମମ। ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସା ଭୀମଂ ତଂ ମନସାଽଗମତ୍। ଅନ୍ଯଃ କର୍ତା ଵିନା ଭୀମାନ୍ନ ମେଽଦ୍ଯ ମନସେପ୍ସିତମ୍ ।। 4
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, କିପରି କାମ କରିବି? ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ମନରେ ଭୀମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଭୀମ ଛାଡ଼ି ଆଜି ମୋ ମନରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଚାହିଁ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତେ କ୍ଷଣେ ରାତ୍ରୌ ଵିହାଯ ଶଯନଂ ସ୍ଵକମ୍। ଦୁଃଖେନ ମହତା ଯୁକ୍ତା ମାନସେନ ମନସ୍ଵିନୀ । ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ନାଥମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ତଥା ନାଥଵତୀ ସତୀ ।। 5
ରାତି ହେବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ନେଇ, ଏକ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ, ନାଥବତୀ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସା ଵୈ ମହାନସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୀମସେନଂ ସୁଚିସ୍ମିତା। ଉପାସର୍ପତ ପାଞ୍ଚାଲୀ ଵାସିତେଵ ମହାଗଜମ୍ ।। 6
ସେ ସୁନ୍ଦର ହସର ମାଲିକା, ରନ୍ନଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପାଞ୍ଚାଳୀ ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଭୀମସେନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
ସର୍ଵଶ୍ଵେତେଵ ମାହେଯୀ ଵନେ ଵୃଦ୍ଧା ତ୍ରିହାଯଣୀ। ମହର୍ପଭଂ ଯଥା ସୁପ୍ତମର୍ଥିନୀ ଵନନିର୍ଝରେ । ସଂପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତଥା ସିଂହିଂ ମୃଗରାଜଵଧୂରିଵ ।। 7
ଅରଣ୍ୟରେ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯେପରି, ବୟସ୍କ ଓ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ, କିମ୍ବା ଜଳସ୍ରୋତ ପାଖରେ ଶୁଏଥିବା କାହାକୁ ଚାହିଁ ଯିବା ଯେପରି, ସେପରି ସିଂହୀ ମୃଗରାଜଙ୍କର ଘରଣୀ ଶୁଏଥିବା ସିଂହ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଅଭିପ୍ରସାର୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପତିଂ ସୁପ୍ତଂ ସମାଶ୍ଲିଷତ୍ । ସୁଜାତଂ ଗୋମତୀତୀରେ ସାଲଂ ଵଲ୍ଲୀଵ ପୁଷ୍ପିତା ।। 8
ସେ ନିଜ ହାତ ଦୁଇଟି ପ୍ରସାରି, ଶୁଏଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ଲତା ଗୋମତୀ ତୀରରେ ଏକ ସାଳ ଗଛକୁ ଜଡ଼ି ଧରେ।
ପରିସ୍ପୃସ୍ଯ ଚ ପାଣିଭ୍ଯାଂ ପତିଂ ସୁପ୍ତମବୋଧଯତ୍। ଶ୍ରୀରିଵାନ୍ଯା ମହୋତ୍ସାହଂ ସୁପ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁମିଵାର୍ଣଵେ । କ୍ଷୌମାଵଦାତେ ଶଯନେ ଶଯାନଂ ଵୃଷଭେକ୍ଷଣମ୍ ।। 9
ସେ ନିଜ ହାତରେ ଶୁଏଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ; ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହାଉତ୍ସାହୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୁଏଥିବାବେଳେ ଜଗାନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର କପଡ଼ା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ବୃଷଭନେତ୍ରଙ୍କୁ।
ଯଥା ଶଚୀ ଦେଵରାଜଂ ରୁଦ୍ରାଣୀ ଶଂକରଂ ଯଥା। ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ସାଵିତ୍ରୀ ଦେଵସେନା ଗୁହଂ ଯଥା ।। 10
ଯେପରି ଶଚୀ ଦେବରାଜଙ୍କୁ, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ଦେବସେନା ଗୁହାଙ୍କୁ ଜଗାନ୍ତି।
ଦିଶାଗଜସମାକାରଂ ଗଜଂ ଗଜଵଧୂରିଵ । ଭୀମଂ ପ୍ରାବୋଧଯତ୍କାନ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଦାମୋଦରଂ ଯଥା ।। 11
ଯେପରି ଦିଗ୍ଗଜ ସମାନ ହାତୀ ପାଖକୁ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ହାତୀଣୀ ଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରିୟା ଭୀମଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଜଗାନ୍ତି।
ଵୀଣେଵ ମଧୁରାଲାପା ସ୍ଵରଂ ଗାନ୍ଧାରମାଶ୍ରିତା। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ପାଞ୍ଚାଲୀ କୌରଵଂ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମ୍ ।। 12
ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ, ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ଧରି, ପାଞ୍ଚାଳୀ କୌରବ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ଭୀମସେନ ମୃତୋ ଯଥା। ନ ମୃତଃ ସ ହି ପାପୀଯାନ୍ଭାର୍ଯାମାଲମ୍ବ୍ଯ ଜୀଵତି ।। 13
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏମିତି ମୃତ ଭଳି ଶୁଏଛ, ଭୀମସେନ? ସେ ମୃତ ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟଟିଏ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଧରି ଜୀବନ୍ତ।
ତସ୍ମିଞ୍ଜୀଵତି ପାପିଷ୍ଠେ ସେନାଵାହେ ମମ ଦ୍ଵିଷି । ତତ୍କର୍ମଂ କୃତଵତ୍ଯଦ୍ଯ କଥଂ ନିଦ୍ରାଂ ନିଷେଵସେ ।। 14
ସେ ଅତି ପାପୀ, ମୋ ଶତ୍ରୁ, ସେନାପତି ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ନିଦ୍ରା କରୁଛ?
ସୁଖସୁପ୍ତଶ୍ଚ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ନିଶମ୍ଯ ସ ଵୃକୋଦରଃ। ସଂଵେଦିତଃ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ତୋତ୍ରୈରିଵ ମହାଗଜଃ ।। 15
ସୁଖରେ ଶୁଏଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୃକୋଦର, କୌରବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିକ୍ତି କଟାରେ ଦେଉଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ସଚେତନ ହେଲେ।
ସ ଵୈ ଵିହାଯ ଶଯନଂ ଯସ୍ମିନ୍ସୁପ୍ତଃ ପ୍ରବୋଧିତଃ। ଉଦତିଷ୍ଠଦମେଯାତ୍ମା ପର୍ଯଙ୍କେ ସୋତ୍ତରଚ୍ଛଦେ ।। 16
ଯେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ ଓ ଜଗାଇଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେ ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମା ବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଉପଵେଶ୍ଯ ଚ ଦୁର୍ଧର୍ପଃ ପାଞ୍ଚାଲକୁଲଵର୍ଧନୀମ୍। ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜପୁତ୍ରୀଂ କୌରଵ୍ଯୋ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ।। 17
ସେ ଅହଂକାରିଣୀ, ପାଞ୍ଚାଳ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ବସାଇ, ପରେ କୌରବ ରାଜପୁତ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କେନାର୍ଥେନ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵରିତେଵ ମମାନ୍ତିକମ୍। ନ ତେ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ଵର୍ଣଃ କୃଶା ତ୍ଵମଭିଲକ୍ଷ୍ଯସେ ।। 18
ତୁମେ ଏତେ ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତୁମ ଦେଖା ଆଜି ସାଧାରଣ ନୁହଁ, ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ବଳ ଲାଗୁଛ।
ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି। ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵମଶେଷେଣ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାମହଂ ଯଥା ।। 19
ଖୋଲା ହେଉ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିପାରିବି।
ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଽଶୁଭମ୍। ଯଦ୍ଯପ୍ଯସୁକରଂ କର୍ମ କୃତମିତ୍ଯଵଧାରଯ ।। 20
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, କାମେ କାମେ କାମ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବ।
ଅହମେଵ ହି ତେ କୃଷ୍ଣେ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହମାପତ୍ସୁ ଚାପି ତ୍ଵାଂ ମୋକ୍ଷଯାମି ପୁନଃ ପୁନଃ ।। 21
ହେ କୃଷ୍ଣେ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କର, ସେଥିରେ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଭରସା କର। ଆପଦ ଆସିଲେ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି।
ଶୀଘ୍ରମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଥାକାମଂ ଯତ୍ତେ କାର୍ଯଂ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍। ଗଚ୍ଛ ଵୈ ଶଯନାଯୈଵ ଯାଵଦନ୍ଯୋ ନ ବୁଧ୍ଯତେ ।। 22
ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶୀଘ୍ର କହିଦିଅ। ତାପରେ ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୋଇବାକୁ ଯାଅ।
ସା ଲଞ୍ଜମାନା ଭୀତା ଚ ଅଧୋମୁଖମୁଖୀ ତତଃ। ନୋଵାଚ କିଂଚିଦ୍ଵଚନଂ ବାଷ୍ପଦୂଷିତଲୋଚନା ।। 23
ସେ ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମୁହଁ ନମାଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ଭୀମପରାକ୍ରମୋ ବଲୀ ଵୃକୋଦରଃ ପାଣ୍ଡଵମୁଖ୍ଯସଂମତଃ। ପ୍ରବ୍ରୂହି କିଂ ତେ କରଵାଣି ସୁନ୍ଦରି ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯେ ଵାରଣମତ୍ତଗାମିନି ।। 24
ତାପରେ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗରିମାଶାଳୀ ବୃକୋଦର କହିଲେ: 'ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କହ, ମୁଁ କଣ କରିଦେବି? ପ୍ରିୟା, ମତ୍ତ ହାତୀର ଚାଳ ଥିବା ମୋର ପ୍ରିୟା, କଣ ଚାହୁଁଛ?'
ଅଶୋଚ୍ଯତା କୁତସ୍ତସ୍ଯା ଯସ୍ଯା ଭର୍ତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଜାନନ୍ସର୍ଵାଣି ଦୁଃଖାନି କିଂ ମାଂ ଭୀମାନୁପୃଚ୍ଛସି ।। 25
ଯାହାର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରିବେ? ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଜାଣିଥିବା ଭୀମ, ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଯନ୍ମାଂ ଦାସୀପ୍ରଵାଦେନ ପ୍ରାତିକାମୀ ତଦାଽନଯତ୍। ସଭାଯାଂ ପରିଷନ୍ମଧ୍ଯେ ତନ୍ମେ ମର୍ମାଣି କୃନ୍ତତି ।। 26
ଯେବେ ପ୍ରତିକାମୀ ମୋତେ ଦାସୀ ବୋଲି ଡାକି, ସଭାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେଇଗଲା, ସେ ଘଟଣା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ହୃଦୟକୁ ଖଣ୍ଡିଦେଉଛି।
ଵିକୃଷ୍ଟା ହାସ୍ତିନପୁରେ ସଭାଯାଂ ରାଜସଂସଦି। ଦୁଃଶାସନେନ କେଶାନ୍ତେ ପରାମୃଷ୍ଟା ରଜସ୍ଵଲା ।। 27
ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜସଭାରେ ଦୁଃଶାସନ ମୋର କେଶ ଧରି ଟାଣିଲେ, ମୁଁ ରଜସ୍ୱଳା ଥିଲି, ଏଭଳି ଅପମାନ ହେଲି।
କ୍ଷତ୍ରିଯୈସ୍ତତ୍ର କର୍ଣାଦ୍ଯୈର୍ଦୃଷ୍ଟା ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ଚ। ଶ୍ଵଶୁରାଭ୍ଯାଂ ଚ ଭୀଷ୍ମେଣ ଵିଦୁରେଣ ଚ ଧୀମତା। ଦ୍ରୋଣେନ ଚ ମହାବାହୋ କୃପେଣ ଚ ପରଂତପ ।। 28
ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଦୁର୍ୟୋଧନ, ମୋର ଶ୍ୱଶୁର ଭୀଷ୍ମ ଓ ବିଦୁର, ବଳଶାଳୀ ଦ୍ରୋଣ ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଦେଖିଥିଲେ।
ସାଽହଂ ଶ୍ଵଶୁରଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରାତୃମଧ୍ଯେ ଚ ପାଣ୍ଡଵ। କେଶେ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ସଭାଂ ନୀତା ଜୀଵତି ଵୈ ତ୍ଵଯି ।। 29
ମୁଁ ମୋର ଶ୍ୱଶୁରମାନେ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, କେଶ ଧରି ସଭାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲି।
ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତା ତତଶ୍ଚାହଂ ଵନେ ରାଜ୍ଯାଦ୍ଵନଂ ଗତା। ସାଽହଂ ଵନେ ଦୁର୍ଵସତିଂ ଵସତୀ ତ୍ଵଧ୍ଵକର୍ଶିତା । ଜଟାସୁରପରିକ୍ଲେଶାତ୍ପ୍ରାପ୍ତାପି ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍ ।। 30
ତାପରେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ସହି, ଜଟାସୁରଙ୍କ ଉତ୍ପୀଡନରେ ବଡ଼ ଭୟ ଦେଖିଲି।
ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ସୁତା ନାମ କାନୁ ଜୀଵେନ ମାଦୃଶୀ । ଅନୁଭୂଯ ଭୃଶଂ ଦୁଃଖମନ୍ଯତ୍ର ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପ୍ରଭୋ।। 31
ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ ମୋ ପରି ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଅନ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ, ଦୌପଦୀ ଛାଡି?