ଏଵଂଵିଧବଲୋ ଭୀମଃ କୀଚକସ୍ତେ ଚ ତଦ୍ଵିଧାଃ। ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଯାଲା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ହିତୈଷିଣଃ ।। 30
ଭୀମ ଏପରି ପରାକ୍ରମ ଥିଲେ, କୀଚକ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମାନେ, ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ଭାଇଁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିବେଶିତ ଥିଲେ ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କୀଚକସ୍ଯ ପରାକ୍ରମମ୍। ଦ୍ରୌପଦୀ ନ ଶଶାପୈନଂ ଯସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ।। 31
କୀଚକଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଏବେ ଶୁଣ, କାହିଁକି ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
ରକ୍ଷନ୍ତି ହି ତପଃ କ୍ରୋଧାଦୃଷଯୋ ନ ଶପନ୍ତି ଚ। ଜାନନ୍ତୀ ତଦ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ନ ଶଶାପ ତମ୍ ।। 32
ତପସ୍ୟାରେ ରକ୍ଷିତ ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ କ୍ଷମା ଦାନଂ କ୍ଷମା ଯଜ୍ଞଃ କ୍ଷମା ତପଃ। କ୍ଷମା ସତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଶୀଲଂ କ୍ଷମା ସର୍ଵମିତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। 33
କ୍ଷମା ହେଉଛି ଧର୍ମ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଦାନ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; କ୍ଷମା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଶୀଳ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କଥା — ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି ।
କ୍ଷମାଵତାମଯଂ ଲୋକଃ ପରଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷମାଵତାମ୍। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜାନନ୍ତୀ ସା କ୍ଷମାମନ୍ଵପଦ୍ଯତ ।। 34
କ୍ଷମାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଅଧିକାରୀ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣି, ସେ କ୍ଷମା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ ।
ଭର୍ତୄଣାଂ ମତମାଜ୍ଞାଯ କ୍ଷମିଣାଂ ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍। ନାଶପତ୍ତଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସତୀ ଶକ୍ତାଽପି ଭାରତ ।। 35
ତାଙ୍କ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ପତିମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ସତୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚାପି ତେ ସର୍ଵେ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତାମ୍। କ୍ରୋଧାଗ୍ନିନାଽପ୍ଯଦହ୍ଯନ୍ତ ତଦା ଲଞ୍ଜାଵ୍ଯପେକ୍ଷଯା ।। 36
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୁଚିବା ପାଇଁ ସହିଥିଲେ ।
ଅଥ ଭୀମୋ ମହାବାହୁଃ ମୂଦଯିଷ୍ଯଂସ୍ତୁ କୀଚକମ୍। ଵାରିତୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରେଣ ଵେଲଯେଵ ମହୋଦଧିଃ ।। 37
ମହାବାହୁ ଭୀମ କୀଚକକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଦେଲେ, ଯେପରି ମହାସାଗରକୁ ତାର ତଟ ଅଟକାଇ ରଖେ ।
ସଂଧାର୍ଯ ମନସା ରୋଷଂ ଦିଵାରାତ୍ରଂ ଵିନିଶ୍ଵସନ୍। ମହାନସେ ତଦା କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ସୁଷ୍ଵାପ ରଜନୀଂ ଚ ତାମ୍ ।। 38
ଭୀମ ଦିନ ଓ ରାତି ମନରେ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ମହାନସରେ ଏହି ରାତି ଦୁଃଖରେ କଟାଇ ଶୋଇଥିଲେ ।
ସା ସୂତପୁତ୍ରାଭିହତା ରାଜପୁତ୍ରୀ ସୁଦୁଃଖିତା। ଵଧଂ କୃଷ୍ଣା ପରୀପ୍ସନ୍ତୀ ସୂତପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାମିନୀ ।। 1
ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ରାଜକୁମାରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ଚାହିଁଥିଲେ ଯେ, ସୂତପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ ।
ଜଗାମାଵାସମେଵାଥ ତଦା ସା ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜା। କୃତ୍ଵା ଶୌଚଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କୃଷ୍ଣା ସା ତନୁମଧ୍ଯମା ।। 2
ତାପରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କର କନ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶୌଚ କରି, ସେ ତନୁମଧ୍ୟା କୃଷ୍ଣା ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଗାତ୍ରାଣି ଵାସସୀ ଚୈଵ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ସଲିଲେନ ସା। ଚିନ୍ତଯାମାସ ରୁଦତୀ ତସ୍ଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ନିର୍ଣଯମ୍ ।। 3
ସେ ଜଳରେ ନିଜ ଦେହ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଦୁଃଖର ଫଳ କଣ ହେବ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ କାର୍ଯଂ ଭଵେନ୍ମମ। ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ସା ଭୀମଂ ତଂ ମନସାଽଗମତ୍। ଅନ୍ଯଃ କର୍ତା ଵିନା ଭୀମାନ୍ନ ମେଽଦ୍ଯ ମନସେପ୍ସିତମ୍ ।। 4
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, କିପରି କାମ କରିବି? ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ମନରେ ଭୀମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଭୀମ ଛାଡ଼ି ଆଜି ମୋ ମନରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଚାହିଁ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତେ କ୍ଷଣେ ରାତ୍ରୌ ଵିହାଯ ଶଯନଂ ସ୍ଵକମ୍। ଦୁଃଖେନ ମହତା ଯୁକ୍ତା ମାନସେନ ମନସ୍ଵିନୀ । ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ନାଥମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ତଥା ନାଥଵତୀ ସତୀ ।। 5
ରାତି ହେବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ନେଇ, ଏକ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ, ନାଥବତୀ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସା ଵୈ ମହାନସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୀମସେନଂ ସୁଚିସ୍ମିତା। ଉପାସର୍ପତ ପାଞ୍ଚାଲୀ ଵାସିତେଵ ମହାଗଜମ୍ ।। 6
ସେ ସୁନ୍ଦର ହସର ମାଲିକା, ରନ୍ନଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପାଞ୍ଚାଳୀ ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଭୀମସେନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
ସର୍ଵଶ୍ଵେତେଵ ମାହେଯୀ ଵନେ ଵୃଦ୍ଧା ତ୍ରିହାଯଣୀ। ମହର୍ପଭଂ ଯଥା ସୁପ୍ତମର୍ଥିନୀ ଵନନିର୍ଝରେ । ସଂପ୍ରସୁପ୍ତଂ ତଥା ସିଂହିଂ ମୃଗରାଜଵଧୂରିଵ ।। 7
ଅରଣ୍ୟରେ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯେପରି, ବୟସ୍କ ଓ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ, କିମ୍ବା ଜଳସ୍ରୋତ ପାଖରେ ଶୁଏଥିବା କାହାକୁ ଚାହିଁ ଯିବା ଯେପରି, ସେପରି ସିଂହୀ ମୃଗରାଜଙ୍କର ଘରଣୀ ଶୁଏଥିବା ସିଂହ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଅଭିପ୍ରସାର୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପତିଂ ସୁପ୍ତଂ ସମାଶ୍ଲିଷତ୍ । ସୁଜାତଂ ଗୋମତୀତୀରେ ସାଲଂ ଵଲ୍ଲୀଵ ପୁଷ୍ପିତା ।। 8
ସେ ନିଜ ହାତ ଦୁଇଟି ପ୍ରସାରି, ଶୁଏଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା ଲତା ଗୋମତୀ ତୀରରେ ଏକ ସାଳ ଗଛକୁ ଜଡ଼ି ଧରେ।
ପରିସ୍ପୃସ୍ଯ ଚ ପାଣିଭ୍ଯାଂ ପତିଂ ସୁପ୍ତମବୋଧଯତ୍। ଶ୍ରୀରିଵାନ୍ଯା ମହୋତ୍ସାହଂ ସୁପ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁମିଵାର୍ଣଵେ । କ୍ଷୌମାଵଦାତେ ଶଯନେ ଶଯାନଂ ଵୃଷଭେକ୍ଷଣମ୍ ।। 9
ସେ ନିଜ ହାତରେ ଶୁଏଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ; ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହାଉତ୍ସାହୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଶୁଏଥିବାବେଳେ ଜଗାନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର କପଡ଼ା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ବୃଷଭନେତ୍ରଙ୍କୁ।
ଯଥା ଶଚୀ ଦେଵରାଜଂ ରୁଦ୍ରାଣୀ ଶଂକରଂ ଯଥା। ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ସାଵିତ୍ରୀ ଦେଵସେନା ଗୁହଂ ଯଥା ।। 10
ଯେପରି ଶଚୀ ଦେବରାଜଙ୍କୁ, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ, ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ଦେବସେନା ଗୁହାଙ୍କୁ ଜଗାନ୍ତି।
ଦିଶାଗଜସମାକାରଂ ଗଜଂ ଗଜଵଧୂରିଵ । ଭୀମଂ ପ୍ରାବୋଧଯତ୍କାନ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଦାମୋଦରଂ ଯଥା ।। 11
ଯେପରି ଦିଗ୍ଗଜ ସମାନ ହାତୀ ପାଖକୁ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ହାତୀଣୀ ଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରିୟା ଭୀମଙ୍କୁ ଜଗାଇଲେ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଜଗାନ୍ତି।
ଵୀଣେଵ ମଧୁରାଲାପା ସ୍ଵରଂ ଗାନ୍ଧାରମାଶ୍ରିତା। ଅଭ୍ଯଭାଷତ ପାଞ୍ଚାଲୀ କୌରଵଂ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମ୍ ।। 12
ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ, ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ଧରି, ପାଞ୍ଚାଳୀ କୌରବ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ଭୀମସେନ ମୃତୋ ଯଥା। ନ ମୃତଃ ସ ହି ପାପୀଯାନ୍ଭାର୍ଯାମାଲମ୍ବ୍ଯ ଜୀଵତି ।। 13
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏମିତି ମୃତ ଭଳି ଶୁଏଛ, ଭୀମସେନ? ସେ ମୃତ ନୁହଁନ୍ତି, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟଟିଏ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଧରି ଜୀବନ୍ତ।
ତସ୍ମିଞ୍ଜୀଵତି ପାପିଷ୍ଠେ ସେନାଵାହେ ମମ ଦ୍ଵିଷି । ତତ୍କର୍ମଂ କୃତଵତ୍ଯଦ୍ଯ କଥଂ ନିଦ୍ରାଂ ନିଷେଵସେ ।। 14
ସେ ଅତି ପାପୀ, ମୋ ଶତ୍ରୁ, ସେନାପତି ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ନିଦ୍ରା କରୁଛ?
ସୁଖସୁପ୍ତଶ୍ଚ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ନିଶମ୍ଯ ସ ଵୃକୋଦରଃ। ସଂଵେଦିତଃ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ତୋତ୍ରୈରିଵ ମହାଗଜଃ ।। 15
ସୁଖରେ ଶୁଏଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୃକୋଦର, କୌରବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତିକ୍ତି କଟାରେ ଦେଉଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ସଚେତନ ହେଲେ।
ସ ଵୈ ଵିହାଯ ଶଯନଂ ଯସ୍ମିନ୍ସୁପ୍ତଃ ପ୍ରବୋଧିତଃ। ଉଦତିଷ୍ଠଦମେଯାତ୍ମା ପର୍ଯଙ୍କେ ସୋତ୍ତରଚ୍ଛଦେ ।। 16
ଯେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ ଓ ଜଗାଇଦିଆଯାଇଥିଲେ, ସେ ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମା ବିଛାଉଥିବା ଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଉପଵେଶ୍ଯ ଚ ଦୁର୍ଧର୍ପଃ ପାଞ୍ଚାଲକୁଲଵର୍ଧନୀମ୍। ଅଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜପୁତ୍ରୀଂ କୌରଵ୍ଯୋ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ।। 17
ସେ ଅହଂକାରିଣୀ, ପାଞ୍ଚାଳ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ବସାଇ, ପରେ କୌରବ ରାଜପୁତ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କେନାର୍ଥେନ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵରିତେଵ ମମାନ୍ତିକମ୍। ନ ତେ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ଵର୍ଣଃ କୃଶା ତ୍ଵମଭିଲକ୍ଷ୍ଯସେ ।। 18
ତୁମେ ଏତେ ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଭାବେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ତୁମ ଦେଖା ଆଜି ସାଧାରଣ ନୁହଁ, ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ବଳ ଲାଗୁଛ।
ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି। ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵମଶେଷେଣ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯାମହଂ ଯଥା ।। 19
ଖୋଲା ହେଉ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିପାରିବି।
ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଽଶୁଭମ୍। ଯଦ୍ଯପ୍ଯସୁକରଂ କର୍ମ କୃତମିତ୍ଯଵଧାରଯ ।। 20
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, କାମେ କାମେ କାମ କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବ।
ଅହମେଵ ହି ତେ କୃଷ୍ଣେ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହମାପତ୍ସୁ ଚାପି ତ୍ଵାଂ ମୋକ୍ଷଯାମି ପୁନଃ ପୁନଃ ।। 21
ହେ କୃଷ୍ଣେ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କର, ସେଥିରେ ମୋତେ ଏକମାତ୍ର ଭରସା କର। ଆପଦ ଆସିଲେ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି।