ରଥକାରମିତୀମଂ ହି କ୍ରିଯାଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍। କ୍ଷତ୍ରିଯାଦଵରୋ ଵୈଶ୍ଯାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟ ଇତି ଚକ୍ଷତେ ।। 10
ଏମିତି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ 'ରଥକାର' କୁହାଯାଏ। ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟଠାରୁ ନିମ୍ନ, କିନ୍ତୁ ବୈଶ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ସହ ସୂତେନ ସଂବନ୍ଧଃ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ନରାଧିପୈଃ। ତେନ ତୁ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯେନ ରାଜଶବ୍ଦୋ ନ ଲଭ୍ଯତେ ।। 11
ପୁରୁଣା ରାଜାମାନେ ରଥିକମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରାତିଲୋମ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା 'ରାଜା' ଉପାଧି ମିଳେ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ତୁ ସୂତଵିଷଯଃ ସୂତାନାଂ ନାମତଃ କୃତଃ। ଉପଜୀଵ୍ଯଂ ଚ ଯତ୍କ୍ଷେତ୍ରଂ ରାଜନ୍ସୂତେନ ଵୈ ପୁରା ।। 12
ସେମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳକୁ 'ସୂତ' ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ସୂତମାନେ ବସିଥିଲେ, ହେ ରାଜା, ସେହି ଭୂମି ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ଥିଲା।
ସୂତାନାମଧିପୋ ରାଜା କେକଯୋ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ। ରାଜକନ୍ଯାସମୁଦ୍ଭୂତଃ ସାରଥ୍ଯେଽନୁପମୋଽଭଵତ୍ ।। 13
ସୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'କେକୟ' ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ରାଜକନ୍ୟାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ରଥଚଳନରେ ଅପୂର୍ବ ହୋଇଥିଲେ।
ପୁତ୍ରାସ୍ତସ୍ଯ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଲଵ୍ଯାଂ ଜଝିରେ ତଦା। କୀଚକା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତାଃ ଶତଂ ଷଟ୍ ଚୈଵ ଭାରତ ।। 14
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ମାଳବୀ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ଏକ ଶତ ଏବଂ ଛଅ କିଚକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ 'କୀଚକ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତେଷାମାସୀଦ୍ବଲଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କୀଚକଃ ସର୍ଵଜିତ୍ପ୍ରଭୋ। ଅଗ୍ରଜୋ ବଲସଂମତ୍ତସ୍ତେନାସୀତ୍ସୂତଷଟ୍ଶତମ୍ ।। 15
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବଳରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ବଡ଼ କୀଚକ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଅ ଶତ ସୂତ ଥିଲେ।
ମାଲଵ୍ଯା ଏଵ କୌରଵ୍ଯ ତତ୍ର ହ୍ଯଵରଜାଽଭଵତ୍। ତସ୍ଯାଂ କେକଯରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ସୁଦେଷ୍ଣା ଦୁହିତାଽଭଵତ୍ ।। 16
ହେ କୌରବ, ମାଳବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅବରଜା କନ୍ୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଏବଂ କେକୟ ରାଜାଠାରୁ ସୁଦେଷ୍ଣା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ତାଂ ଵିରାଟସ୍ଯ ମାତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ କେକଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ମୁଦା। ସୁରଥାଯାଂ ମୃତାଯାଂ ତୁ କୌସଲ୍ଯାଂ ଶ୍ଵେତମାତରି ।। 17
ସୁରଥା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା ଶ୍ୱେତଙ୍କର ମା' ହେବା ପରେ, କେକୟ ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ମାତ୍ସ୍ୟ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତେ ଵିନଷ୍ଟେ ଶଙ୍ଖେ ଚ ଗତେ ମାତୁଲଵେଶ୍ମନି । ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ମହିଷୀଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ରାଜ ଦୁଃଖମପାନୁଦତ୍ ।। 18
ଶ୍ୱେତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ଏବଂ ଶଂଖ ମାମାଘରକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଭାବରେ ପାଇ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଭୁଲିଗଲେ।
ଉତ୍ତରଂ ଚୋତ୍ତରାଂ ଚୈଵ ଵିରାଟାତ୍ପୃଥିଵୀପତେ। ସୁଦେଷ୍ଣା ସୁଷୁଵେ ଦେଵୀ କୈକେଯୀ କୁଲଵୃଦ୍ଧଯେ ।। 19
ହେ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱାମୀ, ସୁଦେଷ୍ଣା, ମହାନ କୈକେୟୀ, ବିରାଟଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଘରାଣାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହେଲା।
ମାତୃଷ୍ଵସୃସୁତାଂ ରାଜନ୍କୀଚକସ୍ତାମନିନ୍ଦିତାମ୍। ସଦା ପରିଚରନ୍ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵିରାଟେ ନ୍ଯଵସତ୍ସୁଖୀ ।। 20
ହେ ରାଜା, କୀଚକ ସେ ନିର୍ମଳ ମାତୃସ୍ୱସ୍ର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ନେହରେ ସେବା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବିରାଟଙ୍କ ନଗରରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ।
ଭ୍ରାତରଶ୍ଚାସ୍ଯ ଵିକ୍ରାନ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ଚ ତମନୁଵ୍ରତାଃ । ଵିରାଟସ୍ଯୈଵ ସଂହୃଷ୍ଟା ବଲଂ କୋଶଂ ତ୍ଵଵର୍ଧଯନ୍ ।। 21
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଖୁସିରେ ବିରାଟଙ୍କର ସେନା ଓ ଧନଭଣ୍ଡାର ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
କାଲେଯା ନାମ ତେ ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଜଝିରେ କୀଚକା ରାଜନ୍ବାଣୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ତଥାଽଭଵତ୍ ।। 22
କାଲେୟ ନାମର ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀଚକ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ବାଣସ ଥିଲେ ।
ସ ହି ସର୍ଵାସ୍ରସଂପନ୍ନୋ ବଲଵାନ୍ଭୀମଵିକ୍ରମଃ । କୀଚକୋ ନଷ୍ଟମର୍ଯାଦୋ ବଭୂଵ ଭଯଦୋ ନୃଣାମ୍ ।। 23
କୀଚକ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରପୂର, ଭୀମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ଶକ୍ତି ଥିଲା । ସେ ନିଷ୍ଠୁର ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ ।
ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ବଲସଂମତ୍ତଂ ଵିରାଟଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଜିଗାଯ ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ରିପୂନ୍ଯଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଦାନଵାନ୍ପୁରା ।। 24
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଭିମାନୀ କୀଚକକୁ ପାଇଁ, ରାଜା ବିରାଟ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜିତିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବେ ଦାନବମାନେ ଉପରେ ଜିତିଥିଲେ ।
ମେଖଲାଂଶ୍ଚ ତ୍ରିଗର୍ତାଂଶ୍ଚ ଦଶାର୍ଣାଂଶ୍ଚ କଶେରୁକାନ୍। ମାଲଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଵନାନ୍ସିଲିନ୍ଦାନ୍କାଶିକୋସଲାନ୍ ।। 25
ସେ ମେଖଳ, ତ୍ରିଗର୍ତ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, କଶେରୁକ, ମାଳବ, ଯବନ, ସିଲିନ୍ଦ, କାଶୀ ଓ କୋଶଳମାନେ ଉପରେ ଜିତିଲେ ।
କରଦାଂଶ୍ଚ ନିଷିଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଶିଵାନ୍ମଚୁଲକାଂସ୍ତଥା। ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ କଲିଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ତଙ୍କଣାନ୍ପରତଙ୍କଣାନ୍ ।। 26
ସେ କରଦ, ନିଷିଦ୍ଧ, ଶିବ, ମଚୁଳକ, ପୁଲିନ୍ଦ, କଳିଙ୍ଗ, ତଙ୍କଣ ଓ ପରତଙ୍କଣମାନେ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିନ କରିଥିଲେ ।
ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ଶୂରା ନାନାଜନପଦେଶ୍ଵରାଃ। କୀଚକେନ ରଣେ ଭଗ୍ନା ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଦିଶୋ ଦଶ ।। 27
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଶୂର ଏବଂ ନାନା ଦେଶର ରାଜାମାନେ ରଣରେ କୀଚକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ଦଶ ଦିଗରେ ପଳାଇ ଯାଇଥିଲେ ।
ତମେଵଂଵୀର୍ଯସଂପନ୍ନଂ ନାଗାଯୁତସମଂ ବଲେ। ଵିରାଟସ୍ତତ୍ର ସେନାଯାଶ୍ଚକାର ପତିମାତ୍ମନଃ ।। 28
ଏପରି ପରାକ୍ରମ ଓ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ସମାନ କୀଚକକୁ ବିରାଟ ତାଙ୍କ ସେନାର ନାୟକ କରିଥିଲେ ।
ଵିରାଟଭ୍ରାତରଶ୍ଚୈଵ ଦଶ ଦାଶରଥେଃ ସମାଃ। ତେ ଚୈନାନନ୍ଵଵର୍ତନ୍ତ କୀଚକାନ୍ବଲଵତ୍ତରାନ୍ ।। 29
ବିରାଟଙ୍କ ଦଶ ଭାଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପରି, ସମସ୍ତେ କୀଚକଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୀଚକ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଏଵଂଵିଧବଲୋ ଭୀମଃ କୀଚକସ୍ତେ ଚ ତଦ୍ଵିଧାଃ। ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଯାଲା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ହିତୈଷିଣଃ ।। 30
ଭୀମ ଏପରି ପରାକ୍ରମ ଥିଲେ, କୀଚକ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମାନେ, ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ଭାଇଁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିବେଶିତ ଥିଲେ ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କୀଚକସ୍ଯ ପରାକ୍ରମମ୍। ଦ୍ରୌପଦୀ ନ ଶଶାପୈନଂ ଯସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଗଦତଃ ଶୃଣୁ ।। 31
କୀଚକଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଏବେ ଶୁଣ, କାହିଁକି ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
ରକ୍ଷନ୍ତି ହି ତପଃ କ୍ରୋଧାଦୃଷଯୋ ନ ଶପନ୍ତି ଚ। ଜାନନ୍ତୀ ତଦ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ନ ଶଶାପ ତମ୍ ।। 32
ତପସ୍ୟାରେ ରକ୍ଷିତ ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ କ୍ଷମା ଦାନଂ କ୍ଷମା ଯଜ୍ଞଃ କ୍ଷମା ତପଃ। କ୍ଷମା ସତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଶୀଲଂ କ୍ଷମା ସର୍ଵମିତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। 33
କ୍ଷମା ହେଉଛି ଧର୍ମ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଦାନ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; କ୍ଷମା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଶୀଳ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କଥା — ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି ।
କ୍ଷମାଵତାମଯଂ ଲୋକଃ ପରଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷମାଵତାମ୍। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜାନନ୍ତୀ ସା କ୍ଷମାମନ୍ଵପଦ୍ଯତ ।। 34
କ୍ଷମାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଅଧିକାରୀ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣି, ସେ କ୍ଷମା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ ।
ଭର୍ତୄଣାଂ ମତମାଜ୍ଞାଯ କ୍ଷମିଣାଂ ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍। ନାଶପତ୍ତଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସତୀ ଶକ୍ତାଽପି ଭାରତ ।। 35
ତାଙ୍କ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ପତିମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ସତୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ ।
ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚାପି ତେ ସର୍ଵେ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତାମ୍। କ୍ରୋଧାଗ୍ନିନାଽପ୍ଯଦହ୍ଯନ୍ତ ତଦା ଲଞ୍ଜାଵ୍ଯପେକ୍ଷଯା ।। 36
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୁଚିବା ପାଇଁ ସହିଥିଲେ ।
ଅଥ ଭୀମୋ ମହାବାହୁଃ ମୂଦଯିଷ୍ଯଂସ୍ତୁ କୀଚକମ୍। ଵାରିତୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରେଣ ଵେଲଯେଵ ମହୋଦଧିଃ ।। 37
ମହାବାହୁ ଭୀମ କୀଚକକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଦେଲେ, ଯେପରି ମହାସାଗରକୁ ତାର ତଟ ଅଟକାଇ ରଖେ ।
ସଂଧାର୍ଯ ମନସା ରୋଷଂ ଦିଵାରାତ୍ରଂ ଵିନିଶ୍ଵସନ୍। ମହାନସେ ତଦା କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ସୁଷ୍ଵାପ ରଜନୀଂ ଚ ତାମ୍ ।। 38
ଭୀମ ଦିନ ଓ ରାତି ମନରେ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ମହାନସରେ ଏହି ରାତି ଦୁଃଖରେ କଟାଇ ଶୋଇଥିଲେ ।
ସା ସୂତପୁତ୍ରାଭିହତା ରାଜପୁତ୍ରୀ ସୁଦୁଃଖିତା। ଵଧଂ କୃଷ୍ଣା ପରୀପ୍ସନ୍ତୀ ସୂତପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାମିନୀ ।। 1
ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ରାଜକୁମାରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ଚାହିଁଥିଲେ ଯେ, ସୂତପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ ।